Ιχνηλατώντας τους Μινωΐτες στα μονοπάτια των Κυθήρων

Όλα αυτά τα χρόνια, που επισκέ­πτομαι τα Κύθηρα, δεν έχω σταματή­σει τις πεζοπορίες σε κακοτράχαλα βουνά και χθαμαλά λιβάδια, σε παρά­κτιες και ορεινές περιοχές της μα­γευτικής αυτής εναλίας γης, όπου οι λατρείες της αρχαιότητας συνυφάνθηκαν με το βάλσαμο της χριστιανοσύνης. Τα βήματά μου ακολούθησαν ξεχασμένα μονοπάτια, ανοιγμένα με τον μόχθο των παλαιών κατοίκων του νησιού, χορταριασμένα και σβησμένα στη μνήμη των σημερινών, που απαρνήθηκαν καλλιέργειες και βοσκοτόπια, αναζητώντας καλύτερη μοίρα σε πολυθόρυβες πολιτείες και μακρινές ξενητειές. Και όμως, αυτά τα μονοπάτια έχουν τόσα να διηγηθούν για τόπους σπάνιας φυσικής ο­μορφιάς και ιστορικού ενδιαφέρο­ντος…

Είναι, λοιπόν, ευχής έργο, ότι τα τελευταία χρόνια ένας νέος άνθρω­πος των Κυθήρων, με θέρμη και ορά­ματα για το μέλλον, ο Φοίβος Τσαραβόπουλος – γιος του αρχαιολόγου Άρη Τσαραβόπουλου, η προσφορά του οποίου στην ανάδειξη της πολιτι­στικής κληρονομιάς είναι γνωστή – δεν φείδεται κόπου και χρόνου για την επαναχάραξη αυτών των μονοπατιών, ώστε να αποτελέσουν κίνη­τρο φυσιολατρείας για τις νεώτερες γενεές και παράγοντα επωφελούς τουριστικής αξιοποιήσεως. Στο πλευ­ρό του, άλλα νέα παιδιά και ένας πα­λαιός εραστής των Κυθήρων, ο Αλέκος Καστρίσιος, απόμαχος ναυτικός και ακούραστος πεζοπόρος και ιχνη­λάτης, που συμπληρώνει την προ­σπάθεια για τα μονοπάτια με τον εντοπισμό κάθε υπολείμματος του πα­ρελθόντος.

Advertisement

Το καλοκαίρι του 2010, μία κατα­στροφική πυρκαϊά σάρωσε τη βλά­στηση σε μεγάλη έκταση της Κυθηραϊκής υπαίθρου. Όμως, ουδέν κακόν αμιγές καλού. Μετά τις φθινοπωρι­νές βροχές αναφάνηκαν στα πυρπολημένα εδάφη τα, μέχρι τότε καλυ­πτόμενα από την αδιάβατη χαμηλή βλάστηση, απομεινάρια άλλων επο­χών. Με αυτή τη νέα επισκόπηση, ο Αλέκος Καστρίσιος, πεζοπορώντας στα παλαιά μονοπάτια από τα Μητά­τα προς την Παλαιόπολη και το Καστρί, εντόπισε μία προϊστορική αγρο­τική εγκατάσταση στο οροπέδιο της Αγίας Κυριακής, σε μικρή απόσταση από τον κεντρικό δρόμο προς τα Μη­τάτα (εικ. 1). Το εύρημα, αν και εκ πρώτης όψεως πτωχό για ανασκαφική προοπτική, οδηγεί σε ενδιαφέρου­σες διαπιστώσεις για την, εδώ και 4.000 χρόνια, Μινωική παρουσία στα Κύθηρα και εκμετάλλευση των πλου- τοπαραγωγικών πόρων του νησιού. Πράγματι, κατά τη Μεσομινωική πε­ρίοδο ακμής, δηλαδή στο πρώτο τέ­ταρτο της 2λ χιλιετίας π.Χ., τα Κύθη­ρα δεν αποτελούσαν ένα απλό εμπο­ρικό λιμάνι, στο Καστρί, για τους Μινωίτες της Κρήτης, αλλά ολόκληρο το νησί τελούσε σε αποικιακή εξάρ­τηση από αυτούς, οι οποίοι είχαν και την απόλυτη εκμετάλλευση των πα­ραγωγικών πόρων του, όπως αποδει­κνύεται και από το ιερό κορυφής στον Άγιο Γεώργιο στο Βουνό και τους πολυάριθμους μινωικούς τά­φους στην αγροτική ενδοχώρα.

Το οροπέδιο της Αγίας Κυρια­κής, που ξεχωρίζει μεταξύ δύο εύ­φορων κοιλάδων και ισάριθμων πο­ταμών, στο μέσο της διαδρομής α­πό τα Μητάτα στο Καστρί, δηλαδή των δύο κύριων μινωικών κέντρων του νησιού, ήταν το κατάλληλο ση­μείο, για τη συγκέντρωση και κατεργασία της παραγωγής από τα α­μπέλια και τα ελαιόδεντρα της πε­ριοχής. Αυτό μαρτυρούν οι ληνοί (πατητήρια) και οι αποθέτες υγρών για τη συγκέντρωση μούστου και ε­λαιόλαδου, προτού μεταφερθούν στο Καστρί, για την αποστολή τους στην Κρήτη (εικ. 2). Αλλά και μια ε­ντυπωσιακή, ύψους δύο και πλέον μέτρων, κάθετη λάξευση στην από­τομη βραχώδη δυτική πλευρά του ο­ροπεδίου, διευκολύνει το πέρασμα του μονοπατιού -τότε καρόδρομου- που έρχεται από τα Μητάτα, (εικ. 3), ενώ ένας ανοιγμένος στην ίδια βρα­χοσκεπή τάφος, σημερινό ποιμε-νικό μαντρί, δείχνει την τελευταία κα­τοικία του Μινωίτη γαιοκτήμονα της περιοχής! Όσο για τα διάσπαρτα ό­στρακα χρηστικών αγγείων (πίθοι, λεκανίδες, λάγηνοι κ.ά.), που, μαζί με λίθινα εργαλεία, αναφαίνονται στο εσωτερικό και γύρω από ερει­
πωμένο περίβολο περιστασιακής (ε­ποχιακής) διαμονής εντόπιων καλ­λιεργητών, χρονολογούν την εγκα­τάσταση αποκλειστικά στο πρώτο ήμισυ της 2λ χιλιετίας π.Χ. (Μεσομινωϊκή Ι Περίοδος).

Το όλο θέμα της Αγίας Κυριακής ίσως θα παρέμενε στον στενό κύκλο μιας ευφάνταστης εικασίας, αν δεν προέκυπτε απροσδόκητη επιβεβαίω­ση, από ένα σημαντικό έκθεμα στο νέο αρχαιολογικό μουσείο των Κυ­θήρων, που κατά υποδειγματικό τρό­πο οργάνωσε η αρμόδια Εφορεία Πειραιώς, Δυτικής Αττικής και Νή­σων. Σε προθήκη με ευρήματα της Βρεταννικής αρχαιολογικής αποστο­λής στο Καστρί (1963-1965), εκτίθε­ται και πήλινη αγνύθα (υφαντικό βά­ρος), στην οποία ο διευθυντής της ανασκαφής, καθηγητής Τζωρτζ Χάξλεύ, είχε διαπιστώσει κατασκευαστι­κό χάραγμα, με ιδεογράφημα της γραμμικής γραφής Α’ -της πρώτης, δηλαδή, μορφής γραφής- που ήταν σε χρήση και από τους Μινωΐτες, αλ­λά δεν έχει αποκρυπτογραφηθεί μέ­χρι σήμερα.

Μάλιστα, ο διακεκριμένος αρχαι­ολόγος είχε σημειώσει το συγκεκρι­μένο αυτό ιδεογράφημα στο πακέτο των τσιγάρων του, το οποίο επίσης ε­κτίθεται σε άλλη προθήκη του μου­σείου.

Είναι εύκολο, λοιπόν, να φαντα­στεί κανείς την έκπληξή μου, όταν συνέκρινα το ιδεογράφημα της πήλινης αγνύθας από το Καστρί με σύμ­βολο λατομεύσεως σε δύο ψαμμιτι­κούς λιθόπλινθους, που έχουν χρη­σιμοποιηθεί στη δυτική τοιχοδομία της μεταβυζαντινής εκκλησίας της Αγίας Κυριακής, στο ομώνυμο ορο­πέδιο του ενδιαφέροντός μας (εικ, 4). Βέβαια, είναι ενωρίς ακόμη για συμπεράσματα, τα οποία θα προκύψουν μετά τη διερεύνηση του θέμα­τος από αρμόδιους επιστήμονες. Πά­ντως, από μια πρωτη προσέγγιση και εφ’ όσον πράγματι τα δύο σύμβολα ταυτίζονται, μπορεί να πιθανολογη­θεί ότι το έμβλημα της Μινωικής εξουσίας είχε επέκταση και σε κάποιο λατομείο ψαμμίτη λίθου της ευρύτερης περιοχής, όπου μεταγενέστεροι λατόμοι, εργαζόμενοι για την οικο­δόμηση της μεταβυζαντινής εκκλησίας (τέλη 17ου αιώνα), βρήκαν έτοι­μους και μερικούς λιθόπλινθους των μινωικών διεργασιών, που είχαν α­πομείνει στον χώρο του λατομείου. Γι’ αυτό και θα πρέπει να προσδιορι­στεί ο τόπος του παλαιού αυτού λα­τομείου, δεδομένου ότι δεν διαπι­στώθηκε η ύπαρξη προγενέστερου της εκκλησίας κτίσματος, από το ο­ποίο να είχαν προέλθει οι ψαμμιτικοί λιθόπλινθοι.

Με αυτές τις παρατηρήσεις ολο­κληρώνω το άρθρο μου, η συνέχεια του οποίου ανήκει στους αρχαιολό­γους και επιστήμονες άλλων ειδικο­τήτων.

Δημοσιεύθηκε στην έντυπη έκδοση Φ. 316, Σεπτέμβριος 2016