Διαφθορά στο Δημόσιο: Και λοιπόν;

Ο εκλιπών, πάλαι ποτέ υπουργός, Ακης Τσοχατζόπουλος κρατούσε ημερολόγιο μίζας. Ηταν τέτοια η βεβαιότητά του περί προσωπικού απυρόβλητου, ατιμωρησίας, που τον ωθούσε να παραδίδει στο μελάνι μυστικά, αντί να τα θάβει στο σκοτάδι. Η υπόθεση που έχει αρχίσει να ξετυλίγεται με φόντο τις Πολεοδομίες, δικογραφίες του ΟΠΕΚΕΠΕ, η καταδίκη του γιατρού – πρώην διευθυντή της Καρδιοχειρουργικής Κλινικής του Ιπποκράτειου αποδεικνύουν ότι η διαφθορά στο Δημόσιο – διαφορετικού βεληνεκούς κάθε φορά – επιστρέφει ξανά και ξανά, απασχολεί κυρίως με ονοματολογία την επικαιρότητα και μάλλον δεν εκπλήσσει πια.

Τι φταίει για αυτή τη λούπα διαφθοράς;

Advertisement

Φταίει το ελληνικό DNA, η ιστορία της χώρας και η Τουρκοκρατία; Πανεπιστημιακοί και αναλυτές τονίζουν ότι το πελατειακό κράτος δεν συνιστά πολιτική παθογένεια, αποτελεί βασικό στοιχείο της κοινωνικής οργάνωσης στην Ελλάδα. Από την εποχή που υπήρχαν μπέηδες και προεστοί, από τα χρόνια εκείνα που η ευημερία εξαρτιόταν από τις προσωπικές σχέσεις του καθενός με την εξουσία. Η διευθέτηση υποθέσεων μέσα από προσωπικές γνωριμίες, και πάντως δια της τεθλασμένης, ρίζωσε με τα χρόνια, έγινε μόνιμος εναλλακτικός μηχανισμός. Οι γνώστες σημειώνουν και κάτι ακόμη, λίαν δυσάρεστο: οι νοοτροπίες δεν ξεριζώνονται εύκολα.

Με αφορμή τον ΟΠΕΚΕΠΕ, ο ίδιος ο Πρωθυπουργός έκανε λόγο για πόλεμο με «το βαθύ κράτος». «Τέτοιες πελατειακές σχέσεις συνοδεύουν το ελληνικό κράτος από τη σύσταση του», σημείωσε χαρακτηριστικά. «Είναι από τους βασικούς λόγους της εθνικής μας υστέρησης σε σχέση με την Ευρώπη. Σας μιλώ από καρδιάς. Προφανώς, δεν προέκυψα από πολιτική «παρθενογένεση». Oποιος bουλευτής εκλέγεται με σταυρό, διατηρεί πολιτικό γραφείο και ισχυρίζεται πως δεν έχει κάνει ποτέ κάποια εξυπηρέτηση, είναι απλώς ψεύτης».

Φταίει η απουσία νομικού πλαισίου; Ο Ποινικός Κώδικας περιλαμβάνει συγκεκριμένες διατάξεις που αφορούν τα εγκλήματα διαφθοράς, τα οποία διαβρώνουν τη δημόσια διοίκηση και την ιδιωτική οικονομία. Δωροδοκία και δωροληψία, απιστία κατά του Δημοσίου, κατάχρηση εξουσίας, εμπορία επιρροής – μεσάζοντες, παράβαση καθήκοντος, ξέπλυμα μαύρου χρήματος. Και πάει λέγοντας. Η ποινική αντιμετώπιση της διαφθοράς συνδέεται, δε, με το διεθνές περιβάλλον από το οποίο επηρεάζεται θεσμικά η χώρα – τον ΟΗΕ, την Ευρώπη, τον ΟΟΣΑ. Eχει με άλλα λόγια στο οπλοστάσιό της συμβάσεις και οδηγίες, που έχουν μετασχηματιστεί σε νόμους.

Μια από τις ρίζες του κακού εντοπίζεται, αντιθέτως, στο χάος της πολυνομίας. Οσο για το δικαστικό σύστημα, η Διεθνής Διαφάνεια έχει αναδείξει την ταχύτητα απονομής της δικαιοσύνης ως φλέγον ζήτημα για την ανάπτυξη της χώρας, συνδέοντάς την άμεσα με την αποτελεσματική καταπολέμηση της διαφθοράς. Τώρα που ο ρυθμός απόδοσης Δικαιοσύνης σταδιακά αυξάνεται (αυτό τουλάχιστον αποτυπώνουν τα επίσημα στοιχεία), θα έχει ενδιαφέρον να δούμε πως επηρεάζει, αν επηρεάζει, το φαινόμενο.

Μήπως φταίει η μενταλιτέ περί κράτους; Πριν από περίπου μια δεκαετία, ο τότε Επιθεωρητής Δημόσιας Διοίκησης Λέανδρος Ρακιντζής είχε μετρήσει 842 δημοσίους υπαλλήλους, στους οποίους είχαν απαγγελθεί κατηγορίες για διαφθορά (σσ: οι υποθέσεις τους δεν έχουν τελεσιδικήσει). Πολλοί, ακόμη και για την κλίμακα της εποχής…

Μελετητές επισημαίνουν ότι στο πεδίο της δημόσιας διοίκησης υφίσταται «γνωστική φούσκα», μέσα στην οποία ο υπάλληλος που διαπράττει αδίκημα, απελευθερώνεται, πιστεύοντας ότι οι πράξεις του δεν βλάπτουν κανέναν συγκεκριμένα, αλλά ένα αφηρημένο, απρόσωπο κράτος. Και ποιο κράτος… Οχι της Δανίας, όχι της Φινλανδίας. Το κράτος που τον αφαιμάσσει, έως και «του παίρνει τα μισά», χωρίς να του «γυρίζει» και σπουδαία πράγματα. Το κράτος που τον αδικεί και τον θυμώνει καθημερινά. Το κράτος, όπου «όλοι κλέβουν». Οι πιθανότητες για κοινωνική μίμηση είναι υψηλότατες σε περιβάλλοντα διαφθοράς, θα σας διαβεβαιώσουν οι γνωστικοί ψυχολόγοι. Ως γνωστόν, «εγώ θα σώσω τον κόσμο;».

Φταίει, θα διερωτηθείτε, η απληστία; Εχει γίνει πολλές φορές σαφές ότι «κανονικοί» άνθρωποι, χωρίς λέπια και ουρά, δίχως εγκεφαλική βλάβη, καταφεύγουν σε οδούς παράνομου πλουτισμού, στρεβλώνοντας θέσεις και «πιστεύω», παίρνοντας ρίσκα, επιδεικνύοντας αναλγησία. Το να ξέρουν τον χώρο στον οποίο κινούνται σαν την παλάμη τους, το να γνωρίζουν τους κανόνες του, μεταφράζεται σε δυνατότητα παράκαμψής τους.

«Δεν φοβούνται μην τους πιάσουν;», «δεν τρέμουν τον διασυρμό;». Υπάρχει μια γνωστική εξίσωση, στην οποία φαίνεται ότι βαραίνει ιδιαίτερα το (μεγάλο και μόνιμο) όφελος, από τις (ίσως προσωρινές) συνέπειες κοινωνικές, επαγγελματικές, νομικές – δικαστικές του «ωχ, με τσάκωσαν».

Είναι εξάλλου διάχυτος πια, ίσως παροιμιώδης, και όχι μόνο στην ελληνική κοινωνία, ο κυνισμός αυτών «που είναι στα πράγματα», εκείνων που γνωρίζουν τη λειτουργία της αγοράς. Διότι «έτσι γίνονται οι δουλειές». Αν οι μυημένοι διατηρούν, που συνήθως διατηρούν και φροντίζουν να διαφημίζουν, και σχέσεις με πρόσωπα της εξουσίας, ακόμη χειρότερα: το αρνητικό σενάριο εξοβελίζεται. Κι έτσι, θεσμικά στάδια και διαδικασίες γίνονται «πλαστελίνες» στο όνομα των επαφών.

Υπάρχει ελπίδα;

Το ερώτημα έχει δυο απαντήσεις.

Διαφθορά υπάρχει διεθνώς, και με μεγάλο παρελθόν, ως εκ τούτου καταγράφονται χώρες που έχουν κάνει βήματα προόδου, με διαφορετικό τρόπο η καθεμιά. Δείτε την Εσθονία, που ψηφιοποίησε μέχρι και την άμμο της Βαλτικής, για να νικήσει το βαθιά διεφθαρμένο, σοβιετικό κρατικό μηχανισμό. Τη Γεωργία, που απέλυσε σχεδόν σε μια νύχτα 30.000 ένστολους, επί Σακασβίλι. Τη Σιγκαπούρη, που χρειάστηκε δεκαετίες για να εμπεδώσει κουλτούρα μηδενικής ανοχής.

Αν, πάλι, το ερώτημα έχει να κάνει με τη νέα γενιά και την εκπαίδευσή της, ώστε να απομακρυνθεί από τα σημερινά αντιπαραδείγματα, υπάρχει μπόλικο υλικό, που θα μπορούσε να τροφοδοτήσει προσδοκίες. Με βάση στοιχεία της δικής μας Εθνικής Αρχής Διαφάνειας, η Λιθουανία (σε συνεργασία με τη Διεθνή Διαφάνεια) φιλοξενεί ένα από τα πιο επιτυχημένα «Σχολεία Ακεραιότητας» – βασικό άξονα για την καταπολέμηση της διαφθοράς, στη χώρα. Η προσπάθεια ξεκίνησε τη δεκαετία του 2000 ακόμη, όταν μαθητές, υπό την καθοδήγηση τοπικού αξιωματούχου κατά της διαφθοράς, αναζήτησαν τυχόν ενδείξεις παρανομιών στην ανακαίνιση της καφετέριας του σχολείου τους, μελετώντας τα σχετικά έγγραφα δημόσιων συμβάσεων.

Η Ιταλία εφαρμόζει προγράμματα εκπαίδευσης σε θέματα ακεραιότητας, από τον καιρό της επιχείρησης «Mani Pulite» – «Καθαρά χέρια». Σε σχολεία και πανεπιστήμια, με μαθητικές θεατρικές παραστάσεις, με σεμινάρια περί ήθους και ηθικής ακεραιότητας στον αθλητισμό.

Η ιστορία θέλει εκπαιδευτικές δράσεις να εκτυλίσσονται από τη δεκαετία του ’80, με εμβληματική την πρωτοβουλία του αμερικανικού Ινστιτούτου Ηθικής Josephson, σε συνεργασία με οργανισμούς και εμπειρογνώμονες. Τίτλος της, «Ο χαρακτήρας μετράει!» («Character Counts!»), και περιεχόμενο η αλλαγή προτύπων συμπεριφοράς, η ενίσχυση της κοινωνικής αλληλεγγύης.

Σε απλά ελληνικά, δεν πολεμιέται εύκολα και γρήγορα η διαφθορά. Απαιτεί χρόνο και κόπο – θέλουμε; Το βάζο με το μέλι ήταν, είναι και θα παραμείνει θελκτικό. Ισως κάτι να έχουμε πετύχει, όταν δεν θα ακούγεται πια το «ψωμοτύρι»: «ε καλά, στην Ελλάδα ζούμε…».