Παραστάσεις ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΗ στα Κύθηρα

 Όταν κατηφορίζω από την Πεντέλη προς το Μαρούσι και βλέπω τις κατατοπιστικές πινακίδες του Δήμου Αμαρουσίου «ΣΠΑΘΑΡΕΙΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΘΕΑΤΡΟΥ ΣΚΙΩΝ» ο νους μου γυρίζει νοσταλγικά πολλά χρόνια πίσω, εκεί γύρω στα 1947, όταν εφτάχρονο παιδί είδα για πρώτη φορά παράσταση Καραγκιόζη. Και την παράσταση την έπαιζε όχι κάποιος τυχαίος, αλλά ο μεγάλος του είδους, ο Ευγένιος Σπαθάρης, ο οποίος νεαρός τότε 25 χρονών ήταν το ανερχόμενο αστέρι του θεάτρου σκιών. Εκείνη την ταραγμένη περίοδο του Εμφυλίου για την πατρίδα μας ο Σπαθάρης βρέθηκε στα Κύθηρα για πολιτικούς λόγους. Εξ άλλου είχε σχέση με τα Κύθηρα, αφού η μητέρα του ήταν Κυθηρία από τα Βιαράδικα οικογενείας Μαλακού. Την τέχνη του καραγκιοζοπαίχτη την έμαθε κοντά στον πατέρα του, το Σωτήρη Σπαθάρη, που ήταν κι αυτός σπουδαίος και ταλαντούχος και κατά τον 1ο Παγκόσμιο Πόλεμο, νεαρός στρατιώτης, διασκέδαζε τους στρατιώτες με τις παραστάσεις του στα στρατόπεδα.

Όμως ο γιος ξεπέρασε τον πατέρα και έφθασε στην κορυφή. Στο τέλος αυτός ο σπουδαίος δεξιοτέχνης και ζωγράφος, αφιέρωσε τα πάντα, ό,τι είχε φτιάσει μόνος του με μεράκι, στο Δήμο Αμαρουσίου, για να γίνει το Σπαθάρειο μουσείο θεάτρου σκιών. Επίσης αφιέρωσε και ό,τι είχε κληρονομήσει από τον πατέρα του και το μουσείο αυτό σήμερα έχει μεγάλη επισκεψιμότητα.

Advertisement

Στα Κύθηρα ο νεαρός Σπαθάρης ασχολήθηκε με αυτό που γνώριζε να κάνει πολύ καλά. Να παίζει Καραγκιόζη. Ξεκινούσε από τα Βιαράδικα, όπου έμενε στους συγγενείς του και γύριζε στα χωριά δίνοντας παραστάσεις. Φόρτωνε σ’ ένα γάιδαρο όλα τα απαραίτητα για την παράσταση και πήγαινε στα χωριά και εκεί σε κάποιο καφενείο έστηνε το μπερντέ και το βράδυ, όσοι πήγαιναν, απολάμβαναν το χιούμορ και τη δεξιοτεχνία του καλλιτέχνη. Έτσι ο Σπαθάρης έφθασε μέχρι τη Χώρα, όπου έδωσε πολλές παραστάσεις. Τότε η Χώρα είχε πολύ κόσμο και εκτός των μονίμων ήταν και τα παιδιά του Γυμνασίου από Καρβουνάδα και έξω που έμεναν στη Χώρα, τα οποία μαζί με τους μαθητές από Νεάπολη και Ελαφόνησο πλησίαζαν τα 100 και έδιναν πολλή ζωντάνια στη Χώρα. Εκεί λοιπόν κοντά στην Πλατεία της Χώρας, στο καφενείο του Κόκκινου, είχε στήσει ο Σπαθάρης τη σκηνή, στη δυτική γωνία προς την Πλατεία και έπαιζε τον Καραγκιόζη του διασκεδάζοντας μικρούς και μεγάλους. Έτσι βρέθηκα και εγώ εκεί μαζί με τον πατέρα μου, ο οποίος γουστάριζε πολύ το χιούμορ του Σπαθάρη και είχαν γίνει φίλοι. Βέβαια με έπαιρνε κρυφά από τον αδελφό μου, ο οποίος ήταν πολύ ζωηρός και πολύ μικρός για επίσημη έξοδο. Ο ταλαντούχος Σπαθάρης σατίριζε τα ελαττώματά μας και τις κουτοπονηριές μας, τις ιδιαιτερότητες κάθε τόπου και την επικαιρότητα με κόσμιο τρόπο χωρίς χυδαιότητες και βωμολοχίες και σε έκανε να γελάσεις, αλλά και να προβληματιστείς. Η αίθουσα ήταν κατάμεστη κάθε φορά που έπαιζε και το χειροκρότημα πάντα ήταν αυθόρμητο και ολόθερμο.  Σε μια μίζερη εποχή ο Σπαθάρης χειροκροτήθηκε στα Κύθηρα για την προσφορά του και έγραψε ιστορία στις καρδιές μας, απόδειξη ένα εφτάχρονο παιδί ύστερα από 75 χρόνια και πλέον να τον θυμάται με τόση νοσταλγία!

Όταν έφυγε από τα Κύθηρα όλα τα παιδιά θέλαμε να τον μιμηθούμε. Σε μια μεσόπορτα του σπιτιού μας  στερεώναμε ένα σεντόνι και παίζαμε Καραγκιόζη με φιγούρες αγορασμένες από το μαγαζί του Αντζόλου. Όταν λοιπόν ήρθε η ώρα να αναχωρήσει ο Σπαθάρης από τα Κύθηρα προγραμματίστηκε η τελευταία παράσταση στη Χώρα και «συνωμότησαν» με τον παπά Σταύρο και κάτι ετοίμασαν χωρίς να το ξέρει κανείς. Κάθε φορά που τέλειωνε το πρόγραμμα της παράστασης, ο Σπαθάρης έβγαζε τον Καραγκιόζη στη σκηνή για το φινάλε. Χόρευε και τραγουδούσε και καληνύχτιζε τον κόσμο και τον ευχαριστούσε για την παρουσία του και ανακοίνωνε το πρόγραμμα της επόμενης παράστασης. «Αύριο» π.χ. έλεγε ο Καραγκιόζης «θα παίξομε την αφεντομουτσουνάρα μου φούρναρης» Εκείνο το τελευταίο βράδυ ο Σπαθάρης αποχαιρέτησε τους Χωραϊτες με μαντινάδες του παπά Σταύρου, που τραγουδούσε ο Καραγκιόζης σε σκοπό που είχε συνθέσει ο ίδιος ο Σπαθάρης και αναφέρονται σε τύπους της Χώρας εκείνης της εποχής.

Σμήνερες, πέρδικες, λαγούς κι ορδύκια όποιος θέλει

να πάει να προμηθευτεί στου Νιόνιου του Σγαρδέλη.

Και μελανούρια εκλεκτά, μία οκά το ένα

θα βρείτε εις του τσέλιγκα το σπίτι κρεμασμένα.

Αν θέλεις κρέας εκλεκτό, ή γίδα, ή μιλιόρι

στης Χώρας τους χασάπηδες το παίρνεις δίχως ζόρι.

Και κρέας όταν θέλετε για άρρωστο να βρείτε,

στου Σπάνια άμα τρέξετε θα το προμηθευτείτε.

Και όταν θέλετε κρασί, στου Κατιμά να πάτε

γιατί εις την ταβέρνα του θα βρείτε και να φάτε.

Και πάλι άμα θέλετε, καφέ καλό να πιείτε,

στου Σκόκου όταν τρέξετε εκεί θα τονε βρείτε.

Αν θέτε ν’ ατσαλώσετε κανένα εργαλείο,

τρέξετε όλοι στου Κοσμά, τα φτιάχνει μεγαλείο!

Στου Τσικαλά το μαγαζί θα βρείτε ντενεκέδες

και μπιρικάκια όμορφα να φτιάχνετε καφέδες.

Στου Κουσουρή να φτιάχνετε τα έπιπλά σας όλοι,

να ράβετε τα ρούχα σας στου ράφτη του Μανώλη.

Και άμμο άμα θέλετε ‘πο της Ψαρής τα μέρη,

το Λίγκο να φωνάξετε κι αυτός θα σας την φέρει.

Παπούτσια άμα θέλετε να πάτε στου Σωκράτη,

όπου τα φτιάχνει όμορφα και δεν τα πιάνει μάτι.

Και όποιος θέλει μουσική να μάθει, ας πηγαίνει

στο γιο του Ντάνση ταχτικά κι αυτός τονεμαθαίνει.

Όταν πονεί το δόντι σου, ο Λεουσάκης μόνο

σου το γιατρεύει στη στιγμή, δίχως ν΄ ακούσεις πόνο.

Μισεύω κι αποχαιρετώ τη Χώρα και Καψάλι

Ευχαριστήθηκα πολύ και θα ξανάρθω πάλι

να ξαναπαίξω θέατρο σ΄ αυτό το καφενείο

που φτιάχνει τσάι εκλεκτό και πάστες μεγαλείο!!

Σημείωση

Κάπου στο 2ο μισό της δεκαετίας του 1970 γνώρισα τον Ευγένιο Σπαθάρη και, θες η Τσιριγώτικη ρίζα του (η μάνα του ήταν από τα Μητάτα, αν θυμάμαι καλά), θες κάποια κοινά ενδιαφέροντα, μάς συνέδεσε μία ειλικρινής φιλία. Όταν έφτιαξε τη συλλογή και το δικό του «Μουσείο» στο Μαρούσι, εκεί που άφησε την τελευταία του πνοή το 2009, όποτε περνούσα και ήταν εκεί λέγαμε μία καλημέρα. Σήμερα, το άρθρο-ανάμνηση του Β. Χάρου από μία από τις επισκέψεις του στα Κύθηρα, φέρνει στη μνήμη μας τον εξαιρετικό αυτό άνθρωπο και καλλιτέχνη του Καραγκιόζη, που άφησε εποχή.

​​​​​​​​​Ε.Π.Καλλίγερος

Δημοσιεύθηκε στην έντυπη έκδοση της εφημερίδας ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ στο φύλλο Μαρτίου 2026