Στο κέντρο του Ποταμού και συγκεκριμένα στα δυτικά της Παναγίας της Ιλαριωτίσσης, βρίσκεται ένα ιδιαίτερο νεοκλασικό αρχοντικό, πρώην ιδιοκτησίας οικογένειας Χλαμπέα και νυν Ορφανάκη.
Όλα ξεκίνησαν το 1773 όταν, μετά τα Ορλωφικά, έρχεται στα Κύθηρα από την Καρδαμύλη ο Γιάννης Λαμπέας του οποίου το επίθετο μετατρέπεται σε “Χλαμπέας” και αγοράζει το ημιυπόγειο, ενετικό κτήριο του 1770.
Advertisement
Το 1835 η οικογένεια Χλαμπέα, με τεχνίτες μαστόρους από την Ήπειρο, χτίζει το νεοκλασικό ισόγειο. Πρόκειται για μια κατοικία ανοιχτή σχεδόν από παντού. Ανοιχτή στο φως, με μεγάλη αυλή-κήπο, με ξυλόφουρνο κλπ.
Στο μεσοπόλεμο ο Γιάννης Χλαμπέας φέρνει στη ζωή ένα αγόρι, το νεαρό Γιώργο Χλαμπέα και τέσσερις κόρες. Ο Γιώργος Χλαμπέας (1912-2002) είναι γνωστός για την προσφορά του στην Αντίσταση (1941-1944) όντας ένα από τα ιδρυτικά στελέχη του ΕΑΜ Κυθήρων. Το φθινόπωρο του 1943 ορίστηκε γραμματέας της τοπικής οργάνωσης, ενώ από το Μάιο του 1944 έως την άφιξη της κυβέρνησης εθνικής ενότητας ήταν μέλος του ΕΑΜ Λακωνίας.
Ο Γιώργος Χλαμπέας φέρνει στον κόσμο δύο θυγατέρες, την Ελένη και την Ιωάννα. Η Ελένη Χλαμπέα παντρεύεται το Μιχάλη Ορφανάκη και αποκτούν μαζί δύο παιδιά, το Γιώργο και τη Ναταλία Ορφανάκη οι οποίοι είναι οι σημερινοί ιδιοκτήτες του ιδιαίτερου νεοκλασικού κτηρίου, του οποίου τα ιδιαίτερα και μοναδικά χαρακτηριστικά θα προσπαθήσω να περιγράψω και να αποθησαυρίσω. Η εστίαση του ενδιαφέροντος θα στραφεί στα υπέρθυρα ανάγλυφα και τα αγαλματίδιά του
Πριν την περιγραφή ωστόσο, επιθυμώ να ευχαριστήσω ιδιαίτερα τους Μιχάλη και Γιώργο Ορφανάκη, πατέρα και υιό αντίστοιχα, τόσο για την αφήγηση του όλου ιστορικού του κτηρίου και την άδεια φωτογράφησής του, όσο και για την άριστη
επικοινωνία που είχα και έχω μαζί τους.
Α. Πρώτο υπέρθυρο ανάγλυφο πάνω από τη μία είσοδο-πόρτα
Το ανάγλυφο πάνω από την πόρτα αναπαριστά δύο ανθρώπινες μορφές (πιθανότατα άνδρες ή παιδιά) να κρατούν ένα τεράστιο τσαμπί σταφύλι που κρέμεται από κοντάρι, ενώ εκατέρωθέν του υπάρχουν διακοσμητικά μοτίβα με άνθη και φύλλα. Τα διακοσμητικά μοτίβα-λουλούδια είναι επταπέταλοι ρόδακες.
Αναλυτικότερα, το τσαμπί σταφύλι είναι ένα παραδοσιακό βιβλικό-χριστιανικό σύμβολο που αποτελεί σύμβολο γονιμότητας, ευλογίας και αφθονίας της γης.
Σύμφωνα με τη Παλαιά Διαθήκη, ο Μωυσής έστειλε κατασκόπους στη Χαναάν για να εξερευνήσουν τη “Γη της Επαγγελίας” την οποία τους είχε υποσχεθεί ο Θεός. Επιστρέφοντας οι Ισραηλίτες με το τσαμπί απέδειξαν στο Μωυσή ότι η Χαναάν ήταν χώρα πλούσια. Το σταφύλι παραπέμπει επίσης στο κρασί της Θείας Κοινωνίας που συνδέεται συνεπακόλουθα με το Αίμα του Χριστού.
Οι ρόδακες (ρόδον, τριαντάφυλλο) που είναι σκαλισμένοι στο υπέρθυρο, ενδεχομένως συμβολίζουν τα επτά θαύματα του αρχαίου κόσμου, τις επτά ημέρες της δημιουργίας ή τα επτά μυστήρια της χριστιανικής πίστης, αλλά επίσης και την ευγονία, τη ζωή και την ανάπτυξη, ενώ παράλληλα αποτελούσαν αγαπητό μοτίβο της Αναγέννησης και του Μπαρόκ, ως αναφορά στη φύση και την ομορφιά.
Β. Δεύτερο υπέρθυρο ανάγλυφο πάνω από τη δεύτερη είσοδο-πόρτα
Το υπέρθυρο στην περίπτωση αυτή στηρίζεται σε δύο φουρούσια τα οποία είναι τοποθετημένα παράλληλα στο ανάγλυφο λειτουργώντας ως επιστύλια, ενώ συνήθως τα φουρούσια είναι κάθετα χτισμένα στον τοίχο. Στο κέντρο διακρίνεται ένα –μάλλον- καλάθι/κοφίνι. Το καλάθι ως σύμβολο χρησιμοποιούνταν συχνά στη μεσογειακή τέχνη, για τη μεταφορά των κρασοστάφυλων από το αμπέλι στο πατητήρι και γενικότερα για τη συλλογή καρπών συμβολίζοντας κατ’ επέκταση την αφθονία και τη γονιμότητα. Μπορεί επίσης να περιγράφει το θαύμα του Χριστού με τον χορτασμό των 5.000 ανδρών, το καλάθι που συγκρατεί τους πιστούς ή ακόμη να συμβολίζει τον “αλιέα ανθρώπων” (Απόστολοι που ρίχνουν δίχτυα).
ανθρωπόμορφο ον με δυσανάλογο κεφάλι και ανοιχτό στόμα ενώ τα χέρια του κρατούν κάτι. Αριστερά, υπάρχει μία ανθρώπινη μορφή, με αμφισημία, όπου στο κεφάλι φορά σκούφο ή κράνος και φέρει ραβδί ή μουσικό όργανο.
Οι μορφές αυτές παρουσιάζουν δυσκολία ερμηνείας. Ίσως είναι καρικατούρες ανθρώπων για να διώχνουν το κακό, εν είδει αποτροπαϊκών συμβόλων. Τα σύμβολα αυτά απομακρύνουν το κακό ή τις συμφορές και έχουν προστατευτικό χαρακτήρα.
Αποτροπαϊκές μορφές συναντάμε ήδη στην αρχαία Ελληνική μυθολογία. Η Μέδουσα (ή Γοργώ) και ειδικά το προσωπείο/κεφάλι της, το περίφημο «γοργόνειο», αποτελούσε αποτροπαϊκό σύμβολο πριν από την Αρχαϊκή περίοδο στην Ελλάδα,
κατά τα προϊστορικά χρόνια (5.000 π.Χ.). Γλύπτες και άλλοι τεχνίτες απεικόνιζαν ολόκληρη τη μορφή της ή απομονωμένο το κεφάλι της σε αετώματα ναών (Ναός Αρτέμιδος στην Κέρκυρα), αλλά ακόμη και ως διακόσμηση σε πανοπλίες κ.α.
Γ. Σκαλιστό διακοσμητικό αγαλματίδιο με τη μορφή πτηνού στην κεντρική είσοδο της κατοικίας
Στην είσοδο του κτηρίου, μια δίφυλλη ξύλινη σε βαθύ μπλε χρώμα, όπως και όλες οι εξώπορτες που συναντάμε στη νησιώτικη αρχιτεκτονική, διαθέτει στον αριστερό λαμπά, στην κορυφή όπως κοιτάμε, ένα αγαλματίδιο-πουλί που πιθανόν είναι αετός ή εμφάνιση που παραπέμπει στον “οικουρό όφιν”. Ο όφις ήταν το φίδι που συνδέθηκε με τη θεά Αθηνά και φύλαγε την Ακρόπολη ενώ ο αετός συμβολίζει την πάλη του κακού με το καλό όπως περιγράφεται στην Ιλιάδα.
Συνεπώς το αγαλματίδιο ενέχει και στη συγκεκριμένη περίπτωση το στοιχείο της προστασίας της κατοικίας ενώ το γλυπτό ύφος θυμίζει δυτικοευρωπαϊκή τεχνοτροπία που προσαρμόστηκε σε τοπικά υλικά και παραδόσεις.
Πάνω από αυτό το μοναδικό εύρημα-αγαλματίδιο δεσπόζει μια βουκαμβίλια με το πράσινο και φούξια χρώμα, λουσμένη στο φως, η οποία εντυπωσιάζει τον επισκέπτη.
Δ. “Λουλουδιέρα” με τρία φουρούσια όπου το κεντρικό φέρει αγαλματίδιο
Στην κάτω πλευρά του κτηρίου (δυτικά) βλέπουμε ό,τι έχει απομείνει από πιθανή λουλουδιέρα (χαρακτηριστικό του νησιού) η οποία στηρίζεται σε τρία μικρά φουρούσια. Το ιδιαίτερο και μοναδικό είναι ότι το μεσαίο φουρούσι φέρει στο μέτωπο και στην ποδιά, αγαλματίδιο.
Η φθορά ωστόσο του χρόνου και οι καιρικές συνθήκες έχουν εξαφανίσει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του προσώπου και της ένδυσης. Η έντονη αυτή φθορά έχει απλοποιήσει τα χαρακτηριστικά του προσώπου και του σώματος, γεγονός που
δείχνει ότι πρόκειται για παλαιό λίθινο γλυπτό, πιθανόν μεταβυζαντινής ή νεότερης λαϊκής τέχνης.
Προφανώς έχουμε μια ανθρώπινη μορφή, ίσως γονατιστή, που λειτουργεί διακοσμητικά αλλά και συμβολικά. “Βαστάζει, στηρίζει, κρατά”, προσεύχεται ή αποτρέπει το κακό από το χώρο. Η γονατιστή/σκυφτή στάση μπορεί να συμβολίζει ταπείνωση, προσευχή ή την ιδέα του «βαστάγματος» (σαν να κρατάει το βάρος του οικοδομήματος).
Η θέση της (στην εξωτερική πλευρά τοίχου, κάτω από δομικό στοιχείο) παραπέμπει σε αντηρικό γλυπτό (γοργόνειο, άγαλμα-υποστήριγμα ή γονατιστής). Η συγκεκριμένη μορφή αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η αρχιτεκτονική λαϊκή τέχνη συνδύαζε την πρακτική ανάγκη (στήριξη-υποστήριξη) με την καλλιτεχνική έκφραση και τον συμβολισμό. Έχουμε επομένως και εδώ το στοιχείο της προστασίας του χώρου και συνεπακόλουθα του/των ενοίκων.
Αυτό το νεοκλασικό αρχοντικό, με τα μοναδικά του πολιτιστικά στοιχεία είναι μάρτυρας ενός τεχνικού πολιτισμού υψηλής ποιότητας. Συνθέτει μαζί με άλλα κτήρια την ιστορική φυσιογνωμία του Ποταμού μας. Ανάγλυφα σκαλισμένα από χέρια
μαστόρων, που κουβαλούν μνήμες αιώνων.
Είμαι σίγουρος ότι οι ιδιοκτήτες τους με τα εστέτ χαρακτηριστικά τους και οι οποίοι έχουν αναδείξει τα ανάγλυφα, διότι πρωτύτερα ήταν σκεπασμένα από σοβά, θα τα συντηρούν και θα τα προφυλάσσουν από πιθανούς επίβουλους και θα κληροδοτήσουν σε καλή κατάσταση τα μοναδικά αυτά αριστουργήματα.
Προσωπικά ό,τι περιέγραψα παραπάνω, θα είναι κομμάτι των αναμνήσεών μου και πάντα θα με συγκινεί.
Γιάννης Κ. Φαρδούλης
Βιβλιογραφία
Αναστάσιος Ντίνος, «Γοργόνειο: Η τραγική Ιστορία πίσω από το Αρχαίο Σύμβολο», 5 Αυγούστου, 2025
Ζωή Σερμπίνη, «Οι αποτροπαϊκές μορφές στην Αρχαία Ελληνική Μυθολογία: Το παράδειγμα της Μέδουσας», 23 Νοεμβρίου, 2022
Γεώργιος Ι. Χλαμπέας, «Τα Κύθηρα στην τετραετία 1941-44»,Εκδόσεις Πλέθρον, Αθήνα 1983.
Επιμέλεια Κειμένου: Σοφία Αρβανιτάκη, Φιλόλογος-Εκπαιδευτικός
Δημοσιεύθηκε στην έντυπη έκδοση της εφημερίδας ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ στο φύλλο Απριλίου 2026
