ΘΥΜΙΣΕΣ ΤΣΙΡΙΓΩΤΙΚΕΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΕΠΟΧΗ ΤΟΥ ΟΜΗΡΟΥ
Με τον Γιώργη Π. Κασιμάτη-Δρυμωνιάτη Από τα βοτσαλάκια Κομπονάδας στα σόφτεξ γκοφρέ
Εμείς όσοι γεννηθήκαμε στα μέσα του περασμένου αιώνα, είμαστε η πιο ευνοημένη γενεά ανθρώπων, από υπάρξεως ανθρωπότητας. Διότι είχαμε το προνόμια να ζήσουμε ολόκληρη την πολιτισμική ιστορία της ανθρωπότητας μέσα στον περιορισμένο χρόνο της μιας ζωής ενός ανθρώπου. Ένα προνόμιο που δεν το είχαν ούτε οι προηγούμενοι, ούτε οι επόμενοι από εμάς. Αφού οι μεν προηγούμενοι δεν έζησαν τα σύγχρονα ή δε επόμενοι δεν έζησαν τα παλιά. Εμείς ζήσαμε και πράξαμε όπως οι άνθρωποι της εποχής του Ομήρου, αλλά ζούμε , επίσης και πράττουμε με εργαλείο μας πια την φοβερή τεχνητή νοημοσύνη. Κοντοπρολαβαίνουμε, θαρρώ, να πεταχτούμε καμία βίζιτα και μέχρι τον Άρη, ή έστω στο Φεγγάρι , με τσοι τράτους που έχει πάρει η τεχνολογία.
Με την προσφιλή φιλοξενία των ΚΥΘΗΡΑΪΚΩΝ, που εδώ και 39 χρόνια με τιμούν με την συνεργασία μας, θα προσπαθήσω, με κειμενάκια μου εδώ, στην στήλη με αυτόν τον τίτλο, να αναθυμηθώ και να σας θυμίσω εργασίες, πράξεις, έθιμα, συνήθειες, όνειρα και γεγονότα που τα έζησα στα παιδικά και εφηβικά μου χρόνια στο νησί, δηλαδή από το 1954 ως το 1972, που ανήμερα των γενεθλίων της ενηλικίωσής μου (23.6.1972) το εγκατέλειψα, μα το κουβαλώ πάντα ολόκληρο μέσα μου, μαζί με τις ψυχές όλων όσων γέμισαν με αγάπη την ψυχή μου.
Θα ξεκινήσω λοιπόν, έτσι για να δώσω στην έναρξη κι έναν εύθυμο χαρακτήρα στην στήλη (που θα επιδιώξω να τον κρατήσω πάντα), θυμίζοντάς μας πως αντιμετώπιζαν τις φυσικές τους ανάγκες οι άνθρωποι τότε που κανένα σπίτι δεν είχε μέσα και απόξω ακόμη, WC, τουαλέτα, λουτρό, μπάνιο, καμπινέ, αποχωρητήριο, απόπατο ή χέστρα ή όπως αλλιώς τα λέμε σήμερα.
Η ούρηση κατ’ αρχήν, ήταν σχετικά εύκολα αντιμετωπίσιμη ανάγκη. Οι μεν άντρες, την ημέρα, την αμόλαγαν όπου ήθελαν, χωρίς πολλές πολλές αναστολές, ακόμα κι όξω από το σπίτι, στην άκρη του πρεβολιού κι ας εφώναξε η γραία να μην μαγαρίσουνε τα μαρούλια. Ούτε προφυλάξεις πολλές παίρνανε, μην και τσοι δούνε κι αν επέρνα κανένας από μακριά, του εγυρνούσανε την πλάτη και συνεχίζανε. Θυμώμαι, μία βολά, είχε ρθει ένας ξενομπασάρης στο χωρίο τον χειμώνα, με ένα δοχείο στην πλάτη κι επούλειε σαλέπι, άγνωστο σε εμάς τότε. Την ώρα που εμπήκε στον Δρυμώνα, ο μπάρμπα γέρο Γιούργης ουρούσε δίπλα στο λέστεκο. «Σαλέπι! σαλέπι!» , διαλαλούσε το εμπόρευμα ο ξενομπασάρης κι ο μπάρμπα Γιούργης, που δεν άκουε και καλά, «δεν πάει να με βλέπει, του λέει, κάνω τίοτα κακό;». Επήρε και μία κούπα σαλέπι μετά και θερμάνθηκε.
Οι γυναίκες ήταν πιο προσεκτικές. Πάντα εψάχνανε σκίνο ή σουκία ή άλλο πλατύφυλλο, να κρυφτούνε λιγάκι. Για κοντά στο σπίτι, επααίνανε ή στο λέστεκο ή στα χαλάσματα. Τα βράδια, αμφότερα τα φύλα, χρησιμοποιούσαν το γκειγκειό ή δοχείο νυκτός ή κανάτι ή καθίκι, περίτεχνο από χαλκό για τους πιο ματσωμένους, ντενεκές για τσοι φτωχούς, αλλά την ίδια δουλειά έκανε. Πάντως έδειχνε και το κοινωνικό επίπεδο καθενός. Η θεία η Γιαννούλα, που της έστειλαν από την Αυστραλία τα παιδία της ένα από πορσελάνη, το έπαιρνε μαζί της και στο παζάρι, για να δείξει ανωτερότητα. Το πρωί, αν ήταν μόνο τσία, το πετούσανε στο λάκκο που εσβήνανε την κοπραία, προς ενίσχυση με την αμμωνία. Αλλιώς το πετούσανε αλλάργου σε χωράφι με λάκκο ειδικό. Πού να τα διανοηθεί αυτά σήμερο κανείς στην πόλη. Ανε τονε σφίξει στην Ομόνοια ή μέσα στο μετρό, στο δρόμο γενικά, αλίμονό του. Απάνω του θα τα κάμει , γιατί παντού τριγύρω πουλούν σαλέπι. Αν πας στο εξωτερικό, εκεί δεινοπαθείς, δεν είναι για Τσιριγώτες αυτά τα ταξίδια , διότι εκεί θέλεις ένα ευρώ για απλή, δύο για σύνθετη ανακούφιση. Στον πολιτισμό βέβαια σήμερα έχουμε βρει κι άλλες λύσεις. Έτσι κι έχεις ακράτεια, ας πούμε, κοπανάς το πρωί ένα γεροντικό πάμπερ, φοράς απόξω το σώβρακο, γυρνάς όλη την Αθήνα, όλη μέρα, το φορτώνεις με πέντε κιλά πράγμα και το γυρνάς στο σπίτι το βράδυ, να μην πάει και πεταμένο. Τώρα τί μπορεί να θεωρηθεί πιο εύκολο και πιο πολιτισμένο, το τότε ή το τώρα, το κρίνει καθένας κατά την ανάγκη του.
Με την άλλη ανάγκη τα πράγμα ήταν πολύ πιο δύσκολα τότε. Καμία σχέση με τις ευκολίες που έχουμε σήμερο. Το χαρτί υγείας εφευρέθηκε πολύ αργότερα και έδωσε μεγάλη ανακούφιση στους ανθρώπους, τόση , που τους κάνει πια σήμερο, σε περίπτωση κρίσης, το πρώτο πράμα που πάνε αν αγοράσουνε από το σούπερ μάρκετ είναι αυτό. Σου λέει, αν αρχίσει να βομβαρδίζει ο Ερντογάν, θα τα κάνουμε συνέχεια απάνω μας. Εκείνη την εποχή όμως δυσκολευόντουσαν πολύ με αυτό το θέμα. Μερικοί μαζεύανε το καλοκαίρι βότσαλα γυαλιστερά από το γιαλό στην Κομπονάδα, που είχε σωρό κι εκάνανε ολόκληρη τροχαλέα όξω από το σπίτι, για να έχουνε το χειμώνα. Ή μαζεύανε και πετραδάκια από το βουνό και τα πλιένανε. Όταν εβγήκε το χαρτί, ο μπάρμπας ο Μπομπός δεν το προτίμησε. « Σιγά μην δόκω εγώ λεφτά για αυτηνά τη δουλειά», έλεγε, ως γνήσιος Τσιριγώτης κι αυτός και, ενώ έφτιαξε εξωτερικό απόπατο, όταν τους υποχρέωσε η χούντα, χαρτί δεν έβαλε μέσα. «Τον εξόπλισα με μπόλικα πετραδάκια υγείας», έλεγε και συνέχισε το χαβά του, προτιμώντας την σκιναρέα, το καλοκαίρι τουλάχιστον.
Η εφημερίδα επίσης , ήταν ένα εύχρηστο μέσο, είτε την είχαν διαβάσει, είτε όχι. Κυρίως οι γυναίκες κατέφευγαν σε αυτήν κι είχαν και νερό σε λαήνι, οι πιο καθαρές . Η θεία η Σταματούλα, που ήταν Βενιζελικιά παλιά και κεντρώα τώρα, αγόραζε δεξιές εφημερίδες επί τούτου. «Θα ψηφίσεις Καραμανλή», της ελέγανε για να τηνε τσιγκλήσουνε κι εκείνη, «τον έχω χε@@νο» τους έλεγε και κυριολεκτούσε.
Ένα μειονέκτημα όπου είχε το σύστημα της εποχής εκείνης, είναι ότι δεν έδινε την ευκαιρία του διαβάσματος βιβλίων ή περιοδικών στον ενεργούντα, αντίθετα με το σήμερα, που μέχρι πρότινος, μερικοί διάβασαν ολόκληρες εγκυκλοπαίδειες στην τουαλέτα, αλλά και σήμερα, που επικοινωνούν και γράφουν στο φέις μπουκ ή συνομιλούν με την τεχνητή νοημοσύνη, ενώ ενεργούν τα καθέκαστα.
Αντίθετα με το σήμερα επίσης, που τα κουβαλάνε από την μία άκρη του κόσμου στην άλληνε για να σώσουνε στον βιολογικό καθαρισμό, τότε ο βιολογικός γινόταν αυτοματοποιημένα, στο λέστεκο, στο βουνό , στο χωράφι, όπου, τέλος πάντων, εναπόθετε κανείς το άχρηστό του. Και υπήρχε τέτοια διασπορά, που ποτέ δεν βρώμιζε ο τόπος. Αντίθετα, πολλές φορές, έβλεπες άνθη στο βουνό, που λένε, κι αν όχι άνθη, ντομάτες και πεπονιές και άλλα ζαρζαβατικά σίγουρα, καθότι δια της φυσικής οδού σπερνόντουσαν οι σπόροι.
Κανείς δεν αναπολεί εκείνη την εποχή βέβαια , δύσκολη πολύ, αλλά, από την εποχή του Ομήρου, κάπως έτσι την έβγαζαν οι άνθρωποι επί του ζητήματος ετούτου κι ο Σωκράτης κι ο Πλάτων κι ο Μεγαλέξανδρος και άλλοι, έτσι την έβγαζαν, και επέζησαν οι γενεές για να φέρουν εμάς, τους προνομιούχους, που γεννηθήκαμε το 195τόσο και τα είδαμε και τα ζήσαμε όλα! Μέγα το κράτος των ανθρώπων, Κύριε.
Φίλοι αγαπητοί από τα παλιά, από τις Κουριόζικες Ιστορίες και όλα τα άλλα, μην απογοητευτείτε από την ελαφρότητα τούτου του πρώτου κειμένου. Άλλωστε, ό,τι είναι φυσικό, δεν είναι ελαφρύ, αλλά σημαντικό στη ζωή μας. Θα ακολουθήσουν, πάντως άλλα πολύ πιο σοβαρά, σε εύθυμο τόνο πάντα, που θα συγκινήσουν τους παλιούς και θα μάθουν πολλά άγνωστα πράγματα στους νέους της γενιάς Ζ. Από όσα μπορώ δια μνήμης να επαναφέρω, βέβαια, γιατί δεν σας υπόσχομαι να κάνω και επιστημονική εργασία. Άλλωστε θα ήθελα έναν αιώνα, για να περιγράψω με ακρίβεια την κοινωνία και την τεχνογνωσία του προηγούμενου αιώνα, που ήδη, εν πολλοίς χάθηκε.
Δημοσιεύθηκε στην έντυπη έκδοση της εφημερίδας ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ στο φύλλο Οκτωβρίου 2026