Οι Τσιριγωτοσμυρνιοί του Βύρωνα

 Αφορμή γι΄ αυτό το σημείωμα μού δόθηκε από μια ιστορία με τίτλο: «ΠΑΝ. ΚΑΣΙΜΑΤΗΣ –  Ένας ήρωας στην κατοχή» δημοσιευμένο στα «ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ» (στο φύλλο Ιανουαρίου 2026), από τον εκδότη Μανώλη Καλλίγερο. Ντράπηκα που εγώ, αν και «Βυρωνιώτης» πάνω από 45 χρόνια, αγνοούσα έναν Κυθήριο ήρωα που τιμάται στον Βύρωνα. Επειδή ο διορατικός Μανώλης ανέφερε ένα βιβλίο γραμμένο από τον Βυρωνιώτη δικηγόρο Απόστολο Κοκόλια, καθοδηγήθηκα με τον καλύτερο τρόπο για να «ψάξω» το θέμα. Την επόμενη ήξερα το τηλέφωνο του συγγραφέα και τη μεθεπόμενη συναντηθήκαμε στο Δημαρχείο του Βύρωνα. Στα έδρανα των δημοτικών συμβούλων καθισμένοι αναπαυτικά τα είπαμε, μιας και σαν στο σπίτι του ένιωθε μετά από αλλεπάλληλες εκλογικές επιτυχίες του και κατακτήσεις του αξιώματος εκείνων που σε αυτά τα έδρανα διαβουλεύονται. Έχοντας μαζί του ένα από τα τελευταία αδιάθετα ογκώδη και καλαίσθητα βιβλία του, με τίτλο: «90 ΧΡΟΝΙΑ ΒΥΡΩΝΑΣ» άρχισε τις εξιστορήσεις του. Ο αξιοσέβαστος συνομιλητής μου δεν ήταν μόνο άριστος γνώστης της ιστορίας του Βύρωνα, αλλά και λογοτέχνης με πλούσιο έργο, ακόμα και ποιητικό. Το εκπληκτικότερο ήταν η  Τσιριγώτικη καταγωγή του από τη μεριά της μητέρα του, μα και της συζύγου του. Έτσι, από παιδί, τα καλοκαίρια και όχι μόνο, επισκέπτεται τα Κύθηρα. Χόμπι του υπήρξε η μακροχρόνια συλλογή λέξεων και φράσεων από το πλούσιο Κυθηραϊκό ιδίωμα. Γνώστης λοιπόν των Κυθήρων και του Βύρωνα, ήταν ο πιο κατάλληλος επί της γης να με ενημερώσει για όσα ήθελα να μάθω για να συμπληρωθεί η ιστορία του ήρωα Παναγιώτη Κασιμάτη. Αποχωριστήκαμε έχοντας στα χέρια μου το βιβλίο του, θεωρώντας το ως πολύτιμο έπαθλο και νιώθοντας δικαιωμένος για την άποψή μου: «Όποιος ψάχνει… βρίσκει».

   Δεδομένου ότι είναι αδύνατον να σας μεταφέρω όσα έμαθα από το βιβλίο του κ. Κοκόλια, θα περιοριστώ στους Κυθήριους, που,ως πρόσφυγες, μετά την καταστροφή της Σμύρνης το 1922, εγκαταστάθηκαν στον Βύρωνα και για τη δράση μερικών εξ αυτών. Δεν ήταν λίγοι αν αναλογιστούμε πως η Κυθηραϊκή παροικία της Σμύρνης αριθμούσε 25.000 ανθρώπους. Οι Κυθήριοι, εκτός πολλών άλλων δραστηριοτήτων, είχαν τον έλεγχο του λιμανιού της Σμύρνης, του μεγαλύτερου της Ανατολής, ως εφοπλιστές, μαουνιέρηδες, ναυτικοί πράκτορες, χρηματιστές κ. λ. π. Επίσης κυριαρχούσαν πληθυσμιακά στα περίχωρα Κουκλουτζά (Εύοσμος), Βουτζά, Κορδελιό, Μπουρνόβα, Αξάριο, Θυάτειρα. Ο Κουκλουτζάςπου αποτελούσε οργανωμένη Ελληνική κοινωνία, οχυρώθηκε και αμύνθηκε στα στρατεύματα του Κεμάλ. Το τίμημα ήταν να καταστραφεί παντελώς και ελάχιστοι κάτοικοι να διασωθούν. Πολλοί Κυθήριοι σφαγιάστηκαν. Οι διασωθέντες από τις περιοχές Κουκλουτζά, Βουτζά και Κορδελιό, που έφτασαν στον Βύρωνα, εγκαταστάθηκαν γύρω από περιοχή της Αγίας Τριάδας και για τούτο δρόμοι εκείνης της γειτονιάς ονομάτισαν: Οδός Βουτζά, Κουκλουτζά και Κορδελιού και η όλη περιοχή, «Τσιριγωτοσμυρνιοί».

Advertisement

    Οι οικογένειες των Κυθηραϊκών οικογενειών που εγκαταστάθηκαν εκεί έφεραν τα επώνυμα: Φατσέας (απόγονος ο μετέπειτα Δήμαρχος, Θεόφιλος), Κασιμάτης (επώνυμοι αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης, ένας από αυτούς, ο Παναγιώτης, εκτελέστηκε στο Μπλόκο). Αρώνης (απόγονοι, ο μετέπειτα πρόεδρος της Πανιωνίου Στέγης και ο αξιωματικός του ΕΛΑΣ, Παναγιώτης), Βικέτος (απόγονος ο Νικόλαος, γραμματέας της Ένωσης Σμυρναίων και πρόεδρος της Πανιωνίου Στέγης), Φαρδούλης, Νοταράς. Άλλες οικογένειες Τσιριγωτοσμυρνιώντου Βύρωνα έμειναν γνωστές από τα καταστήματά τους και τη γενικότερη παρουσία τους. Π. χ. Σάμιος, Βλαντής, Μαρσέλλος, Κορωναίος, Παυλάκης, Κομηνός, Μεγαλοκονόμος, υπαρχηγός της πρώτης προσφυγικής ομάδας, κ. λ. π. Τα προαναφερθέντα αποτελούν σχεδόν αντιγραφή από το βιβλίου του κ. Απόστολου Κ. Κοκόλια,που πολλά τού οφείλουμε για τον κόπο και τον χρόνο που διέθεσε να ερευνήσει και να διασώσει όσα στο βιβλίο του με σαφήνεια και γλαφυρότητα  καταγράφει. Με την προσθήκη πλήθους εικόνων αναβιώνει παραστατικά την ιστορία του Βύρωνα.

Θα συμπληρώσω τούτο. Δεν πρόλαβα στον Βύρωνα τον Κυθήριο (γεννημένο στη Σμύρνη το 1917) γεωπόνο και Δήμαρχο, Θεόφιλο Φατσέα. Αποβίωσε 11 μήνες μετά την εκλογή του, λίγο πριν εγκατασταθώ στον Βύρωνα. Έμαθα γι’ αυτόν από την πλατεία που έλαβε το όνομά του. Ρώτησα να μάθω τα έργα που άφησε και ώθησε τους Βυρωνιώτες να τον τιμήσουν. Οιαπαντήσεις που έλαβα ήταν πανομοιότυπες. «Δεν πρόλαβε να κάνει τον Βύρωνα όπως τον ονειρευόταν, μα ήταν πολύ καλός και ευγενικός άνθρωπος». Πρόσφατα κάποιος πρόσθεσε: «Μέχρι που απαγόρευσε στον οδηγό να έρχεται με αυτοκίνητο του Δήμου να τον μεταφέρει. “Δεν χρειάζεται. Θα έρχομαι με τα πόδια”, του είπε και του ανέθεσε καθήκοντα, πιο επωφελή για μας τους δημότες». Βεβαίως το γεγονός ότι υπήρξε έφεδρος αξιωματικός κατά το Αλβανικό μέτωπο και μετά την κατάρρευση του μετώπου εξακολούθησε να αγωνίζεται εναντίων των κατακτητών στα Χάσια όρη, όπου εντάχθηκε σε ομάδα Αντίστασης και στη συνέχεια υπηρέτησε ως διοικητής λόχου του ΕΛΑΣ, δεν άφησε ασυγκίνητους του πολίτες του Βύρωνα. Ούτε οι άδικες διώξεις που υπέστη ακόμα και από τη Χούντα, που κλόνισαν σοβαρά την υγεία του και προκάλεσαν τον πρόωρο θάνατό του, σε ηλικία 62 ετών. Θα αναφερθώ και στον Κυθήριο, Νικόλαο Αρώνη, δραστήριο πρόεδρο της Πανιωνίου Στέγης Βύρωνα, μα και ευεργέτη της, μιας και με δική του δωρεά έχει αγοραστεί ο χώρος που στεγάζεται σήμερα. Καταγράφεται ως μία από τις πιο πνευματικές φυσιογνωμίες του προσφυγικού κόσμου, φιλόλογος, συγγραφέας και εκπαιδευτικός. Οδός πλησίον της Πανιωνίου Στέγης φέρει το όνομά του.

    O κ. Κοκόλιας, όμως, γράφει πολλά ακόμη για Κυθήριους, για τη συμμετοχή τους στην Εθνική Αντίσταση και για τον ήρωα Παναγιώτη Κασιμάτη, κατά συνέπεια θα επανέλθω με δεύτερο σημείωμα.

Λεζάντες: 1. Το βιβλίο του κ. Α. Κοκόλια. 2. Ο Κυθήριος Δήμαρχος του Βύρωνα Θεόφιλος Φατσέας. 3. Ο Νικόλαος Αρώνης.

Δημοσιεύθηκε στην έντυπη έκδοση της εφημερίδας ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ στο φύλλο Μαρτίου 2026