Το επώνυμο ΠΑΥΛΑΚΗΣ

Το επώνυμο Παυλάκης, παρ’ όλο που θεωρείται από τα παλαιότερα των Κυθήρων δεν είναι ιδιαίτερα διαδεδομένο και περιορίζεται στην περιοχή των Φρατσίων, στην οποία πιθανότατα πρωτοεμφανίστηκε και όπου βρίσκεται μέχρι σήμερα. Οι λόγοι της μικρής διάδοσής του είναι ότι ξεκίνησε από παρωνύμιο ενός κλάδου της οικογενείας Σαμίου και ότι από αυτό προέρχεται, πάλι από δημιουργία παρωνυμίου και μάλιστα αρκετά πρόωρα, το επώνυμο Γλυτσός, το οποίο πρέπει να «απερρόφησε» ένα μέρος από το «δυναμικό» του Παυλάκης, καθώς και το Καλλίνικος.

Ετυμολογικά το επώνυμο προέρχεται από το βαφτιστικό Παύλος (λατ. paulus=μικρός), ενός κλάδου της οικογενείας Σάμιος, μίας από τις παλαιότερες και πλέον πολύκλαδες οικογένειες των Κυθήρων.1

Advertisement

Το Παυλάκης, ως επώνυμο, υπάρχει σε διάφορες περιοχές της Ελλάδος, και κάτι τέτοιο είναι φυσικό, αφού τα βαφτιστικά είναι γνωστό ότι δημιουργούν εύκολα επώνυμα, δεν φαίνεται όμως να υπάρχει καμία σχέση αυτών με το επώνυμο των Κυθήρων, το οποίο αναπτύσσεται στο νησί αυτόνομα. Ήδη από το 16ο αι. το Παυλάκης παρατηρείται σε κλάδο των Σαμίων, στα Κύθηρα. Ένα συμβόλαιο της 3ης Αυγούστου 1564 βοηθά σημαντικά στη λύση του γρίφου που υπήρχε σχετικά με το επώνυμο αυτό, καθώς δεν εμφανιζόταν σε γραπτές μαρτυρίες παρά σπάνια και σχετικά πρόσφατα. Την εποχή του συμβολαίου γίνεται μια συμφωνία διανομής της περιουσίας Σαμίων («…πράματα σαμιάνικα..», όπως αναφέρει) και διαπιστώνεται από αυτό ότι οι περισσότεροι συμβαλλόμενοι φέρουν ως δεύτερο επώνυμο (παρωνύμιο) ένα παράγωγο βαφτιστικού. Έτσι ο Βασίλης γίνεται Σάμιος-Βασιλάκης, ο Ιωάννης Σάμιος-Τζουγάνης2 και ο Θεόδωρος Σάμιος-Θεοδωράκης.3

Σε άλλο συμβόλαιο της 18ης Δεκεμβρίου 1564 αναφέρονται οι Μάρκος Σάμιος-Μαρκιανός και Μάρκος Σάμιος-Παυλάκης.4 Διαπιστώνεται δηλαδή από τα δύο αυτά συμβόλαια ότι ήδη από τα μέσα του 16ου αι. αναφέρονται Σάμιοι με πολλά παρωνύμια, προφανώς για να διαχωρίζονται λόγω συνωνυμιών με συγγενείς τους. Η διαδικασία αυτή πρέπει να έχει ξεκινήσει νωρίτερα, όπως αποδεικνύεται από τους δύο ομωνύμους με τα παρωνύμια Μαρκιανός και Παυλάκης, που προέρχονται από έναν Μάρκο και έναν Παύλο αντίστοιχα. Είναι προφανές ότι πρόκειται για δύο στενούς συγγενείς, πρώτους εξαδέλφους μάλλον, οι οποίοι ξεχωρίζουν μόνο από τα παρωνύμια ως απόγονοι της ίδιας οικογενείας, στην οποία είναι φυσικό να επικρατούν και κοινά βαφτιστικά. Από την εποχή αυτή επομένως έχουμε τη βεβαιότητα ότι το επώνυμο Παυλάκης προέρχεται από το Σάμιος. Σημειώνεται επ’ ευκαιρία ότι το Σάμιος είναι από τα επώνυμα που εντοπίζονται από το 16ο αι., στο χωριό Φράτσια το οποίο είναι σημαντικό κέντρο της εποχής στα Κύθηρα και στο οποίο υπάρχουν οι Παυλάκηδες και οι από αυτούς προερχόμενοι Καλλίνικοι, ενώ πλησιέστατα βρίσκεται και το χωριό Δόκανα, όπου εντοπίζονται και οι Γλυτσοί, οι οποίοι επίσης προέρχονται από τους Παυλάκηδες. Οι τελευταίοι είναι σχετικά πολυπληθής ομάδα κατά το 18ο αι. στα Φράτσια και απογράφονται στο ναό της Παναγίας από το 1721 έως το 1788.5 Την ίδια εποχή αναφέρονται και στα Δόκανα (ενορία Αγ. Ελευθερίου), που είναι κοντά στα Φράτσια, εκεί δε πολλοί από αυτούς φέρουν το παρωνύμιο Γλυτσός, το οποίο αναφέρεται στις πηγές από το 16ο αι., όπως και το Παυλάκης. Το βαφτιστικό Παύλος, που έδωσε το όνομα στο παρωνύμιο Παυλάκης, εξακολουθεί να ανιχνεύεται στα ονόματα της οικογενείας,6 κυριαρχεί μάλιστα στον κλάδο των Παυλάκη-Γλυτσών στα Δόκανα.7 Στο τέλος του αιώνα (1799) ένας Κοσμάς ιερεύς Παυλάκης8 αναφέρεται σε έγγραφο ως εφημέριος στο ναό της Υπεραγίας Θεοτόκου (των Φρατσίων, σύμφωνα με τη σειρά υπογραφών του εγγράφου).

Το επώνυμο εξακολουθεί να βρίσκεται στην ίδια περιοχή για αιώνες, από ένα παρωνύμιό του μάλιστα, το Καλλίνικος, εμφανίζεται και δεύτερο επώνυμο, που προέρχεται από το Παυλάκης. Εκτός από τα Φράτσια, κατά τα πρόσφατα χρόνια, το Παυλάκης εμφανίζεται στον Ποταμό και τα Καλησπεριάνικα και εκεί όμως η παρουσία του οφείλεται σε πρόσφατες μετακινήσεις και τα άτομα που το φέρουν κατάγονται από τα Φράτσια.

Όπως αναφέρθηκε στην αρχή, το επώνυμο, εκτός από τα Κύθηρα, υπάρχει και σε άλλες περιοχές της Ελλάδος, όπως η Κρήτη9 και η Πελοπόννησος,10 δεν έχουν όμως ανιχνευθεί σχέσεις με τους αντίστοιχους κατοίκους των Κυθήρων.

Από τους Κυθηρίους με το επώνυμο Παυλάκης πολλοί αναφέρονται στη διασπορά της Σμύρνης11 και αργότερα της Αυστραλίας και των ΗΠΑ. Στην Αυστραλία οι οικογένειες με το επώνυμο Παυλάκης και κυθηραϊκή καταγωγή είναι αρκετές. Αρκετές επίσης είναι οι οικογένειες των Αθηνών, σε πολλές από τις οποίες διατηρείται η συνήθεια των παρωνυμίων από τα βαφτιστικά τους, τα οποία μάλιστα στην εποχή  μας εμφανίζονται με σύνθετη μορφή, να έχουν δηλ. δύο βαφτιστικά που δηλώνουν την καταγωγή (π.χ. Παυλακοκοσμάς, είναι ο Παυλάκης ο καταγόμενος από τον Κοσμά, Παυλακοπαναγιώτης είναι ο Παυλάκης ο καταγόμενος από τον Παναγιώτη κ.ο.κ.)

Σημειώσεις

1. Βλ. επώνυμο Σάμιος.
2. Το Τζουγάνης είναι υποκοριστικό του Ιωάννης, συνηθισμένο μέχρι σήμερα στα Κύθηρα.
3. Εμμ. Κασιμάτης, σελ. 118 (τα άλλα δύο αναφερόμενα παρωνύμια είναι Κουμπανιός και Τζελεπερδής).
4. Ό.π., σελ. 150.
5. Μία μοναδική αναφορά στη Χώρα (ενορία Σωτήρα στα Σφακιανά) για την Anna rel. q. Gianni Pavlachi δεν είναι βέβαιο αν αφορά άτομο προερχόμενο από τους Κυθηρίους Παυλάκηδες ή από το ρεύμα των προσφύγων, με τους οποίους συναπογράφεται σε μία ενορία, που και το όνομά της το οφείλει στους πρόσφυγες, οι οποίοι είχαν καταφύγει εκεί μετά τον Κρητικό πόλεμο (1645-1669).
6. Απογραφές Kυθήρων, βλ. Cosma Paulaki μουγγό του π. Paulo (Α 500) και Manoli Paulaki του π. Paulo (Δ 791).
7. Ό.π., Δ 795, ΣΤ 705, 709, 710 κ.α.
8. Ζητήματα Eπτανησιακής κοινωνικής ιστορίας, σελ. 391.
9. Το 1805 ο Ιωάσαφ Παυλάκης εκ Χανίων είναι επίσκοπος Κυδωνίας Κρήτης (βλ. Κρητικά σημειώματα, Κρητικά Χρονικά 6 (1952), σελ. 93 και το 1821 ένας Γεώργης Παυλάκης φονεύεται σε συμπλοκή έξω από το σπίτι του, κατά την οποία χάνουν τη ζωή τους και οκτώ μέλη της οικογενείας του (Ν.Β.Τωμαδάκης, Ιστορία της Εκκλησίας της Kρήτης επί τουρκοκρατίας (1645-1898), 1974, σελ. 160.

10. Μεταξύ των Μανιατών που μεταναστεύουν στην Κορσική αναφέρονται και οι εξής περιπτώσεις με το επώνυμο Παυλάκης: Μιχαήλ (1725), Νικόλαος (1725), Βασίλειος (1705), Κωνσταντής (1742) Πιέρος (1745) κ.ά. Βλ. Δικ. Βαγιακάκος, Οι Μανιάται της Κορσικής. Tα ληξιαρχικά βιβλία των θανάτων, Λακωνικαί Σπουδαί 6 (1982).
11. Το 1922 αναφέρεται ο ιερέας Μάρκος Παυλάκης, που διατηρεί, όπως διαπιστώνουμε, το βαφτιστικό ενός από τους κύριους κλάδους της οικογενείας, όπως το βρίσκουμε το 16ο αι. (βλ. Kυθηραϊκή παροικία, σελ. 379).

ΣΗΜΕΙΩΣΗ

Τα κείμενα για τα επώνυμα και τοπωνύμια, τα οποία δημοσιεύονται εδώ, είναι τα ίδια με όσα έχουν δημοσιευθεί στα αντίστοιχα βιβλία μας ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ ΕΠΩΝΥΜΑ, ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ ΣΤΑ ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ ΕΠΩΝΥΜΑ και ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ, τα οποία έχουν εκδοθεί από την Εταιρεία Κυθηραϊκών Μελετών (κυκλοφορούν και στα αγγλικά από:  Kytherian Association of Australia,  Kyhterian World Heritage Fund και Kytherian Publishing and Media). Από τις αναδημοσιεύσεις εδώ απουσιάζουν συνήθως οι βιβλιογραφικές και λοιπές σημειώσεις, είναι δε ευνόητον ότι για να αποκτήσει ο αναγνώστης πλήρη εικόνα για κάθε επώνυμο ή τοπωνύμιο είναι απαραίτητο να διαβάσει και τις εκτενείς αναφορές στα εισαγωγικά σημειώματα των παραπάνω βιβλίων, καθώς, χωρίς αυτά, οι γνώσεις του για το θέμα θα παραμένουν ελλιπείς.

Οι εκδόσεις στα Ελληνικά διατίθενται από την Εταιρεία Κυθηραϊκών Μελετών (βλ. στοιχεία στο σχετικό link σε αυτόν εδώ τον ιστότοπο) και στα Κυθηραϊκά βιβλιοπωλεία.