Το επώνυμο ΦΡΙΛΙΓΓΟΣ

Αρκετά διαδεδομένο επώνυμο στα Κύθηρα και αυτό που έδωσε το όνομα στον οικισμό Φριλιγγιάνικα.

Η ετυμολογική προέλευση του επωνύμου δεν είναι γνωστή. Αν ληφθεί υπόψη η κατάληξη, τότε πρέπει να πρόκειται για ενετικής καταγωγής επώνυμο, παρ’ όλο που η γνωστή κατάληξη των ενετικών επωνύμων είναι –igo και προφέρεται «ίγο» και όχι «ίγγο» (πρβλ. Μπαρμπαρίγος-Barbarigo, Δραγανίγος-Draganigo κ.ά.). Υπάρχουν όμως και περιπτώσεις με κατάληξη που προφέρεται «ίγγος», όπως π.χ. του επωνύμου Φερίγγος, στα Χανιά, του οποίου η προέλευση πιθανολογείται από το Fedrico-Ferigo δηλ. από το βαφτιστικό Federico (Φρειδερίκος). Υπάρχει όμως και πιθανότητα να προέρχεται από το Ferro με την ενετική κατάληξη –igo.1 Στην Αρκαδία υπάρχει το επώνυμο Πριλίγκος και είναι γνωστή η αλλαγή των χειλεοφώνων συμφώνων στην αρχή της λέξης, έτσι ώστε να μην αποκλείεται τα δύο αυτά επώνυμα να έχουν κοινή προέλευση. Στη Μάνη αναφέρεται και το παρωνύμιο Φιρλίγκος με υποτιμητική σημασία2 και είναι επίσης γνωστή η μετατροπή των παρωνυμίων σε επώνυμα, ούτε γι’ αυτό όμως έχουν προκύψει στοιχεία. Τα παραπάνω δεν δίνουν βέβαια απάντηση στο ερώτημα σχετικά με τη σημασία του επωνύμου, το ετυμολογικό μέρος όμως δεν είναι και το ουσιαστικότερο. Εκείνο που έχει σημασία είναι ότι το Φριλίγγος (γράφεται και Φριλίγκος) δεν αναφέρεται σε άλλες περιοχές της Ελλάδος εκτός από τα Κύθηρα. Ακόμη και στις περιπτώσεις της Μυτιλήνης, της Εύβοιας και της Αθήνας, όπου υπάρχει το επώνυμο, όλες οι οικογένειες έχουν κυθηραϊκές ρίζες και, στις περισσότερες περιπτώσεις, είναι καταγωγής προσφυγικών οικογενειών της Σμύρνης.

Advertisement

Στα Κύθηρα το επώνυμο εμφανίζεται από το 16ο αι. Σε συμβόλαιο δανεισμού χρημάτων της 11ης Δεκεμβρίου 1564 αναφέρεται ο «Νεικολός Τζακάρης του Φρηλήγγου».3 Παρά το γεγονός ότι ο τρόπος γραφής παραπέμπει σε παρωνύμιο του επωνύμου Τζακάρης(=Τσαγγάρης), είναι βέβαιο ότι πρόκειται για επώνυμο, το οποίο γράφεται συμπληρωματικά και προσδιοριστικά του επαγγελματικού με το οποίο, προφανώς, ήταν γνωστός ο συγκεκριμένος Κυθήριος του συμβολαίου. Λίγο αργότερα, το 1582, σε συμβόλαιο του νοταρίου Δημ. Φάναρη, αναφέρεται ένας Βασίλειος Φριλίγγος,4 για να επιβεβαιωθεί ότι το επώνυμο υπάρχει στα Κύθηρα από το 16ο αι. Tον επόμενο αιώνα δεν έχουν επισημανθεί αναφορές στις πηγές, όμως το 18ο, στις ενετικές απογραφές της εποχής, το Φριλίγγος, που στην αρχή του αιώνα αντιπροσωπεύεται από λίγες οικογένειες, γίνεται προς το τέλος του πολύκλαδο και με περισσότερη παρουσία. Όλοι απογράφονται στο ναό της Παναγίας στο (Κάτω) Κυπέρι,5 μαζί με οικογένειες Νοταρά και Χαραμουντάνη. Αργότερα ο οικισμός αυτός ονομάζεται Φριλιγκιάνικα, ονομασία με την οποία είναι γνωστός μέχρι σήμερα. Τα βαφτιστικά Κοσμάς και Βρετός6 των Φριλίγγων του 18ου αι. εξακολουθούν και αργότερα να συνηθίζονται την οικογένεια, όπως γίνεται μέχρι σήμερα. Στις αρχές του 19ου αι. αναφέρεται ο Βρετός Φριλίγκος ποτέ Αντώνη, ο οποίος είναι ο πρώτος που χτίζει στα Κύθηρα το 1805,7 ανεμόμυλο που σώζεται μέχρι σήμερα έξω από τα Φριλιγκιάνικα. Κατά το 18ο αι. αναφέρεται και η περίπτωση ενός φόνου από ένα Μιχάλη Φριλίγγο το 1783, που σκοτώνει τον ανιψιό του.8 Αναφέρονται ακόμη δύο νοτάριοι στα Κύθηρα με το επώνυμο αυτό, ο παπά Γιώργης Φριλίγγος π. Μανόλη (1757-1770) και ο Αντώνιος Φριλίγγος (1781-1889).9 Στα χρόνια της αγγλοκρατίας τοποθετείται και η δράση ενός πειρατή, του Γιώργη Αντ. Φριλίγκου, που εκτελέστηκε από τους Άγγλους στην Κέρκυρα.10

Στο 19ο αι. αρχίζει και η μετανάστευση των οικογενειών με το επώνυμο αυτό. Στη Σμύρνη υπήρχαν οι οικογένειες των Ευσταθίου και Κωνσταντίνου Φριλίγκου (Γριτσαίοι)11 και ο σταφιδέμπορος Ευστρ. Φριλίγκος, ενώ στο Αϊδίνιο ζούσε ο γιατρός Κ. Φριλίγκος.12 Από τη Σμύρνη, μετά την καταστροφή, πολλές οικογένειες με το επώνυμο Φριλίγγος ζήτησαν καταφύγιο στη Μυτιλήνη. Απ’ αυτούς κατάγεται και ο γνωστός ποιητής και λόγιος Κωστής Φριλίγγος. Άλλοι πρόσφυγες ήλθαν τότε στην Αθήνα και άλλοι κατέφυγαν σε άλλες περιοχές της Ελλάδος, αλλά και στο εξωτερικό. Στην Αυστραλία, στην οποία είχαν φθάσει Φριλίγγοι από τους πρώτους μετανάστες στη χώρα αυτή, βρέθηκαν και προσφυγικές οικογένειες της Σμύρνης. Στους Βαλκανικούς πολέμους αναφέρεται ο Παναγιώτης Φριλίγγος, ο οποίος τηρούσε ιδιότυπο ημερολόγιο του πολέμου με τα γεγονότα που θεωρούσε σημαντικά, το οποίο τύπωσε αργότερα σε ένα σπανιότατο σήμερα έντυπο.13 Στην Αυστραλία ανάμεσα στους Κυθήριους είχε αναπτυχθεί θερμό αίσθημα για ενίσχυση της Ελλάδος στους πολέμους του ’12-13. Στη συγκέντρωση χρημάτων και την αποστολή βοήθειας στην Ελλάδα πρωταγωνίστησαν, ανάμεσα σε άλλες, και οι κυρίες Χρυσάνθη Π. Φριλίγγου και Αναστασία Α. Φριλίγγου.14

Σήμερα οι περισσότεροι Φριλίγγοι βρίσκονται στην Αυστραλία. Παλαιότερα υπήρχε το επώνυμο και στις ΗΠΑ, δεν είναι όμως γνωστό αν υπάρχουν ακόμη εκεί. Στα Κύθηρα υπάρχουν αρκετές οικογένειες στα Φριλιγκιάνικα.

Σημειώσεις

1. Κρητικά επώνυμα, σελ. 386.
2. Δ. Βαγιακάκος, (προσωπική μαρτυρία).
3. Εμμ. Κασιμάτης, σελ. 207 και 96.
4. Ι.Α.Κ., Κατάστιχο νοταρίου Δημ. Φάναρη.
5. Απογραφές Kυθήρων, Α΄, σελ. 97, 181, 307, 441.
6. Ό.π., Α863, Ζ873.
7. Kυθηραϊκή ζωή, σελ. 127 και Χρονικά ιερέως Γρηγ. Λογοθέτη, σελ. 359.
8. Χρονικά ιερ. Γρηγ. Λογοθέτη, σελ. 340.
9. Βενετική παρουσία, σελ. Γ52, Γ80.
10. Άρθρο Π. Ποτήρη, στο περιοδ. Nαυτική Eλλάς, 1938.
11. Φωτεινός, Αναμνήσεις, σελ. 30.
12. Kυθηραϊκή παροικία, σελ. 380.
13. Το στιχούργημα τυπώθηκε σε 20 σελίδες σχήματος 12,5Χ20,5 εκ. και χωρίστηκε σε δύο μέρη: Μέρος Α΄, του Βαλκανικού πολέμου και Μέρος Β΄ του Ελληνοσερβικού πολέμου. Το Β΄ μέρος έχει τρία κεφάλαια: Α΄, Τα πρώτα αίτια, οι συμπλοκαί του Παγγαίου, οπού μας έκαμαν οι άθλιοι Βούλγαροι, Β΄, Ενισχύσεις της τετάρτης Μεραρχίας και Γ΄, Προς την Μακεδονίαν. Ένα αντίτυπο του βιβλίου βρίσκεται στη βιβλιοθήκη του συγγραφέα του παρόντος, Εμμ. Π. Καλλίγερου.
14. Εφημ. Kυθηραϊκά, φ. 35, Φεβρουάριος 1991, σελ. 9.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ

Τα κείμενα για τα επώνυμα και τοπωνύμια, τα οποία δημοσιεύονται εδώ, είναι τα ίδια με όσα έχουν δημοσιευθεί στα αντίστοιχα βιβλία μας ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ ΕΠΩΝΥΜΑ, ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ ΣΤΑ ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ ΕΠΩΝΥΜΑ και ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ, τα οποία έχουν εκδοθεί από την Εταιρεία Κυθηραϊκών Μελετών (κυκλοφορούν και στα αγγλικά από:  Kytherian Association of Australia,  Kyhterian World Heritage Fund και Kytherian Publishing and Media). Από τις αναδημοσιεύσεις εδώ απουσιάζουν συνήθως οι βιβλιογραφικές και λοιπές σημειώσεις, είναι δε ευνόητον ότι για να αποκτήσει ο αναγνώστης πλήρη εικόνα για κάθε επώνυμο ή τοπωνύμιο είναι απαραίτητο να διαβάσει και τις εκτενείς αναφορές στα εισαγωγικά σημειώματα των παραπάνω βιβλίων, καθώς, χωρίς αυτά, οι γνώσεις του για το θέμα θα παραμένουν ελλιπείς.

Οι εκδόσεις στα Ελληνικά διατίθενται από την Εταιρεία Κυθηραϊκών Μελετών (βλ. στοιχεία στο σχετικό link σε αυτόν εδώ τον ιστότοπο) και στα Κυθηραϊκά βιβλιοπωλεία.