Τα επώνυμα ΠΑΤΕΡΟΣ και ΠΑΤΕΡΑΚΗΣ

Τα δύο αυτά επώνυμα αναφέρονται στα Αντικύθηρα, όπου υπάρχουν οικογένειες που φέρουν το επώνυμο, τόσο με τη μορφή Πάτερος, όσο και με τη μορφή Πατεράκης. Για την ετυμολόγηση του επωνύμου έχει διατυπωθεί η άποψη ότι προέρχεται από το πατήρ, πατέρας (=μοναχός) και από αυτό το πάτερας και στη συνέχεια το επώνυμο Πάτερος και από αυτό πάλι το Πατεράκης1 με το συνήθη κρητικό υποκορισμό και την κατάληξη –άκης. Το επώνυμο με τη μορφή Πάτερος μαρτυρείται από πολύ παλαιά. Ο Ιούλιος Γκαρτσόνι, σε αναφορά του που μνημονεύει ο Αγαθ. Ξηρουχάκης,2 αναφέρει ότι Πάτεροι και Παπαδόπουλοι ήταν απόγονοι δύο αδελφών, από τους οποίους ο ένας ήταν πατέρας, δηλ. καλόγερος, και ο άλλος παπάς και ότι από τα ονόματα αυτών πήραν οι απόγονοί τους τα συγκεκριμένα επώνυμα. Οι οικογένειες Πατέρων και Κόντων των Σφακίων αναφέρονται ως απόγονοι των Σκορδυλών,3 που κατάγονταν κατά την παράδοση από έναν από τους δώδεκα αρχοντόπουλους, που έφθασαν στην Κρήτη με το Νικηφόρο Φωκά το 10ο αι. Αναφέρεται ακόμη ότι οι δύο οικογένειες κατοικούσαν στα Σφακιά και είχαν πατροπαράδοτες αντιζηλίες και μίση, που τις χώριζαν και τις οδηγούσαν συχνά σε ανοιχτή σύγκρουση. Ο ενετός προβλεπτής Μαρίν ντε Καβάλι (1571–1573) αναφέρεται ότι είπε πως «πρέπει να βγουν από τη μέση οι Πάτεροι για να ησυχάσει η Κρήτη».4 Είναι χαρακτηριστικό ότι κατά την επανάσταση του Κανδανολέοντος (1527) ο Καβάλι έσφαξε όλο τον πληθυσμό στις Μουρνές και προσπάθησε να καταπνίξει τους εξεγερμένους Κρητικούς με πρωτοφανή αγριότητα. Αναφέρεται ότι τότε ένας ιερέας από την οικογένεια των Πατέρων πήγε στον προβλεπτή τα κεφάλια τεσσάρων συγγενών του μέσα σε σάκο, για να σώσει το δικό του και της υπόλοιπης οικογένειάς του, όπως ήταν οι προσταγές και οι όροι του Καβάλι.5 Σε αναφορά του προβλεπτή Ι. Μοτσενίγου της 17ης Απριλίου 1589 αναφέρεται ότι στα Σφακιά ζουν από τα ζώα και τις …κλοπές6 600 άτομα της οικογένειας Πατέρου χωρίς να εργάζονται. Στην απογραφή του Καστροφύλακος αναφέρονται οι Πάτεροι ως οικογένεια Σφακιανών.7 Και άλλοι όμως ερευνητές αναφέρουν ότι οι οικογένειες των Πατέρων και των Κοντών ήταν απόγονοι των παλαιών Σκορδυλών.8 Οι Πάτεροι θεωρούνταν οικογένεια «Ριζαρχών», που έγιναν «Λευκορείται» (δηλ. φιλελεύθεροι που κατέφυγαν στα Σφακιά), δημιούργησαν δύσκολες καταστάσεις στην ενετική πολιτεία,9 ενώ θεωρούνται κατιόντες των Σκορδυλών.

Το 16ο αι. οικογένεια με το επώνυμο αυτό αναφέρεται στο Ρέθυμνο,10 ενώ στην απογραφή του Trivan (1644) οι Pattero αναφέρονται μεταξύ των αστών του Χάνδακα (Ηράκλειο),11 που σημαίνει ότι η οικογένεια είχε απλωθεί σε όλη την Κρήτη. Στην Απογραφή του Καστροφύλακος (1581) αναφέρονται δύο άτομα με το επώνυμο Πάτερος. Ο Βάρδας Πάτερος-Μανωλιός και ο εκατόνταρχος Χανίων Γιώργης Πάτερος-Κατσανέβας.12 Ο καπετάν Ιωάννης Πάτερος-Κατσούλης αναφέρεται μεταξύ των Σφακιανών που υπογράφουν τη μία από τις δύο αναφορές προς τους ενετούς προβλεπτές που μνημονεύθηκαν προηγουμένως.

Advertisement

Από τα Κύθηρα η πρώτη αναφορά στο επώνυμο έρχεται από το 1664, οπότε έφθασε στο νησί, όταν κατόρθωσε να διαφύγει από τους Τούρκους που τον αιχμαλώτισαν κατά τη διαδρομή Σφακιά-Γραμβούσα, ο Κρητικός Διάκος Πάτερος.13 Μεταξύ των ετών 1680-1695 αναφέρεται να επιδοτείται από τις ενετικές αρχές των Κυθήρων η Stamata Pateropula, πρόσφυγας από την Κρήτη,14 και το 1690 αναφέρεται ότι οι ενετικές αρχές των Κυθήρων χορηγούν άδεια στον καραβοκύρη από την Κρήτη Γεώργιο Πάτερο να εκτελεί μεταφορές σε Μονεμβασία και Κορώνη.15 Αργότερα, στις απογραφές του 18ου αι. και συγκεκριμένα σ’ αυτή του 1721, εντοπίζεται στη Χώρα (ενορία Σωτήρα Σφακιανών) ο Antoni Patero q. Stamati και το 1788 ο Diaco Patero q. Nichiforo (με το παρωνύμιο Βάρδας) και ο Michelin Patero q. Nichiro.16 Στο τέλος του 18ου αι., σε απόδειξη πληρωμής «είκοσι βενετικών ταλάρων» με ημερομηνία 8 Ιουλίου 1798, αναφέρεται ο «εκατόνταρχος των οφφικιάλων Νατζιονάλων ο Πόλος (Παύλος) Πάτερος», που είναι στην υπηρεσία των Γάλλων.17 Στα Κύθηρα το επώνυμο συναντάται πάλι το 1892 (αναφέρεται ο Ιωάννης Πάτερος-Γανιάς, πιθανόν Αντικυθήριος), αλλά δεν προκύπτει αν οι προαναφερθέντες Πάτεροι των Κυθήρων έχουν οποιαδήποτε σχέση με τους Πάτερους των Αντικυθήρων, για τους οποίους αναφέρει η παράδοση ότι έφθασαν στο νησί από τη Γαύδο της Κρήτης. Το πιθανότερο είναι να πρόκειται για άτομα με την ίδια προέλευση, καθώς εντοπίζεται το 1829 σε ένα αποδεικτικό πενίας ένας Πάτερος-Γαυδιώτης,18 κάτι που αποτελεί ασφαλή ένδειξη καταγωγής. Στα Αντικύθηρα υπάρχει και τοπωνύμιο Πατέρας, πλησίον του Αγ. Μύρωνος. Από τους Πάτερους της Κρήτης πάντως έχουμε το επώνυμο Πατεράκης, το οποίο στα Αντικύθηρα σχηματίζεται αυτόνομα σε έναν κλάδο της οικογενείας των Πατέρων των Αντικυθήρων, που μετέτρεψαν το επώνυμό τους σε Πατεράκης. Στο τέλος του 18ου αι. αναφέρεται ο καπετάνιος ενός πλοίου του Λάμπρου Κατσώνη, ο Κωνσταντίνος Πατεράκης,19 χωρίς να είναι γνωστή η καταγωγή του. Πιθανότερο πάντως είναι να πρόκειται για Κρητικό.

Εκτός από την Κρήτη και τα Κύθηρα, οικογένεια Πατέρου αναφέρεται και στην Κεφαλληνία (1504-1544), και μάλιστα θεωρούνται έποικοι από τον Μωριά.20 Σύμφωνα με τον Μιχ. Πετρόχειλο, οι Πάτεροι περιλαμβάνονται μεταξύ των οικογενειών ευγενών από την Κρήτη,21 που κατέφυγαν στα Κύθηρα μετά την πτώση της τελευταίας στους Τούρκους (1669), δεν έχει όμως ανιχνευθεί οικογένεια ευγενών μεταξύ των προσφύγων με το επώνυμο αυτό, ούτε στην Κρήτη έχει βρεθεί παρόμοια.

Σήμερα δεν υπάρχουν οικογένειες, τόσο με το επώνυμο Πάτερος όσο και με το Πατεράκης, στα Αντικύθηρα, υπάρχουν όμως δώδεκα οικογένειες στη διασπορά των Αθηνών, τέσσερις στην Κρήτη και μία στα Κύθηρα. Τη σημαντικότερη παρουσία έχει το επώνυμο αυτό στη Χιλή, όπου ζουν δέκα οικογένειες με καταγωγή τα Αντικύθηρα, ενώ μία οικογένεια ζει στην Αυστραλία.

Σημειώσεις

1. Ν.Β.Τωμαδάκης, Σφακιανά και άλλα τινά Kρητικά ονόματα και επίθετα, Pοδωνιά Β΄, σελ. 561.
2. Η Βενετοκρατούμενη Ανατολή.
3. Ν. Ζουδιανός, Ιστορία, της Kρήτης επί Eνετοκρατίας, Aθήναι 1960, σελ. 209. Αναφέρεται και το στιχούργημα: «Ποιος είδε Κόντε Σύνδικο Καντανολέ ρετούρη και Πάτερο γραμματικό Μουσούρο καντσιλιέρη», ό.π., σελ. 211.

4. Στ. Σπανάκης, Δύο αναφορές των Σφακιανών προς Eνετούς προβλεπτές, Κρητικά Χρονικά 1 (1947).
5. Ιστορία Ελληνικού Έθνους, Εκδ. Αθηνών, Ι΄, σελ. 206.
6. Στ. Σπανάκης, Μνημεία Κρητικής Ιστορίας, 1, σελ. 9.
7. H Bενετοκρατούμενη Aνατολή, σελ. 172-175.
8. Ζουδιανός, ό.π., σελ. 209, σημειώσεις.
9. Ψιλάκης, Ιστορία Kρήτης, Β΄, σελ. 233.
10. Ιστορία Ελληνικού Έθνους, Εκδ. Αθηνών, Ι΄, σελ. 206.
11. Η παρά τω Trivan απογραφή, σελ. 50.
12. H Bενετοκρατούμενη Aνατολή, σελ. 172-175.
13. Βενετική παρουσία, σελ. Δ 186.
14. Ό.π., σελ. Δ 184.
15. Ό.π., σελ. Δ 186.
16. Απογραφές Kυθήρων, Α΄, 175, Η΄213, 214 και άλλες αναφορές (βλ. και ευρετ. Γ΄, σελ. 80,81).
17. Ιστορία, Β΄, σελ.14.
18. Ι.Α.Κ. Αποδεικτικά πενίας χρησιμοποιούσαν κυρίως στα δικαστήρια, για να αποφύγουν τα έξοδα της δίκης (πληρ. Ελένης Χάρου-Κορωναίου).
19. Ν.Β.Τωμαδάκης, Σφακιανά και άλλα τινά, Β΄, σελ. 561.
20. Κεφαλονιά, σελ. 169.
21. Ιστορία Kυθήρων, σελ. 39 και Kυθηραϊκή ζωή, σελ. 89.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ

Τα κείμενα για τα επώνυμα και τοπωνύμια, τα οποία δημοσιεύονται εδώ, είναι τα ίδια με όσα έχουν δημοσιευθεί στα αντίστοιχα βιβλία μας ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ ΕΠΩΝΥΜΑ, ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ ΣΤΑ ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ ΕΠΩΝΥΜΑ και ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ, τα οποία έχουν εκδοθεί από την Εταιρεία Κυθηραϊκών Μελετών (κυκλοφορούν και στα αγγλικά από:  Kytherian Association of Australia,  Kyhterian World Heritage Fund και Kytherian Publishing and Media). Από τις αναδημοσιεύσεις εδώ απουσιάζουν συνήθως οι βιβλιογραφικές και λοιπές σημειώσεις, είναι δε ευνόητον ότι για να αποκτήσει ο αναγνώστης πλήρη εικόνα για κάθε επώνυμο ή τοπωνύμιο είναι απαραίτητο να διαβάσει και τις εκτενείς αναφορές στα εισαγωγικά σημειώματα των παραπάνω βιβλίων, καθώς, χωρίς αυτά, οι γνώσεις του για το θέμα θα παραμένουν ελλιπείς.

Οι εκδόσεις στα Ελληνικά διατίθενται από την Εταιρεία Κυθηραϊκών Μελετών (βλ. στοιχεία στο σχετικό link σε αυτόν εδώ τον ιστότοπο) και στα Κυθηραϊκά βιβλιοπωλεία.