Το επώνυμο “Πανάρετος”

Το επώνυμο Πανάρετος είναι ένα αρκετά διαδεδομένο επώνυμο στην περιοχή του Ποταμού, όπου υπάρχει από το 18ο αι. και ο οικισμός Παναρετιάνικα, γύρω από τον ενοριακό ναό των Παναρέτων, τους Αγίους Αναργύρους ή τον Άγιο Κοσμά.

Το επώνυμο ετυμολογείται ευχερέστατα, καθώς σημαίνει τον καθ’ όλα ενάρετο, αυτόν που έχει όλες τις αρετές και είναι βυζαντινό, προερχόμενο από το Πανάρετος, παλαιότατο χριστιανικό βαφτιστικό. Ως βαφτιστικό συναντάται σε πολλούς επισκόπους, στην Κύπρο δε είναι συχνό καθώς εκεί έδρασε και άγιος της Ορθοδοξίας, ο οποίος υπήρξε αρχιεπίσκοπος Πάφου (1767-1791). Η συχνότητα με την οποία συναντάται το βαφτιστικό στην Κύπρο το έχει καταστήσει εκεί και ένα συνηθισμένο επώνυμο με τη συνήθη κατάληξη των κυπριακών επωνύμων, το Παναρέτου.[i]

Advertisement

Στο Βυζάντιο αναφέρεται το βαφτιστικό από τον 9ο αι. Ο Πανάρετος Παντζάδας ή Πράσινος1 ήταν μελωδός και μελοποίησε εκκλησιαστικούς ύμνους. Ως επώνυμο το Πανάρετος αναφέρεται στην περιοχή των Θηβών κατά την εποχή της ακμής τους (10ος-12ος αι.). Εις το περίφημο «κτηματολόγιο» των Θηβών αναφέρεται μεταξύ των σημαντικών οικογενειών και αυτή του σπαθαρίου Παναρέτου.2 Η οικογένεια ανήκε κατά πάσα πιθανότητα στις οικογένειες των Θηβών με βυζαντινή καταγωγή. Και στην ίδια την Κωνσταντινούπολη πάντως το επώνυμο αναφέρεται από τα τέλη του 12ου- αρχές του 13ου αι. Ο Ιωάννης Πανάρετος αναφέρεται ως γιατρός, μαθητής του Ιω. Αργυροπούλου και συγγραφέας του κώδικα του Αριστοτέλους, που βρίσκεται στη Λαυρεντιανή Βιβλιοθήκη.3 Την ίδια εποχή αναφέρεται και ο Κοσμάς Πανάρετος, βιβλιογράφος του 13ου αι.4 Το 13ο αι. επίσης, και συγκεκριμένα το 1271, αναφέρεται ο Μιχαήλ Πανάρετος, επίσκοπος Αλμυρού και βυζαντινός χρονογράφος.5 Επί Μιχαήλ Η΄ Παλαιολόγου αναφέρεται επίσης ένας Πανάρετος (1278) ως προκαθήμενος του βεστιαρίου στο παλάτι.6

Το επώνυμο συναντάται και στην αυτοκρατορία της Τραπεζούντος το 14ο αι., δεν έχει διευκρινισθεί όμως αν αυτοί έχουν σχέση με τον κλάδο της Κωνσταντινουπόλεως, κάτι που θεωρείται πιθανόν. Ο Ματθαίος-Άγγελος Πανάρετος αναφέρεται ως οικονόμος της εκκλησίας της Τραπεζούντος, στον οποίο ανατέθηκε στα τέλη του 14ου αι. η διοίκηση των πατριαρχικών δικαιωμάτων στην Ασία7. Ο Μιχαήλ Πανάρετος8 είναι ο χρονικογράφος του Πόντου, που έγραψε ένα μικρό αλλά ιδιαίτερα σημαντικό για τη βυζαντινή ιστοριογραφία έργο, το οποίο διασώζει, εκτός των άλλων και πολύτιμα στοιχεία από την ποντιακή διάλεκτο της εποχής.

Πιο σημαντική για τα Κύθηρα είναι η αναφορά στον Δημήτριο Πανάρετο ή Μαλωταρά, ο οποίος είναι έκδικος και πρωτοπαπάς Λακεδαίμονος κι αργότερα επίσκοπος Μεθώνης, στις αρχές του 14ου αι.9 Η περίπτωσή του είναι ενδιαφέρουσα για τα Κύθηρα, γιατί η παράδοση αναφέρει10 ότι η βυζαντινή οικογένεια των Παναρέτων φθάνει στα Κύθηρα μετά την πτώση του Μυστρά στους Τούρκους (1461). Η παράδοση αυτή φαίνεται να επιβεβαιώνεται για αρκετές από τις οικογένειες, ενώ η εγκατάσταση στον Ποταμό δίνει ένα πρόσθετο στοιχείο, καθώς η πλειοψηφία των προσφύγων από την Πελοπόννησο επιλέγουν το βόρειο τμήμα του νησιού για εγκατάσταση (Κορωναίος, Λογοθέτης, Κομηνός κ.ά.). Δυστυχώς δεν έχει εντοπισθεί μέχρι σήμερα από την έρευνα το επώνυμο στις παλαιότερες πηγές στα Κύθηρα, σίγουρα όμως υπάρχουν αρκετές οικογένειες το 17ο αι., καθώς οι αναφορές από τις ενετικές απογραφές στις αρχές του 18ου αι. επιτρέπουν να εξαχθεί αυτό το συμπέρασμα. Το πιθανότερο είναι η οικογένεια να μην έχει εντοπισθεί στις ισχνές για την έρευνα γραπτές πηγές του 16ου αι., που θεωρείται κρίσιμος για την κυθηραϊκή ονοματολογία.

Σημαντικό είναι ότι κατά το 16ο αι. υπάρχουν σποραδικές αναφορές στο επώνυμο στη Βενετία, στην οποία κατέληγαν Έλληνες από διάφορες περιοχές της χώρας και από τα Κύθηρα. Το 1520 αναφέρεται ο Μαθιός Πανάρετος (Matio Panareto) Κρητικός (Cantioto), μέλος της Ελληνικής Αδελφότητας Βενετίας.11 Λίγα χρόνια αργότερα (1549) αναφέρονται οι Ανδρέας και Νικόλαος Πανάρετοι (ο πρώτος είναι πλοιοκτήτης), γιοι του Γεωργίου, στη Βενετία12 επίσης, χωρίς να είναι γνωστή η καταγωγή τους.

Στα Κύθηρα οι αναφορές από το 1721 και όλο το 18ο αι. είναι πολλές και όλες αφορούν την περιοχή του Ποταμού. Οι πλείστοι είναι ενορίτες των Αγίων Αναργύρων (ή Αγίου Κοσμά), και το στοιχείο αυτό δεν πρέπει να περάσει απαρατήρητο, όσον αφορά τη βυζαντινή καταγωγή του επωνύμου, καθώς τα βαφτιστικά ακολουθούν μια αυστηρή σειρά στην ονοματοθεσία των γενεών· αναφέρθηκε άλλωστε ήδη Κοσμάς Πανάρετος από την Κωνσταντινούπολη. Το γεγονός ότι ο οικογενειακός ναός των Παναρέτων είναι αφιερωμένος στον άγιο αυτόν, ενώ και το Κοσμάς είναι κοινό βαφτιστικό ενός κλάδου της οικογενείας είναι σημαντικό. Το ίδιο όνομα έφερε και ο Ριζοσπάστης βουλευτής Κυθήρων Κοσμάς Πανάρετος (1820-1901), ο οποίος εκπροσώπησε τα Κύθηρα στην Ιόνιο Βουλή κατά την Ένωση και διετέλεσε και δήμαρχος Ποταμίων.13 Εξελέγη βουλευτής στην Ελληνική Βουλή και άσκησε το αξίωμα για 32 ολόκληρα χρόνια.14

Εκτός από τον Ποταμό το Πανάρετος αναφέρεται και στα Βιαράδικα, ως παρωνύμιο κλάδου της οικογενείας Βιάρου, το 1788. Δεν έχει διευκρινισθεί αν είχε σχέση με τις οικογένειες του Ποταμού, είναι όμως συνηθισμένο στο χωριό αυτό κλάδοι της οικογενείας Βιάρου να παίρνουν ως παρωνύμιο το επώνυμο κάποιας άλλης γνωστής στα Κύθηρα οικογενείας, το οποίο αργότερα καταλήγει σε επώνυμο στα Βιαράδικα (Βιάρος-Λαζαρέττος, Βιάρος-Κοντολέων), πιθανότατα εξαιτίας γάμων ή σχέσεων εξάρτησης (κοληγία ή άλλη συναλλαγή).

Το Πανάρετος αναφέρεται σε όλες τις περιοχές της κυθηραϊκής διασποράς (Σμύρνη, Αίγυπτος, ΗΠΑ, Αυστραλία). Στη Σμύρνη ο γνωστός ποτοποιός Κων. Πανάρετος15 ήταν κυθηραϊκής καταγωγής. Μετά την καταστροφή διασκορπίζονται σε διάφορες περιοχές της Ελλάδος, σημαντική δε είναι η παρουσία τους στην Πάτρα (περιοχή Αγ. Ανδρέα), όπου όλοι οι Πανάρετοι είναι κυθηραϊκής καταγωγής. Το επώνυμο συναντάται και στην Κέρκυρα, χωρίς να είναι γνωστό αν υπήρχαν σχέσεις με τα Κύθηρα στον κλάδο αυτό. Ο καθηγητής του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών Ιω. Πανάρετος έχει γεννηθεί στα Κύθηρα.

(ΦΩΤ. ΕΛ. ΧΑΡΟΥ)

Σημειώσεις

1. Πάπυρος-Λαρούς-Μπριτάνικα, 48, σελ. 59.
2. Ιστορία Ελληνικού Έθνους, Εκδ. Αθηνών, Η΄, σελ. 343 και Α.Γ.Κ. Σαββίδης, Η βυζαντινή Θήβα, Μελετήματα Βυζαντινής προσωπογραφίας και τοπικής ιστορίας, Aθήνα 1992, σελ. 285.
3. Νέος Ελληνομνήμων 4, σελ. 264. Αυτού του Ιω. Παναρέτου έχει σωθεί και η σφραγίδα και δημοσιεύθηκε από τον Schlumberger στη Sigillographie Byzantine (σελ. 686). Η σφραγίδα αυτή έχει ως εξής:

ΤΩΝ ΧΑΡΙΚΛΗΤΟΥ ΠΡΑΚΤΕΩΝ ΠΑΝΑΡΕΤΟΥ

CΦΡΑΓΙC ΑΚΡΙΒΗC Η ΠΑΝΗΚΤΙΡΜΩΝ ΚΟΡΗ

4. Νέος Ελληνομνήμων, ό.π., σελ. 264.
5. Ό.π., σελ. 264.
6. Καλλιγάς, Λασκαρίδαι-Παλαιολόγοι, σελ. 269.
7. Νέος Ελληνομνήμων, ό.π., σελ. 264.
8. Πάπυρος-Λαρούς-Μπριτάνικα, τόμ. 48, σελ. 59 και Σαββίδης, ό.π.
9. Δικ. Βαγιακάκος, Βυζαντινά ονόματα και επώνυμα εκ Mάνης, Πελοποννησιακά Γ΄- Δ΄ (1958-1959), Aθήναι 1960, σελ. 210.
10. Κοινά γλωσσικά φαινόμενα, σελ. 180.
11. Κατάλογος μελών, σελ. 365.
12. Συμβολή, σελ. 126.
13. Ο τάφος του βρίσκεται στο νεκροταφείο Ποταμού και αναγράφεται πάνω σ’ αυτόν: «ήδε πλάξ άνδρ’αγαθόν, ψυχήν τε και νουν μέγαν έχοντα Kοσμάν Πανάρετον καλύπτει τον υπέρ ελευθερίας της. Eπτανήσου λόγω τε και έργω παρά τη κραταιά Bρετανία φιλοτίμως αγωνισάμενον. Eνδάθε κείται ο επί 32 έτη αντιπρόσωπος Kυθήρων εν τε τη Iονίω και ελληνική Bουλή Kοσμάς Πανάρετος, γεννηθείς τη 8 Iανουαρίου 1820 και τελευτήσας τη 22 Oκτωβρίου 1901».

14. Περί των Παναρέτων του Ποταμού βλ. Απογραφές Kυθήρων, Γ΄, σελ. 79, 80 (ευρετήριο). Τα γνωστά παρωνύμια της οικογενείας είναι, κυρίως, τα εξής: Νότος, Μαραγγός,

Μποτολής, Ξύλινος και Μπλιαμπλιάς (βλ. και Βίκτ. Πανάρετος, Το επίθετο Πανάρετος, εφημ. Κυθηραϊκά, φ. 22, Δεκέμβριος 1989).

15. Η βιομηχανία, σελ. 196, 205.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ

Τα κείμενα για τα επώνυμα και τοπωνύμια, τα οποία δημοσιεύονται εδώ, είναι τα ίδια με όσα έχουν δημοσιευθεί στα αντίστοιχα βιβλία μας ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ ΕΠΩΝΥΜΑ, ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ ΣΤΑ ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ ΕΠΩΝΥΜΑ και ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ, τα οποία έχουν εκδοθεί από την Εταιρεία Κυθηραϊκών Μελετών (κυκλοφορούν και στα αγγλικά από:  Kytherian Association of Australia,  Kyhterian World Heritage Fund και Kytherian Publishing and Media). Από τις αναδημοσιεύσεις εδώ απουσιάζουν συνήθως οι βιβλιογραφικές και λοιπές σημειώσεις, είναι δε ευνόητον ότι για να αποκτήσει ο αναγνώστης πλήρη εικόνα για κάθε επώνυμο ή τοπωνύμιο είναι απαραίτητο να διαβάσει και τις εκτενείς αναφορές στα εισαγωγικά σημειώματα των παραπάνω βιβλίων, καθώς, χωρίς αυτά, οι γνώσεις του για το θέμα θα παραμένουν ελλιπείς.

Οι εκδόσεις στα Ελληνικά διατίθενται από την Εταιρεία Κυθηραϊκών Μελετών (βλ. στοιχεία στο σχετικό link σε αυτόν εδώ τον ιστότοπο) και στα Κυθηραϊκά βιβλιοπωλεία.