Η πραγματικότητα ενός κόσμου μετά τη ρήξη

Σε μια εποχή όπου οι βεβαιότητες της μεταπολεμικής τάξης καταρρέουν, ο κόσμος φαίνεται να μπαίνει όχι σε μια ομαλή μετάβαση, αλλά σε μια βαθιά ρήξη. Οι παλιές αφηγήσεις περί κανόνων, αμοιβαίου οφέλους και σταθερότητας αμφισβητούνται ανοιχτά, ενώ νέες ισορροπίες διαμορφώνονται μέσα από ανταγωνισμούς, φόβους και στρατηγικές επιλογές που θα καθορίσουν το μέλλον της διεθνούς τάξης. Τι ρόλο μπορεί και πρέπει να παίξει η Ευρώπη σε αυτήν τη νέα «τάξη πραγμάτων»;

Στην ετήσια συνάντηση του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ στο Νταβός την περασμένη εβδομάδα, ο αμερικανός πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ εκφώνησε μια ασυνάρτητη ομιλία, διαποτισμένη από το γνώριμό του μείγμα παραπόνων και μεγαλομανίας. Στον αντίποδα, ο Μαρκ Κάρνι, πρώην κεντρικός τραπεζίτης και νυν πρωθυπουργός του Καναδά, εκφώνησε μια εξαιρετικά στοχαστική ομιλία για το τέλος της παλιάς παγκόσμιας τάξης και τις επιλογές που έχουν μπροστά τους οι λεγόμενες «μεσαίου μεγέθους δυνάμεις». Η δεύτερη ομιλία ήταν, αναμφίβολα, η πιο καθοριστική, σχολιάζει ο Μαρτιν Γουλφ στους Financial Times.

Advertisement

Ο Κάρνι ξεκίνησε παραπέμποντας σε ένα δοκίμιο του Βάτσλαβ Χάβελ, του πρώτου προέδρου της μετακομμουνιστικής Τσεχοσλοβακίας. Σε αυτό, ο Χάβελ υποστήριζε ότι ο κομμουνισμός συντηρούνταν «μέσω της συμμετοχής απλών ανθρώπων σε τελετουργίες που κατ’ ιδίαν γνώριζαν πως ήταν ψευδείς». Με παρόμοιο τρόπο, είπε ο Κάρνι, και εμείς «αποφεύγαμε σε μεγάλο βαθμό να επισημάνουμε το χάσμα ανάμεσα στη ρητορική και την πραγματικότητα αυτού που αποκαλούσαμε διεθνή τάξη βασισμένη σε κανόνες». Στον σημερινό κόσμο της «οπλισμένης αλληλεξάρτησης», τόνισε, «δεν μπορείς να ζεις μέσα στο ψέμα του αμοιβαίου οφέλους μέσω της ολοκλήρωσης, όταν η ίδια η ολοκλήρωση γίνεται πηγή υποταγής». Αυτό που βιώνουμε σήμερα δεν είναι μετάβαση, κατέληξε, αλλά ρήξη.

Ο Κάρνεϊ επέμεινε όχι μόνο ότι η παλιά τάξη δεν πρόκειται να επιστρέψει, αλλά και ότι «δεν πρέπει να τη θρηνούμε. Η νοσταλγία δεν είναι βιώσιμη στρατηγική». Η επόμενη φράση του, ότι «μέσα από το ρήγμα μπορούμε να οικοδομήσουμε κάτι καλύτερο, ισχυρότερο και δικαιότερο», είναι περισσότερο ευχή παρά σχέδιο, γράφουν οι Financial Times. Ενας νηφάλιος αναλυτής οφείλει να αναρωτηθεί αν και πώς αυτή η ευχή μπορεί να μετατραπεί σε στρατηγική.

Για να συμβεί αυτό, πρέπει πρώτα να αναγνωρίσουμε ότι η παραλληλισμός που έκανε ο Κάρνι ανάμεσα στα ψέματα του κομμουνισμού και στις αυταπάτες της παλιάς παγκόσμιας τάξης είναι εν μέρει παραπλανητική. Τα πρώτα ήταν κατάφωρα ψεύδη: τα καθεστώτα της ανατολικής Ευρώπης υστερούσαν σε όλα σε σύγκριση με τη Δύση. Τα δεύτερα, όμως, δεν ήταν απλές μυθοπλασίες· ούτε καν μισές αλήθειες.

Η επίλυση εμπορικών διαφορών στο πλαίσιο της GATT (Γενική Συμφωνία Δασμών και Εμπορίου) και αργότερα του Παγκόσμιου Οργανισμού Εμπορίου λειτούργησε συχνά αποτελεσματικά, ακόμη και εις βάρος των ΗΠΑ. Οπως αναγνωρίζει και ο ίδιος ο Κάρνι, η αμερικανική ηγεμονία παρείχε κρίσιμα αγαθά: ανοιχτές θαλάσσιες οδούς, σταθερό χρηματοπιστωτικό σύστημα, συλλογική ασφάλεια και μηχανισμούς επίλυσης διαφορών. Η φιλελεύθερη διεθνής τάξη, σύμφωνα με τους Financial Times, δεν ήταν μια απλή φαντασίωση.

Η μεταπολεμική περίοδος υπήρξε, συνολικά, μια εποχή πρωτοφανούς επιτυχίας. Δεν έχει υπάρξει άμεση σύγκρουση μεγάλων δυνάμεων από τον πόλεμο της Κορέας, στις αρχές της δεκαετίας του 1950. Η διάχυση της ευημερίας και η βελτίωση της υγείας σε μεγάλο μέρος του πλανήτη δεν είχαν ιστορικό προηγούμενο. Το άνοιγμα της παγκόσμιας οικονομίας στο εμπόριο και τις επενδύσεις συνέβαλε καθοριστικά σε αυτό, κάτι που κάθε λογικός Κινέζος ή Ινδός θα παραδεχόταν.

Τα προβλήματα προσαρμογής σε ορισμένες χώρες, κυρίως στις ΗΠΑ, οφείλονται σε πολιτικές επιλογές των ίδιων των ευνοημένων. Ο χαοτικός προστατευτισμός του Τραμπ είναι προϊόν αυτών των επιλογών και δεν πρόκειται να βοηθήσει όσους υποτίθεται ότι υπερασπίζεται, ισχυρίζονται οι Financial Times· πρόκειται για απάτη.

Συνολικά, η παγκόσμια ολοκλήρωση υπήρξε πηγή τόσο ευημερίας όσο και ευαλωτότητας. Το σύστημα δεν ήταν ψέμα, αλλά σταδιακά μετατράπηκε σε τέτοιο, καθώς ο μερκαντιλισμός της ανερχόμενης Κίνας συναντήθηκε με τον προστατευτισμό της παρακμάζουσας Αμερικής. Το αποτέλεσμα είναι ότι τα κράτη αναγκάζονται πλέον να «ασφαλίζονται» στρατηγικά. Αυτή η αντιστάθμιση, όμως, θα έχει κόστος. Ποια κατεύθυνση πρέπει να ακολουθήσουμε για να περιοριστούν οι απώλειες της ρήξης του συστήματος;

Η πρόταση του Κάρνι είναι να γίνουν συμφωνίες μεταξύ «μεσαίων δυνάμεων» ως εναλλακτική σε έναν «κόσμο οχυρωμάτων». Η προσέγγιση βασίζεται σε αυτό που ο πρόεδρος της Φινλανδίας, Αλεξάντερ Στουμπ, αποκαλεί «ρεαλισμό βασισμένο σε αξίες»: προσήλωση σε θεμελιώδεις αρχές, αλλά με στρατηγική εγρήγορση και ανοιχτά μάτια.

Αν όλες οι «μεσαίες δυνάμεις» κινηθούν προς αυτή την κατεύθυνση, πού μπορεί αυτή η συνεργασία να αποδώσει και πού όχι; Το εμπόριο και οι επενδύσεις είναι οι πιο εύκολοι τομείς διατήρησης συνεργασίας, γράφουν οι Financial Times.

Η κατάρρευση των παλιών κανόνων δημιουργεί αβεβαιότητα, ιδίως στις συναλλαγές με τις ΗΠΑ, που όμως αντιπροσώπευαν μόλις το 17% των παγκόσμιων εισαγωγών αγαθών για το 2024. Η χρηματοοικονομική σφαίρα είναι δυσκολότερη: χωρίς ριζικές μεταρρυθμίσεις, οι μεσαίες δυνάμεις παραμένουν ευάλωτες σε πιέσεις μέσω του δολαρίου. Η πιθανή στροφή στο κινεζικό γουάν δεν λύνει το πρόβλημα· απλώς δημιουργεί μια νέα εξάρτηση.

Σύμφωνα με τους Financial Times, όμως, η μεγαλύτερη πρόκληση είναι η ασφάλεια. Με τρεις πυρηνικές υπερδυνάμεις απέναντί τους, οι δυνατότητες αυτοπροστασίας των περισσότερων μεσαίων χωρών είναι περιορισμένες. Ορισμένες απειλές, όπως η πειρατεία, μπορούν να αντιμετωπιστούν. Αλλες όχι. Παράλληλα, η αντιμετώπιση των παγκόσμιων προκλήσεων, όπως η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, θα γίνει σχεδόν αδύνατη αν μία ή περισσότερες υπερδυνάμεις αντιτίθενται σθεναρά. Εκεί ίσως απαιτηθούν κυρώσεις, ακόμη και κατά των ΗΠΑ.

Οσο εξετάζει κανείς το μέλλον, τόσο πιο κεντρικός αναδεικνύεται ο ρόλος της Ευρωπαϊκής Ενωσης, του «μεγαλύτερου εχθρού» στα μάτια του Τραμπ. Η ΕΕ αποκτά, θέλοντας και μη, ολοένα μεγαλύτερη σημασία. Και δεν είναι άοπλη: η χρηματοοικονομική της επιρροή στις ΗΠΑ είναι σημαντική και πρέπει να χρησιμοποιηθεί.

Στο βιβλίο του «Ο κόσμος τού χθες», γραμμένο στην εξορία, ο Στέφαν Τσβάιχ περιέγραψε την απώλεια της προπολεμικής Ευρώπης. Κι εμείς χάνουμε έναν κόσμο, καταλήγει ο Γουλφ: είναι ένας κόσμος ατελής, αλλά καλύτερος από εκείνον. Αυτή τη φορά, η Ευρώπη οφείλει να γίνει σωτήρας, όχι καταστροφέας. Και το Ηνωμένο Βασίλειο θα πρέπει να συμμετάσχει στις δύσκολες μάχες που έρχονται.