Υπερπληθυσμός: Ο ελέφαντας στην ντουλάπα (μέρος 1)

Οι Αγγλοσάξονες λένε «ο ελέφαντας στο καθιστικό» εννοώντας ένα πρόβλημα που είναι μπροστά μας αλλά κάνουμε πως δεν το βλέπουμε, διότι δεν θέλουμε ή δεν ξέρουμε πώς να το αντιμετωπίσουμε. Ο υπερπληθυσμός της Γης είναι ένα πρόβλημα που οι κυβερνήσεις και πολλοί άλλοι με εξουσία, όχι μόνο κάνουν ότι δεν το βλέπουν, αλλά ενσυνειδήτως το κρύβουν, το βάζουν στην ντουλάπα για να μην το βλέπει κανείς.

Ας παραθέσουμε τα δεδομένα.

Advertisement

Ο παγκόσμιος πληθυσμός ήταν 2,5 δισ. το 1950 και σήμερα είναι περίπου 8,3 δισ., δηλαδή ενώ χρειάστηκαν αιώνες για να φτάσει τα 2,5 δισ., υπερτριπλασιάστηκε σε μόλις εβδομήντα χρόνια.

Το πρόβλημα και οι σχετικές διαμάχες υπάρχουν εδώ και έναν αιώνα. Ο Κέινς υποστήριζε το 1931 ότι με σταθερό πληθυσμό και με ειρήνη, το οικονομικό πρόβλημα του κόσμου, με τη βοήθεια της τεχνολογίας, θα λυνόταν σε εκατό χρόνια. Αντίθετα, ο Χάνσεν, το 1936 έλεγε ότι χωρίς αύξηση του πληθυσμού, η οικονομία θα έμπαινε σε περίοδο στασιμότητας.

Τα προβλήματα της εποχής μας είναι γνωστά: μόλυνση του περιβάλλοντος (αέρας, ξηρά, θάλασσα), άνοδος της θερμοκρασίας, τήξη των πάγων, άνοδος της στάθμης της θάλασσα, μετακινήσεις πληθυσμών, πλημμύρες, ξηρασίες κ.τ.λ. Οι λέξεις που χρησιμοποιούνται ως περίληψη για τα προβλήματα αυτά είναι κλιματική αλλαγή. Σε αυτά προσθέστε πείνα και φτώχεια για περίπου τρία δισεκατομμύρια ανθρώπους, πολέμους μικρούς και μεγάλους, άθλιες μεγαλουπόλεις κ.τ.λ.

Για τη λύση του προβλήματος έχουν διατυπωθεί ορισμένες θεωρίες ή μάλλον απόψεις. Περισσότερο γνωστές είναι οι εξής:

1. Πράσινη (βιώσιμη) ανάπτυξη, που αυξάνει την παραγωγή χωρίς να επιβαρύνει το περιβάλλον.
2. Παραγωγική διαδικασία με βάση την πυρηνική ενέργεια και με ανανεώσιμες ενέργειας (οικομοντερνισμός).
3. Απο-ανάπτυξη, δηλαδή μείωση της παραγωγής και ταυτόχρονα νέοι τρόποι κοινωνικής οργάνωσης.
4. Δημοκρατικός οικο-σοσιαλισμός.

Οι απόψεις αυτές έχουν τα θετικά τους και τα αρνητικά τους. Το εκπληκτικό δεν είναι τόσο αυτά που προτείνουν, όσο αυτά που αγνοούν ή παραλείπουν να πουν. Συγκεκριμένα, αγνοούν το μέγεθος του παγκοσμίου πληθυσμού και το δεδομένο ότι ο πλανήτης έχει όρια, δηλαδή συγκεκριμένη έκταση και συνεπώς όρια στις παραγωγικές ικανότητες που διαθέτει. Η παραγωγή προϊόντων απαιτεί γη και νερό, και αφού το έδαφος και το νερό είναι σε περιορισμένες ποσότητες, κατ’ ανάγκη περιορισμένη είναι και η παραγωγή.

Ο Οργανισμός Τροφίμων και Γεωργίας (FAO) σε μια μελέτη του 2011 αναφέρει ότι η γη και το νερό είναι περιορισμένα και ήδη βρίσκονται υπό μεγάλη πίεση. Σε μια πιο πρόσφατη μελέτη, του 2021, ο FAO γράφει ότι τα συστήματα γης και νερού μετά βίας καταφέρνουν να ικανοποιήσουν τη ζήτηση που δημιουργείται από το διαρκώς πιο περίπλοκο σύστημα τροφίμων, το οποίο οδηγείται από την αδιάκοπη αύξηση του πληθυσμού.

Με αυτά τα δεδομένα, σκεφτείτε τι κατάσταση μπορεί να επικρατεί το 2050, όταν ο παγκόσμιος πληθυσμός θα είναι 9,7 δισ. και 2100 όταν θα φτάσει το 10,2 δισ.

Αφού η γη και το νερό είναι δεδομένα από τη φύση και δεν μπορούν να αυξηθούν, η προφανής λύση είναι η μείωση του πληθυσμού και επομένως της παραγωγής, με τέτοιο τρόπο ώστε να υπάρχει ένα καλό αλλά όχι πολυτελές επίπεδο διαβίωσης για όλους.

Ομως οι δυνατοί και πλούσιοι του κόσμου, οι άνθρωποι της εξουσίας, ουδόλως ενδιαφέρονται για εμάς τους αδύνατους και ταπεινούς, και αυτός είναι ο λόγος που έχουν κλείσει το πρόβλημα, τον ελέφαντα δηλαδή, στην ντουλάπα. Ο λόγος είναι απλός· ο καπιταλισμός χρειάζεται εργατικό δυναμικό και καταναλωτές, δηλαδή αυξανόμενο πληθυσμό. Το μεγάλο κεφάλαιο κοιτάει αλλού όταν ακούει ότι ο μισός πλανήτης ζει με όρους πείνας και φτώχειας.

(Περί αυτού σε επόμενο άρθρο, μέρος 2)

* Ο Θ. Π. Λιανός είναι ομότιμος καθηγητής του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών.