Το επώνυμο ΠΑΤΡΙΚΙΟΣ

Επώνυμο των Κυθήρων με πολύ μικρή διάδοση παλαιότερα στις περιοχές Λογοθετιάνικα και Καραβά. Ετυμολογικά προέρχεται από το προσηγορικό πατρίκιος (το αντίθετο του πληβείος), το οποίο για τους Ρωμαίους σήμαινε τον ευγενή ή τον ευπατρίδη, τον καταγόμενο  ή ανήκοντα σε μία των τριών παλαιοτέρων φυλών της Ρώμης. Για να διακρίνεται από τους πληβείους φορούσε υποδήματα, που κάλυπταν τα πόδια και μέρος της κνήμης. Αργότερα, ο Μεγ. Κωνσταντίνος έδωσε στη λέξη πατρίκιος τη σημασία του τίτλου τιμής για παροχή εξαίρετων υπηρεσιών προς την πατρίδα. Ο πατρίκιος ερχόταν τρίτος στην ιεραρχία του Βυζαντίου την εποχή αυτή, μετά τον αυτοκράτορα και τον ύπατο, και ως τίτλος διατηρήθηκε μέχρι το 12ο αι. και απονεμόταν τιμής ένεκεν σε ανώτερους στρατιωτικούς και πολιτικούς. Οι πατρίκιοι τελούσαν γιορτές με τους δήμους και τους δημάρχους, αναφωνούσαν τις ευφημίες και ήταν συνοδοί στα επίσημα γεύματα.1 Ο τίτλος του πατρικίου αποδόθηκε από τον πάπα στο βασιλιά των Φράγκων, που ονομάστηκε «πατρίκιος των Ρωμαίων», από τον 8ο αι. Το Πατρίκιος ήταν και συνηθισμένο βαφτιστικό στο Βυζάντιο, γνωστό από τον 5ο αι., αλλά και στη Δύση, καθώς λατρεύονται δύο άγιοι με το όνομα αυτό. Ο άγιος Πατρίκιος της ανατολικής εκκλησίας και ο ομώνυμός του της δυτικής, επίσκοπος και φωτιστής της Ιρλανδίας. Ως βαφτιστικό στο Βυζάντιο το Πατρίκιος αναφέρεται σε αξιωματούχους του αυτοκράτορα Λέοντος Α΄ του Θρακός (457-474), ενώ το ίδιο όνομα έφερε και ο γιος του βυζαντινού στρατηγού Άσπαρ2 (469-470, αλλά και ένας από τους στρατηγούς του Αναστασίου Α΄. Τον 11ο αι. αναφέρεται και ο ποιητής Πατρίκιος Μυτιληναίος. Ως επώνυμο το Πατρίκιος εμφανίζεται με τον Λέοντα Πατρίκιο,3 ζωγράφο, και τον Πέτρο Πατρίκιο,4 συγγραφέα και πολιτικό του 6ου αι. Οι παραπάνω αναφορές δείχνουν ότι το επώνυμο Πατρίκιος μπορεί να προέρχεται από το ομώνυμο αξίωμα, οπότε είναι επαγγελματικό, αλλά ίσως και από το βαφτιστικό, που ήταν επίσης συνηθισμένο στο Βυζάντιο. Από το 12ο αι. πάντως υπάρχουν αρκετές αναφορές στο επώνυμο. Ο Μιχαήλ Πατρίκιος αναφέρεται σε κώδικα της Βιβλιοθήκης του Λονδίνου το 1217.5 Στην Κρήτη μαρτυρείται και ο τύπος Πατρίκης και αναφέρονται οι περιπτώσεις των Georgi Patrichi, σε έγγραφο του 1379,6 Μάρκου Patrichi το 1369 και Γεωργίου Patrichi (μάλλον ο ίδιος με τον παραπάνω) το 1379.7 Ο τύπος Πατρίκιος απαντάται πάλι στην Κρήτη, σε κατάλογο στρατευσίμων, το 1536, όπου αναφέρεται ο Michali Patrichio.8 Λίγο αργότερα έχουμε αναφορά και στα Κύθηρα για το επώνυμο. Σε πληρεξούσιο της 10 Αυγούστου 1565 αναφέρεται ο κυρ Γεώργης Πατρίκης, κάτοικος Χάνδακα Κρήτης, θείος του Κυθηρίου Ανδρέα Λεβούνη.9 Η αναφορά αυτή δείχνει μεν τις στενές σχέσεις των Κυθήρων με την Κρήτη δεν αποδεικνύει όμως ότι το επώνυμο υπάρχει στα Κύθηρα από την εποχή αυτή, αφού αφορά Κρητικό. Όπως θα φανεί στη συνέχεια, το επώνυμο εμφανίζεται στα Κύθηρα  πολύ αργότερα. Ο παραπάνω πάντως Γ. Πατρίκης πιθανόν να ταυτίζεται με τον αναφερόμενο σε έγγραφο του 1553 από την Κρήτη10. Από την Κρήτη υπάρχουν  πολλές αναφορές την εποχή αυτή, σε μία από τις οποίες γίνεται λόγος και για οικογένεια Πατρικίων.11

Όσον αφορά τα Κύθηρα, η παράδοση αναφέρει ότι το επώνυμο έφθασε στο νησί με την πτώση της Πελοποννήσου στους Τούρκους το 1461.12 Στην υπόθεση αυτή φαίνεται ότι οδήγησε το γεγονός ότι συμπεριέλαβαν το επώνυμο Πατρίκιος, μαζί με άλλα βυζαντινά επώνυμα, τα οποία αναφέρεται ότι έφθασαν από την Πελοπόννησο την εποχή αυτή. Σύμφωνα με τα υπάρχοντα στοιχεία όμως, στα Κύθηρα το Πατρίκιος φαίνεται να δημιουργείται αυτόνομα από παρωνύμιο του, επίσης βυζαντινού, επωνύμου Λογοθέτης και δεν υπάρχει κάποια ένδειξη που να δείχνει σχέση του επωνύμου Πατρίκιος των Κυθήρων με αυτά της Κρήτης (για την Πελοπόννησο δεν υπάρχουν αναφορές στο επώνυμο). Μια προσεκτική ανάγνωση των ενετικών απογραφών στα Κύθηρα κατά το 18ο αι. οδηγεί στο συμπέρασμα ότι το επώνυμο ξεκινά ως παρωνύμιο των Λογοθέτη και καταλήγει επώνυμο ενός κλάδου της οικογενείας αυτής, όπως συμβαίνει συχνά με πολλά παρωνύμια οικογενειών στο βόρειο τμήμα των Κυθήρων. Στην απογραφή του 1721 αναφέρεται στην ενορία Αγ. Δημητρίου στη Γουρία ο Dimitri Patrichio q. Giorgi,13 ο οποίος, τρία χρόνια αργότερα, απογράφεται ως Dimitri Logotheti Patrichio q. Giorgi.14 Το 1760 εντοπίζονται στην ίδια ενορία τα παιδιά του, Giorgi και Costanti.15 Οι εγγραφές αυτές, οι παρατηρήσεις για τις συνήθειες που ακολουθούνται στην περιοχή με την πρόσκτηση ως επωνύμων των παρωνυμίων μετά από βραχεία σχετικά χρήση, αλλά κι η διαπίστωση ότι και το επώνυμο Πατρίκιος φέρει μία μικρή ομάδα ανθρώπων, που δεν αυξάνονται ιδιαίτερα, λόγω και της όψιμης εμφάνισης του επωνύμου, πείθουν ότι πρόκειται για παρωνύμιο που αναπτύσσεται αυτόνομα στα Κύθηρα και καταλήγει επώνυμο. Το αν το παρωνύμιο δόθηκε εξαιτίας του αξιώματος ή έχει σχέση με το βαφτιστικό δεν είναι γνωστό, αλλά ούτε έχει ουσιαστική σημασία για την έρευνα.

Advertisement

Οικογένεια Πατρίκιων εντοπίζεται αργότερα και στον Καραβά, στα Κύθηρα, όπου αναφέρονται μετακινήσεις αρκετών οικογενειών από την περιοχή Λογοθετιανίκων (Σουρής, Γεωργάς). Από τον Καραβά καταγόταν  και είχε γεννηθεί εκεί ο μεγαλοεπιχειρηματίας στην Αίγυπτο Δημ. Πατρίκιος, που το 1930 κατέλειπε τεράστια περιουσία σε δωρεές στα Κύθηρα, σημαντικότερη από τις οποίες είναι αυτή των 9.000 λιρών για την ανέγερση της Πατρικίας Γεωργικής Σχολής του Καραβά, που ιδρύθηκε για την ανάπτυξη της γεωργίας στο νησί και την εκπαίδευση των νέων στις γεωργικές καλλιέργειες. Αξίζει να σημειωθεί ότι οι Πατρίκιοι είναι μία από τις πολλές οικογένειες στην Αίγυπτο, που είχαν καταγωγή από τον Καραβά (Κρίθαρης, Κύπριος κ.λπ.). Στο τέλος του 19ου αι. αναφέρεται ένας Μηνάς Πατρίκιος από τα Κύθηρα στην Οδησσό, στην οποία πιθανώς να πέρασε από τη Σμύρνη.

Πατρίκιοι εκτός Κυθήρων αναφέρονται και σε άλλα νησιά των Επτανήσων, όπως στην Κέρκυρα (Panagioti Patrichio, 1741)16 ή την Κεφαλληνία (Antonio και Angielin Patrichio του Giannaco, 10 Αυγούστου 1582).17 Οι Πατρίκιοι στην Κεφαλληνία αναφέρονται από το 1500 ως γηγενείς.18 Σύμφωνα με τα παραπάνω, δεν φαίνεται να υπάρχει σχέση των Πατρίκιων των Κυθήρων με αυτούς. Άγνωστη είναι η καταγωγή του τυπογράφου στο Μεσολόγγι Παύλου Πατρίκιου, ο οποίος αναφέρεται κατά τον Αγώνα του 1821.19

Σήμερα στα Κύθηρα το επώνυμο δεν αναφέρεται μεταξύ των μονίμων κατοίκων, εντοπίζεται όμως σε λίγες οικογένειες στην Αθήνα και άλλες στη διασπορά της Αυστραλίας και των ΗΠΑ, αλλά είναι τόσο περιορισμένος ο αριθμός, ώστε να κινδυνεύει και αυτό το επώνυμο να εκλείψει οριστικά σε λίγα χρόνια.

Σημειώσεις

1. Ιστορία Εικονογραφημένη, 25, Ιούλιος 1970.
2. Αλ. Σαββίδης, Eγκυκλοπαιδικό Λεξικό, Γ΄, σελ. 253.
3. Iστορία Eικονογραφημένη. Σε εικόνα αναφέρεται: «^O Χριστός ε¨μί τÉ γραφÉ δεδειγμένος καί τόν πεποιθώς εικονουργήσατέ με ÿ½ς α¥ρεσιν μισούντα τ΅ν âναντίον Λέοντα Πατρίκιον εν πάσι σκέπης».

4. Ιστορία Ελληνικού Έθνους, Εκδ. Αθηνών, Ζ΄, σελ. 123.
5. Νέος Ελληνομνήμων 5, σελ. 491.
6. Régestes, σελ. 194
7. Κρητικά επώνυμα επαγγελματικά και δηλωτικά, σελ. 173.
8. Κατάλογος στρατευσίμων, σελ. 332.
9. Εμμ. Κασιμάτης, σελ. 294, 340.
10. Μέρτζιος, Σταχυολογήματα, σελ. 275.
11. Kρητικά επώνυμα επαγγελματικά και δηλωτικά, σελ. 173.
12. Kυθηραϊκή ζωή, σελ. 77.
13. Απογραφές Kυθήρων, Α΄, 984.
14. Ό.π., Β΄, 1031.
15. Ό.π., Δ΄, 1529, 1530.
16. Αιτήματα και πραγματικότητες, Γ΄, σελ. 34.
17. Ό.π., Α΄, σελ. 67.
18. Κεφαλονιά, σελ. 169. Επίσης ο Ιωάννης Πατρίκιος από την Αγία Μαύρα αναφέρεται το 1655 στη Βενετία. Ληξιαρχικά βιβλία, σελ. 81.

19. Ι. Μαζαράκης-Αινιάν, περιοδ. Ιστορικά, εφημ. Ελευθεροτυπία, τχ. 75, σελ. 19.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ

Τα κείμενα για τα επώνυμα και τοπωνύμια, τα οποία δημοσιεύονται εδώ, είναι τα ίδια με όσα έχουν δημοσιευθεί στα αντίστοιχα βιβλία μας ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ ΕΠΩΝΥΜΑ, ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ ΣΤΑ ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ ΕΠΩΝΥΜΑ και ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ, τα οποία έχουν εκδοθεί από την Εταιρεία Κυθηραϊκών Μελετών (κυκλοφορούν και στα αγγλικά από:  Kytherian Association of Australia,  Kyhterian World Heritage Fund και Kytherian Publishing and Media). Από τις αναδημοσιεύσεις εδώ απουσιάζουν συνήθως οι βιβλιογραφικές και λοιπές σημειώσεις, είναι δε ευνόητον ότι για να αποκτήσει ο αναγνώστης πλήρη εικόνα για κάθε επώνυμο ή τοπωνύμιο είναι απαραίτητο να διαβάσει και τις εκτενείς αναφορές στα εισαγωγικά σημειώματα των παραπάνω βιβλίων, καθώς, χωρίς αυτά, οι γνώσεις του για το θέμα θα παραμένουν ελλιπείς.

Οι εκδόσεις στα Ελληνικά διατίθενται από την Εταιρεία Κυθηραϊκών Μελετών (βλ. στοιχεία στο σχετικό link σε αυτόν εδώ τον ιστότοπο) και στα Κυθηραϊκά βιβλιοπωλεία.