Οι Έλληνες της Αμερικής και του Καναδά: μεταναστευτικές ροές και οργάνωση

Το άρθρο αυτό παρουσιάζει ψήγματα της ιστορικής εξέλιξης των Ελλήνων μεταναστών στην Αμερική και τον Καναδά από το 1800 μέχρι σήμερα. Καταγράφονται και αξιολογούνται τα κύματα των μεταναστών στις διάφορες χρονικές περιόδους, καθώς και οι τρόποι και οι μορφές οργάνωσης των ομογενών.

Ήδη από το 1768, ελάχιστοι Έλληνες βρέθηκαν να ζουν, στην παροικία της Νέας Σμύρνης, που είχαν δημιουργήσει στην Φλόριντα των ΗΠΑ. Οι περισσότεροι όμως δεν τα κατάφεραν να επιζήσουν πάνω από δέκα χρόνια, εξολοθρευθέντες από την ελονοσία και  τις συγκρούσεις με τους Ινδιάνους [1].

Advertisement

Οι ουσιαστικότερες μεταναστευτικές ροές προς τις ΗΠΑ, άρχισαν περίπου εκατό χρόνια αργότερα, και ακολουθούν τρεις ιστορικές φάσεις [2]. Η πρώτη μετακίνηση πραγματοποιήθηκε πριν από τον Αμερικανικό εμφύλιο Πόλεμο, δηλαδή πριν από το 1860, όπου μικρός αριθμός Ελλήνων, κάτω των 500, παρακινήθηκαν από τους προτεστάντες ιεραπόστολους. να μεταναστεύσουν.

Η δεύτερη φάση, είναι κατά την διάρκεια της εκβιομηχάνισης και της ανοικοδόμησης των ΗΠΑ, μεταξύ του τέλους του 19^ου αιώνα και τις αρχές του 20^ου, κατά την οποία πραγματοποιήθηκε η πρώιμη μαζική μετανάστευση στις ΗΠΑ. Κατ’ αυτή, οι περίπου 500 Έλληνες του 1880 έγιναν 18.000 το 1890, και έφτασαν τις 167.000 την πρώτη δεκαετία του 20^ου αιώνα. Εν συνεχεία, μόλις πριν από τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο (1914-1918), ένα κύμα 300.000 Ελλήνων εγκαταστάθηκε στις ΗΠΑ, οι περισσότεροι στην Νέα Υόρκη και το Σικάγο, με κατάληξη οι Έλληνες των ΗΠΑ να ανέρχονται σε 500.000 το 1940 [3].

Στα πρώτα χρόνια αυτής της περιόδου, η ζωή των Ελλήνων ήταν αφόρητη. Διακρίσεις από τους εργοδότες και την κοινωνία, σκληρή και επικίνδυνη εργασία και εξευτελιστικές αμοιβές, είχαν ως αποτέλεσμα πολλές ασθένειες και θανάτους. Ένα τραγικό παράδειγμα εργασίας και διαβίωσης υπό τέτοιες συνθήκες αποτελούν οι χιλιάδες Έλληνες που έφθασαν στην Πολιτεία της Utah το 1905, για να απασχοληθούν στην κατασκευή των σιδηροδρόμων, όπου, σε διάστημα δέκα ετών (1910-1924), 153  έχασαν την ζωή τους από εργατικά ατυχήματα [4].

Η τρίτη φάση της μετανάστευσης προς τις ΗΠΑ εκτείνεται από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου και μετά. Στην μακρά αυτή περίοδο, όπως θα δούμε ευθύς αμέσως, διαφορετικοί λόγοι καθόριζαν σε κάθε περίπτωση τις ροές των μεταναστών. Κατ’ αρχάς, οι ΗΠΑ απετέλεσαν καταφύγιο  των κατατρεγμένων Ελλήνων, μακριά από την αβέβαιη πολιτική κατάσταση και την οικονομική ένδεια της χώρας. Οι δύσκολες αυτές συνθήκες κατέληξαν σε ένα μεγάλο κύμα μετανάστευσης, στην περίοδο 1945-1982, κατά την οποία περίπου 211,000 Έλληνες μετακινήθηκαν προς τις ΗΠΑ.

Στην δημιουργία του κύματος αυτού έπαιξε σημαντικό ρόλο και μια νέα νομοθεσία στις ΗΠΑ το 1965, η οποία κατάργησε τους περιορισμούς που επέβαλε η ισχύουσα μέχρι τότε ποσόστωση ανά χώρα. Μετά το μεγάλο κύμα της περιόδου αυτής, η είσοδο της Ελλάδας στην Ευρωπαϊκή Οικονομική Κοινότητα (ΕΟΚ) το 1981, σχεδόν εκμηδένισε την μετανάστευση προς τις ΗΠΑ κατά την επόμενη δεκαετία  (2.000 κατ’ έτος).

Η συσσώρευση της μακραίονας πορείας των μεταναστευτικών ρευμάτων και των εξ αυτών κατιόντων, κατέληξε, σύμφωνα με την Αμερικανική Απογραφή του 2000, σε ένα σύνολο 1.153.295 καταγεγραμμένων Ελλήνων (όσων έχουν δηλώσει την Ελληνική τους καταγωγή «ancestry»). Από αυτούς, 450.000 κατοικούν στην πόλη της Νέας Υόρκης και 435.000 στην Πολιτεία του Ιλλινόις (Σικάγο). Σήμερα (2024), ο πληθυσμός των καταγεγραμμένων ομογενών ανέρχεται σε 1.203.356 άτομα, με μεγάλη συγκέντρωση στις εξής Πολιτείες: Νέα Υόρκη (137.189), Καλιφόρνια (119.833), Φλόριντα (91.381), Ιλλινόις (84.385) και Μασαχουσέτη (69.868). Οι υπόλοιποι είναι διεσπαρμένοι σε όλες τις άλλες Πολιτείες των ΗΠΑ.

Στο σημείο αυτό, είναι σημαντικό να τονιστεί, ότι, πέρα από τα επίσημα στοιχεία των «αυτοπροσδιοριζομένων Ελληνοαμερικανών» που μόλις καταγράψαμε, ο πραγματικός αριθμός των ομογενών μας στις ΗΠΑ εκτιμάται σε άνω των 3 εκατομμυρίων. Κατά  συνέπεια, στο βαθμό που αυτή η εκτίμηση είναι βάσιμη, καταδεικνύει, ότι κοντά στα 2/3 των Ελληνοαμερικανών έχουν αφομοιωθεί πλήρως στην Αμερικανική κοινωνία και έχουν «{ξεχάσει» την καταγωγή τους. Είναι χαρακτηριστικό, ότι ,ήδη από το 2000, λιγότερο από το ένα-τρίτο των Ελληνοαμερικανών μιλάει Ελληνικά στο σπίτι.

Ερχόμενοι τώρα στις μεταναστευτικές ροές του Καναδά, αν και υπήρχαν ελάχιστοι Έλληνες στην χώρα ήδη από το 1871, η πρώτη ουσιαστική μετανάστευση άρχισε λίγο αργότερα από ότι στις ΗΠΑ και ήταν σε μέγεθος υποπολλαπλάσια. Τα δεδομένα του Καναδά, που παρουσιάζονται στον πίνακα 1, δείχνουν, ότι το 1911 καταγράφτηκαν 3.614 Έλληνες, φθάνοντας σε 40 χρόνια τις 13,866.

Έκτοτε, η αύξηση ήταν καλπάζουσα, καταλήγοντας σήμερα σε 262.140 Ελληνοκαναδούς που δήλωσαν στην απογραφή την Ελληνική τους καταγωγή. Από αυτούς, 130.000 κατοικούν στο Οντάριο και 70.000 στο Κεμπέκ. Ανεπίσημες όμως εκτιμήσεις αναβιβάζουν τους ‘Έλληνες του Καναδά σε 350.000.

Έναντι της έντονης αυξητικής τάσης των εγκατεστημένων ομογενών, οι διαχρονικές ροές των μεταναστών προς τον Καναδά γύρω

Πίνακας 1. Έλληνες του Καναδά 1871-2021

Πηγή: Statistics Canada, Immigration Statistics 1971-2021

από αυτήν παρουσιάζουν  μεγάλες διακυμάνσεις, προκαλούμενες είτε από ορισμένα πολιτικά ή οικονομικά γεγονότα είτε από μεταβολές στην μεταναστευτική πολιτική των δύο χωρών. Η αστάθεια αυτή των μεταναστευτικών ροών διήρκεσε σε όλο  σχεδόν τον 20ο αιώνα. Από τις αρχές του  αιώνα και μέχρι την δεκαετία του 1950, οι ροές ήταν γενικώς μικρές, αλλά, στην συνέχεια, αυξήθηκαν σε μεγάλο βαθμό.

Η κορύφωση tτης μεταναστευτικής κίνησης έλαβε χώρα στην περίοδο 1961-1970, κατά την οποία έφυγαν για τον Καναδά 62.000 Έλληνες. Αιτία ήταν μια ειδική πολιτική ανοίγματος της Καναδικής κυβέρνησης προς τους Έλληνες. Αναγνωρίζοντας την ηρωική τους στάση στην διάρκεια του πολέμου και τα δεινά που υπέφεραν, κατέταξαν την Ελλάδα στην κατηγορία του «προτιμώμενου έθνους» (“preferred nation”).

Στην συνέχεια, οι ροές επιβραδύνθηκαν. Στην δεκαετία μάλιστα 1981-1990, πραγματοποιήθηκε μια αντίστροφη μετακίνηση 11.450 Ελλήνων, από τον Καναδά προς την Ελλάδα. Επέστρεψαν παρακινούμενοι από μια πολιτική προσέλκυσης παλινοστούντων, η οποία ευνοούσε την αξιοποίηση των αποταμιεύσεών τους [5].

Αυτές ήταν συνοπτικά οι ιστορικές διακυμάνσεις των μεταναστευτικών ροών των Ελλήνων προς την Αμερική και τον Καναδά, περιστρεφόμενες γύρω από μια διαχρονική αυξητική τάση, χονδρικά από το 1800 μέχρι το τέλος του 20^ου αιώνα. Από εκεί και μετά, οι ροές προς τις δύο υπερπόντιες χώρες ελαχιστοποιηθήκαν, με κάπως μια μεγαλύτερη ροή προς τον Καναδά μετά το 2010.

Σχεδόν από την αρχή της εγκατάστασής τους στις δύο χώρες, οι Έλληνες μετανάστες άρχισαν να συσπειρώνονται και να οργανώνονται σε συλλόγους  και αδελφότητες είτε πανελλαδικού βεληνεκούς είτε του τόπου καταγωγής τους. Παράλληλα με τους συλλόγους, αν όχι πρώτιστα, αισθάνονταν την ανάγκη να ιδρύσουν εκκλησίες ως τόπων λατρείας, αλλά συνάμα και ως χώρων πολιτιστικών εκδηλώσεων και εκπαιδευτικών δραστηριοτήτων.

Στα πρώτα χρόνια του 20^ου αιώνα, όταν οι καταγεγραμμένοι Έλληνες στις ΗΠΑ αριθμούσαν 130.000 (1909) και ήταν  συγκεντρωμένοι στις Ανατολικές και Κεντρικές Πολιτείες, κυκλοφορούσαν 18 Ελληνόφωνες εφημερίδες και υπήρχαν 32 Ελληνικές εκκλησίες [6]. Λίγα χρόνια αργότερα, στις αρχές της δεκαετίας του 1920, μόνο στην πόλη της Νέας Υόρκης, υπήρχαν 150 εκκλησίες, και 40-50 σχολεία συνδεδεμένα με τις εκκλησίες και τους συλλόγους, ενώ σε όλη την Αμερική, λειτουργούσαν 80-90 σύλλογοι (societies) [7].

Από την σωρεία αυτή των οργανώσεων και συλλόγων, ξεχωρίζει ο Αμερικανοελληνικός Εκπαιδευτικός Σύνδεσμος (“American Hellenic Educational Progressive Association” (AHEPA). Ιδρύθηκε το 1922, με έδρα την Ουάσιγκτον και παραρτήματα διεσπαρμένα σε όλη την χώρα. Είχε και εξακολουθεί να έχει πολύ μεγάλη επιρροή στην προώθηση των ζητημάτων της ομογένειας και της Ελλάδας.[8].

Όλες αυτές οι οργανώσεις και η εκκλησία κινητοποιούνται διαχρονικά, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, για την διατήρηση της ελληνικότητας των ομογενών, μέσω της διαγενεακής διατήρησης της Ελληνικής γλώσσας, της θρησκευτικότητας και των εθίμων. Ένεκα όμως της ευρείας διασποράς των Ελληνοαμερικανών μέσα στην χώρα, και των πολλών ευκαιριών αφομοίωσης των διαδοχικών γενεών στην Αμερικανική κοινωνία, παρά τις προσπάθειες που καταβάλλονται, η αποξένωση μεγάλου μέρους των ομογενών είναι αναπόφευκτη.

Οι οργανώσεις του Καναδά ιδρύθηκαν στις δεκαετίες του 1960 και 1970, οι περισσότερες εκπροσωπώντας μετανάστες από συγκεκριμένες περιοχές της Ελλάδας. Ο αρχικός τους σκοπός ήταν να λειτουργούν ως κέντρα συνάντησης συμπατριωτών, μέσω εκδηλώσεων, όπως ο ετήσιος χορός, που έδινε την ευκαιρία στους νέους ομογενείς να έρχονται σε επαφή με την Ελληνική γλώσσα και τα Ελληνικά έθιμα.

Στις εκδηλώσεις αυτές, αλλά και από την εγγραφή μελών στους συλλόγους, συγκεντρώνονταν χρήματα που στέλνονταν στην Ελλάδα για το χτίσιμο εκκλησιών, σχολείων ή κατασκευής άλλων έργων, στα χωριά προέλευσης των ομογενών. Αυτοί οι τοπικοί σύλλογοι έχουν σήμερα ατονήσει ή καταργηθεί λόγω έλλειψης μελών) [5].

Ένας σύλλογος που απευθυνόταν σε όλους τους Έλληνες ομογενείς ανεξαρτήτως τοπικής προέλευσης, ιδρύθηκε το 1969 στο  Μόντρεαλ, με την ονομασία «Ελληνική Ομοσπονδία Γονέων και Κηδεμόνων του Ευρύτερου Μόντρεαλ». Είχε πολλούς θεματικούς σκοπούς: εκπαίδευση, ενσωμάτωση στην Καναδική κοινωνία και γενικότερα την προώθηση της Ελληνικής κουλτούρας και γλώσσας.

Παρότι η ΑHEPA, που όπως είδαμε ιδρύθηκε στις ΗΠΑ, έχει παρακλάδια και σε ολόκληρο τον Καναδά, ήταν αισθητή η έλλειψη μιας Πανκαναδικής οργάνωσης που να εκπροσωπεί όλους τους Έλληνες του Καναδά, δεδομένου και του γεγονότος της υπολειτουργίας ή και της διάλυσης των τοπικών συλλόγων. Για την κάλυψη αυτού του κενού, οι ομογενείς ίδρυσαν, το 1981, το «Ελληνο-Καναδικό Συμβούλιο» (The Hellenic-Canadian Congress). Βασικές επιδιώξεις του Συμβουλίου, μεταξύ πολλών άλλων, είναι η προώθηση της κληρονομιάς της Ελλάδος, η διατήρηση των εθίμων, της γλώσσα, της θρησκείας και των παραδόσεων της φυλής.

Οι οργανώσεις των Ελλήνων του Καναδά επωφελήθηκαν από την νομοθέτηση, στην δεκαετία του 1970 ,του πολυπολιτισμικού χαρακτήρα του Καναδά. Ο θεσμός αυτός παρείχε δυνατότητες στήριξης και χρηματοδότησης των υφισταμένων οργανώσεων και συλλόγων. Οι Ελληνικές παροικίες βγήκαν ενισχυμένες, αυξάνοντας και εντείνοντας τις δραστηριότητές τους, στην περίοδο 1970-1990. Μόνο στο Μόντρεαλ, λειτουργούσαν πάνω από 80 σχολεία Ελληνικής γλώσσας, ενώ  τα Ελληνικά, όπως και άλλες εθνικές γλώσσες, διδάσκονταν στα δημόσια σχολεία του Καναδά [5].

Περαιώνοντας, να αναφέρω μια από τις πιο σημαίνουσες πρακτικές εκφράσεις της αγάπης και της έγνοιας των ομογενών, τόσο της Αμερικής όσο και του Καναδά, για την μητέρα πατρίδα.[9][10]. Ενόψει των κινδύνων που διέτρεχε το έθνος από τους Βαλκανικούς Πολέμους του 1912-1913, οι ομογενείς μας προέβησαν σε μια άκρως συγκινητική, αλλά συνάμα και ουσιαστική πατριωτική κίνηση. Ικανός αριθμός προσφέρθηκε να επιστρέψει στην Ελλάδα, προκειμένου να πολεμήσει για την σωτηρία της πατρίδας που κινδύνευε. Όπως γράφουν οι New York Times, μόνο από την Νέα Υόρκη, μέσα σε δύο εβδομάδες τον Οκτώβριο του 1912, ταξίδεψαν 6.000 εθελοντές στην Ελλάδα για αυτό τον σκοπό

Αναφορές

[1] Vlachos, E. (1975). “Greek American Perspectives: Social, Psychological, Historical». Paper presented to the Greek American Bilingual-Bicultural Education Conference, New York, April.

[2] Kourvetaris, George, A. (no date) “Hellenism and Greek Diaspora Mobilization Strategies for the Survival in the 21st Century”. (The Hellenic News of America (www.hellenicnews.com).

[3] Georgakas Dan (2004). “The Now and Future Greek America Strategies for Survival” Journal of Modern Hellenism, nos. 21-22, winter 2004-5.

[4] Papanikolas, Helen Zeeze (1970). Toil and Rage in a New Land: The Greek Immigrants in Utah, no publisher, no publication place. Papanikolas Helen Zeese (1976). “The Exiled Greeks,” in, Helen Zeese Papanikolas, The Peoples of Utah, no publisher, no publication place.

[5] Tamis Anastasios, M., and Efrosini Gavaki (2002). From Migrants to Citizens: Greek Migration in Australia and Canada National Centre for Hellenic Studies and Research, La Trobe University, Melbourne, Australia.

[6] Shipman Andrew Jackson (1913), “Greek Orthodox Church in America” Catholic Encyclopedia (1913).

[7] Xenides, J.P. (1922). The Greeks in America, George H. Doran Company, New York.

[8] Encarta Search (2009). “Greek Americans,” Microsoft® Encarta® Online Encyclopaedia 2009.

[9] The New York Times, 20 October 1912.

[10] Chimbos P. (1980), The Canadian Odyssey: The Greek Experience in Canada, Toronto: McClelland and Stewart.

Δημοσιεύθηκε στην έντυπη έκδοση της εφημερίδας ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ στο φύλλο Μαΐου 2026