Καισαριανή 1944 ή ο θάνατος ως πράξη αξιοπρέπειας
Η βασική λέξη που σου έρχεται στο μυαλό κοιτάζοντας τις φωτογραφίες από τις εκτελέσεις στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944 δεν είναι «ηρωισμός», είναι «αξιοπρέπεια». Η ηρωική ιδιότητα, έτσι κι αλλιώς αποδίδεται μετά θάνατον - ο άνθρωπος που διαπράττει ηρωικές πράξεις το κάνει από εσωτερικό καθήκον, όχι για να τον μνημονεύσει η ιστορία | Μαρία Δεδούση
Υπάρχουν πολλές ιστορικές φωτογραφίες που μπορούν να σε κάνουν να χάσεις τον ύπνο σου ή και να σε στοιχειώσουν για πάντα: Το μανιτάρι της Χιροσίμα, οι ναπάλμ στο Βιετνάμ, η ισοπέδωση της Δρέσδης, η πείνα στην Μπιάφρα και ντοκουμέντα από χιλιάδες άλλες ανάλογες περιπτώσεις. Από τότε που αρχίσαμε να καταγράφουμε οπτικά τον κόσμο, ο βίαιος θάνατος και η καταστροφή άρχισαν να πρωταγωνιστούν στα εξώφυλλα, στα πρωτοσέλιδα, και μετά στο ίντερνετ. Και συνεχίζει να το κάνει, από τη Γάζα, την Ουκρανία ή το Σουδάν.
Τους δικούς μου εφιάλτες έχουν στοιχειώσει οι φωτογραφίες από το Ολοκαύτωμα. Λόγω συνθηκών, ίσως· γεννήθηκα τη δεκετία του 1960, στην καρδιά του Ψυχρου Πολέμου και της Pax Americana, όταν οι λέξεις «πολιτισμός» και «ειρήνη» ταυτίζονταν με τον κόσμο μας, την Ευρώπη, τη Δύση γενικότερα, όταν ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος μάς φαινόταν κάτι πολύ μακρινό, αλλά αν το καλοσκεφτόσουν, ήταν μόλις μια γενιά πίσω.
Advertisement
Αντίθετα με τη δημοφιλή άποψη ότι οι ναζί έκρυβαν τα εγκλήματα που έκαναν, στην πραγματικότητα τα κατέγραφαν με πολύ «κλινικό» τρόπο. Κυρίως διότι πίστευαν ακράδαντα ότι θα κέρδιζαν τον πόλεμο, συνεπώς η προοπτική της τιμωρίας δεν υπήρχε στο πεδίο τους. Επίσης, πίστευαν –εξίσου ακράδαντα– ότι δεν έκαναν κάτι λάθος ή «κακό». Κατέγραφαν αυτό που κατά την άποψή τους ήταν απόλυτα νόμιμες και θεμιτές «επιχειρήσεις». Γι’ αυτό και η γενοκτονία των Εβραίων είναι τόσο καλά ντοκουμενταρισμένη.
Αν έπρεπε να διαλέξω μια φωτογραφία που να περικλείει όλη τη φρίκη και το αδιανόητο του πράγματος, είναι μια από τη μαζική σφαγή στο Μπάμπι Γιαρ της Ουκρανίας. Εκεί οι ναζί εκτέλεσαν περίπου 35.000 ανθρώπους μέσα σε δύο ημέρες και τους πέταξαν σε μια χαράδρα. Στη φωτογραφία, ένας άνδρας κάθεται στο χείλος τής ήδη γεμάτης με πτώματα χαράδρας, με το πιστόλι ενός Γερμανού στον κρόταφο. Ξέρει, φυσικά, ότι σε κλάσματα του δευτερολέπτου θα είναι νεκρός. Η κάμερα τον «πιάνει» τη στιγμή πριν από τον βέβαιο θάνατό του. Δεν ξέρεις πώς να περιγράψεις αυτό το βλέμμα. Δεν έχουμε εφεύρει τέτοιες λέξεις.
Χιλιάδες άνθρωποι οδηγήθηκαν στον θάνατο με τον ίδιο τρόπο. Ολοι τους καταγράφονται να περιμένουν κάπως στωικά στην «ουρά» για να εκτελεστούν, περίπου σαν να περιμένουν ένα λεωφορείο. Μου έκανε πάντα εντύπωση το γεγονός ότι δεν υπάρχουν άνθρωποι σε αυτές τις φωτογραφίες που να κλαίνε, να φωνάζουν, να παλεύουν για να ξεφύγουν. Θα πέθαιναν ούτως ή άλλως, συνεπώς δεν είχαν τίποτε να χάσουν. Φαίνεται όμως να έχουν αποδεχθεί τη μοίρα τους. Σαν να προσπαθούν να τη συναντήσουν με τη μοναδική στάση αξιοπρέπειας που τους είχε απομείνει.
Οι φωτογραφίες που κυκλοφόρησαν πρόσφατα, των ελλήνων αντιστασιακών που οδηγούνται για εκτέλεση στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944, περικλείουν τα ίδια στοιχεία με λίγο διαφορετικό πρόσημο. Υποτίθεται ότι οι δικοί τους θάνατοι δεν ήταν «άσκοποι», είχαν φτάσει στο απόσπασμα πολεμώντας τους ναζί. Γι’ αυτό και το αντιμετώπισαν με το κεφάλι ψηλά. Ανάλογες φωτογραφίες υπάρχουν από εκτελέσεις παρτιζάνων στη Γιουγκοσλαβία ή και Κινέζων από τους Ιάπωνες. Ορισμένοι βαδίζουν προς τον θάνατο χαμογελώντας.
Καισαριανή 1 Μαΐου 1944. Οι έλληνες κρατούμενοι οδηγούνται στο Σκοπευτήριο για να εκτελεστούν. Εντύπωση προκαλεί η ψυχραιμία στα πρόσωπά τους (Πηγή: eBay/Facebook/Greece at WWII Archives) Ενας από τους Ελληνες στην Καισαριανή σηκώνει το δεξί χέρι σε γροθιά, στημένος στον τοίχο. Αλλοι, μπαίνοντας στο σκοπευτήριο, περνάνε ανάμεσα στα ρούχα όσων σκοτώθηκαν νωρίτερα. Κοιτούν τον φακό κατάματα, περνώντας μπροστά από τον φωτογράφο, και δεν διακρίνεις φόβο στα βλέμματά τους. Ούτε καν την αίσθηση ότι εδώ συμβαίνει «κάτι εξαιρετικό». Σαν να πηγαίνουν για τη βάρδια στο εργοστάσιο ή μια βόλτα.
Η βασική λέξη που σου έρχεται στο μυαλό κοιτάζοντας τις φωτογραφίες δεν είναι «ηρωισμός», είναι και πάλι «αξιοπρέπεια». Η ηρωική ιδιότητα, έτσι κι αλλιώς αποδίδεται μετά θάνατον· ο άνθρωπος που διαπράττει ηρωικές πράξεις το κάνει από εσωτερικό καθήκον, όχι για να τον μνημονεύσει η ιστορία. Ο ίδιος, όπως οι 200 της Καισαριανής, δεν έχει ιδέα πώς θα γραφτεί η Ιστορία στο μέλλον, και μάλλον δεν τον αφορά πια.
Οι φωτογραφίες δίνουν πρόσωπο και υπόσταση σε ακόμη ένα επεισόδιο του πιο βίαιου κεφαλαίου του 20ού αιώνα. Κλονίζουν διότι δεν είναι πια κάτι που διαβάζεις στα βιβλία. Είναι άνθρωποι που σε κοιτούν. Μπορείς να προσπαθήσεις να διαβάσεις το βλέμμα τους και τις κινήσεις τους, αλλά δεν θα καταλάβεις ποτέ τι είχαν μέσα στο μυαλό τους εκείνες τις στιγμές. Ποια ήταν η τελευταία τους σκέψη.
Γράφονται και θα γραφτούν πολλά για ηρωισμούς και γενναιότητες, για το πόσο αποφασισμένοι ήταν όλοι αυτοί οι άνθρωποι. Αυτοί οι άνθρωποι έκαναν όντως μια πράξη τεράστιας γενναιότητας: Μέσα σε έναν κόσμο που είχε καταργήσει την αξιοπρέπεια ως έννοια, την κράτησαν ψηλά στην πιο αδιανόητη στιγμή. Στον θάνατο.
