«Πατσιφικά»: Ο βρετανικός στόλος επιβάλλει ναυτικό αποκλεισμό στην Ελλάδα για να αποζημιωθεί ένας καιροσκόπος, εξοργίζοντας ακόμη και τη βασίλισσα Βικτωρία

Το μεσημέρι της 4^ης Ιανουαρίου 1850 συμβαίνει κάτι το ανήκουστο. Μια ισχυρή μοίρα του βρετανικού στόλου εμφανίζεται στον Πειραιά. Στρέφει τα πολυβόλα προς την ελληνική πρωτεύουσα και απειλεί τη χώρα με ναυτικό αποκλεισμό εάν μέσα σε 24 ώρες η κυβέρνηση δεν ικανοποιήσει τις απαιτήσεις του Λονδίνου. Ο λόγος που η θαλασσοκράτειρα Μεγάλη Βρετανία είναι έτοιμη να εφαρμόσει εμπάργκο κατά της μικρής και πρόσφατα ανεξαρτητοποιηθείσας Ελλάδας είναι επειδή κάποιοι Αθηναίοι είχαν επιτεθεί σχεδόν… τρία χρόνια νωρίτερα στο σπίτι του Βρετανού υπηκόου Δαυίδ Πατσίφικο στου Ψυρρή εξαιτίας του γεγονότος ότι εκείνος διαφωνούσε με το έθιμο του καψίματος του Ιούδα το Πάσχα. Εάν όλα αυτά σας φαίνονται ελαφρώς παράλογα και εν μέρει ακατανόητα, δεν έχετε άδικο.

Advertisement

Σκεφτείτε ότι η πρωτοφανής αυτή κίνηση εξόργισε ακόμη και την αντιπολίτευση της Γηραιάς Αλβιώνας, που κατηγόρησε μέσα στη Βουλή των Λόρδων την κυβέρνηση ότι χρησιμοποίησε τις κανονιοφόρους για αξιώσεις αμφίβολης βασιμότητας ή υπερβολικού ύψους, ενώ εναντίον του Λονδίνου στράφηκαν και οι υπόλοιπες Μεγάλες Δυνάμεις της εποχής – η Γαλλία και η Ρωσία. Προκειμένου όμως να αντιληφθούμε επακριβώς το μέγεθος των όσων συνέβησαν, ας βάλουμε τα γεγονότα σε μια σειρά.

Απαρχή αυτής της απίστευτης ιστορίας θα μπορούσε να εκληφθεί το 1841. Εκείνη τη χρονιά ιδρύεται η Εθνική Τράπεζα της Ελλάδος, όπου μεταξύ των πρώτων μετόχων συγκαταλέγονται ο οίκος των πάμπλουτων Γερμανοεβραίων Ρότσιλντ, μαζί με το ελληνικό κράτος, ο μεγαλέμπορος και εθνικός ευεργέτης Νικόλαος Ζωσιμάς, καθώς και ο Γαλλοελβετός φιλέλληνας τραπεζίτης Ιωάννης-Γαβριήλ Εϋνάρδος. Η δημιουργία του εν λόγω ιδρύματος αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα βήματα για την οργάνωση του χρηματοπιστωτικού και νομισματικού συστήματος της χώρας.

Ο μεγαλοτραπεζίτης Ρότσιλντ στην Αθήνα

Μόλις έξι χρόνια αργότερα, την άνοιξη του 1847, η ελληνική κυβέρνηση του γαλλόφιλου πρωθυπουργού Ιωάννη Κωλέττη αναμένει από το Παρίσι την έλευση του τραπεζίτη Τζέιμς Μάγιερ Ρότσιλντ προκειμένου να μας εξασφαλίσει ένα ακόμη δάνειο. Το πρόβλημα όμως ήταν πως η επίσκεψη συνέπιπτε με το Πάσχα και, σύμφωνα με το γνωστό έθιμο που ισχύει μέχρι και τις μέρες μας σε πολλές περιοχές της Επικράτειας, οι πιστοί μετά την Ανάσταση θα έκαιγαν τον «Ιούδα» ή τον «Εβραίο», όπως τον αποκαλούσαν εκείνη την εποχή. Η κυβέρνηση φοβάται ότι η δημόσια καύση του ομοιώματος θα προσβάλει τον εβραϊκής καταγωγής υψηλό επισκέπτη και μπορεί να επιβαρύνει το κλίμα των επαφών. Ετσι οι Αρχές απαγορεύουν την τήρηση του εθίμου για εκείνη τη χρονιά.

Η απόφαση προκαλεί θύελλα αντιδράσεων, καθώς μέρος των κατοίκων της μικρής ακόμη πρωτεύουσας αρνείται να αναστείλει έθιμα και παραδόσεις που είναι βαθιά ριζωμένες στην καθημερινότητά του. Στη βυζαντινή εκκλησία των Αγίων Ασωμάτων, στο Θησείο, καθώς και στον γειτονικό ναό του Αγίου Φιλίππου, οι πιστοί βάζοντας την παράδοση πάνω από τις απαγορεύσεις συνεχίζουν κανονικά την προετοιμασία του ομοιώματος του φιλάργυρου μαθητή που πρόδωσε τον Ιησού. Το γεμίζουν με βαμβακόσπορο, τοποθετούν μπαρούτι ζυμωμένο με νερό στα μάτια και στο κεφάλι και τον κρεμάνε με ένα χοντρό σκοινί περιμένοντας την ώρα που θα το λαμπαδιάσουν την Κυριακή του Πάσχα, 23 Μαρτίου 1847.

Στο στόχαστρο το σπίτι του Εβραίου σεφαραδίτη Πατσίφικο

Μόλις 80 μέτρα μακριά από την εκκλησία των Αγίων Ασωμάτων, στη συμβολή των οδών Σαρρή και Λεωκορίου (ή κατ’ άλλους στην παρακείμενη οδό Καραϊσκάκη), ζει με την οικογένειά του ένας πρώην διπλωμάτης, Εβραίος σεφαραδίτης, με οικογενειακές ρίζες από την Ιβηρική χερσόνησο δηλαδή. Πρόκειται για τον 63χρονο Δαυίδ Μπονιφάτσιο Πατσίφικο, γεννημένο το 1784 στο αγγλοκρατούμενο Γιβραλτάρ και αναγνωρισμένο από το Λονδίνο ως Βρετανό υπήκοο. Είχε διοριστεί το 1837 γενικός πρόξενος της Πορτογαλίας στην Ελλάδα, ωστόσο το 1842 παύθηκε από τα καθήκοντά του ύστερα από καταγγελίες για οικονομικές καταχρήσεις. Η εικόνα του στον αθηναϊκό Τύπο της εποχής είναι αντιφατική: οι φιλοκυβερνητικές περιγραφές τον παρουσιάζουν ως τυχοδιώκτη, συντηρούμενο από την Αμερικανοαγγλίδα δούκισσα της Πλακεντίας, Σοφία ντε Μαρμπουά Λεμπρέν, που τότε έμενε στην οδό Πειραιώς, ενώ οι αντίπαλοί τους ως ένα «ευκατάστατο και ειρηνικό» ηλικιωμένο.

Το απόγευμα της Κυριακής του Πάσχα, πιστοί διέρχονται κάτω από το σπίτι του προκειμένου να πάνε να κάψουν το ομοίωμα του Εβραίου. Ο Πατσίφικο βγαίνει στο μπαλκόνι και αρχίζει να τους κατηγορεί πως τηρώντας ένα τέτοιο έθιμο προσβάλλουν τη θρησκεία του. Κατά μία άλλη εκδοχή οι Αθηναίοι τον θεώρησαν υπαίτιο της απαγόρευσης λόγω της επιρροής που ασκούσε. Οπως και να ’χει ο όχλος στρέφεται εναντίον του και επιτίθεται με μένος στο σπίτι. Εκείνος, για να γλιτώσει, κλειδαμπαρώνεται στη σοφίτα μαζί με τις κόρες του. Το ανεξέλεγκτο πλήθος εισβάλλει στην οικία και τη λεηλατεί. Αρπάζει όποια αντικείμενα θεωρεί ότι έχουναξία και πετά από το παράθυρο στρώματα, καρέκλες, κηροπήγια και προσωπικά είδη. Λίγο πριν παραβιαστεί η πόρτα της σοφίτας, παρεμβαίνει η χωροφυλακή και αποφεύγονται τα χειρότερα.

Στην καταγγελία πάντως που θα υποβάλει αργότερα ο Πατσίφικο, θα αναφέρει ότι ανάμεσα στους επιδρομείς βρίσκονταν και χωροφύλακες, ενώ η βρετανική πλευρά θα καταγγείλει και τη συμμετοχή των γιων του υπουργού Στρατιωτικών και αγωνιστή της Επανάστασης του 1821 Κίτσου Τζαβέλα, ο οποίος σύντομα θα αναλάμβανε χρέη πρωθυπουργού. Η αδυναμία των Αρχών να προστατεύσουν την οικογένεια θα αποτελούσε ένα από τα βασικά επιχειρήματα του Λονδίνου για τις μετέπειτα κινήσεις του κατά της χώρας μας.

Η υπέρογκη απαίτηση αποζημίωσης

Τρεις μέρες μετά τα γεγονότα, ο Πατσίφικο απευθύνεται στον Βρετανό πρεσβευτή Εντμουντ Λάιονς, ζητώντας πλέον όχι μόνο προστασία αλλά και οικονομική ικανοποίηση για τις ζημιές που υπέστη. Η συνολική απαίτηση αποζημίωσης που θα διατυπώσει φθάνει στις 886.736 δραχμές και 67 λεπτά. Σε αυτή συνυπολογίζει τις ζημιές και τις απώλειες από τη λεηλασία, καθώς και 665.450 δραχμές για απαιτήσεις που ισχυριζόταν ότι είχε από το πορτογαλικό κράτος και δεν μπορούσε πλέον να τεκμηριώσει, επειδή είχαν καταστραφεί τα σχετικά έγγραφα. Ζητά επίσης 500 λίρες για την «προσωπική κακομεταχείριση». Το ύψος των επιμέρους χρεώσεων θα γίνει αντικείμενο σκωπτικών σχολίων ακόμη και μέσα στο βρετανικό Κοινοβούλιο.

Η ελληνική κυβέρνηση από την πλευρά της αμφισβητεί την απαίτηση και τον παραπέμπει στα δικαστήρια προκειμένου να βρει το δίκιο του, όπως υποστήριζε. Εκείνος όμως επιδιώκει τεχνηέντως να εξασφαλίσει την αποζημίωση μέσω της βρετανικής διπλωματικής παρέμβασης. Η διεκδίκηση υιοθετείται από τον τότε υπουργό Εξωτερικών της Μεγάλης Βρετανίας, λόρδο Ερρίκο Ιωάννη Τεμπλ, γνωστότερο ως υποκόμη Πάλμερστον, που λίγα χρόνια αργότερα θα γινόταν πρωθυπουργός.

Οι επανειλημμένες ανταλλαγές διαβημάτων μεταξύ των δύο πλευρών δεν οδηγούν σε συμφωνία, καθώς η Αθήνα επιμένει στη δικαστική οδό και το Λονδίνο αμφισβητεί ότι ο υπήκοός του θα δικαιωθεί από τα ελληνικά δικαστήρια. Η Βρετανία έχει αποφασίσει να επιβάλει το δίκαιο του ισχυρού, εφαρμόζοντας την περιώνυμη «διπλωματία της κανονιοφόρου», ένας όρος που έχει χρησιμοποιηθεί για τις μεγάλες ναυτικές δυνάμεις που επέλεγαν να στείλουν πολεμικά πλοία με βαρύ οπλισμό για την επιβολή της τάξης και την απόσπαση πολιτικών και οικονομικών παραχωρήσεων σε αποικίες ή αδύναμες χώρες.

Αγγλικός στόλος στον Πειραιά

Και κάπως έτσι φθάνουμε στο μεσημέρι της 4^ης Ιανουαρίου 1850 που λίγο μετά τις τρεις εμφανίζεται ανοικτά του Πειραιά μια πάνοπλη μοίρα 15 πλοίων του αγγλικού στόλου με συνολικά 731 πυροβόλα και 8.000 άνδρες υπό τον ναύαρχο Ουίλιαμ Πάρκερ. Ο ανώτατος αξιωματικός, μαζί με τον νέο πρεσβευτή της Βρετανίας στην Αθήνα, Τόμας Ουάις, επισκέπτονται τον υπουργό Εξωτερικών Αναστάσιο Λόντο και του θέτουν το τελεσίγραφό τους. Αν μέσα σε 24 ώρες η ελληνική κυβέρνηση δεν ικανοποιήσει τις αξιώσεις του Πατσίφικο θα ακολουθήσουν κατασχέσεις πλοίων με ελληνική σημαία και αποκλεισμός όλων των μεγάλων λιμανιών. Τίποτα δεν θα μπορεί να εισαχθεί και να εξαχθεί. Η απειλή πλήττει ευθέως το θαλάσσιο εμπόριο και τον εφοδιασμό της χώρας.

Αυτό που επί της ουσίας ήθελε να πετύχει εκβιαστικά η Βρετανία ήταν η μεταβολή της ακολουθούμενης εκείνο τον καιρό φιλορωσικής πολιτικής εκ μέρους του Βασιλείου της Ελλάδος και δευτερευόντως η αποζημίωση του Πατσίφικο. Γι’ αυτό και στη λίστα των απαιτήσεων περιλαμβάνονται επίσης η αποζημίωση ύψους 2.000 ισπανικών τάλιρων για έξι επτανησιακά πλοιάρια που είχαν ληστευθεί το 1846 στις ακτές της Αιτωλοακαρνανίας, η χρηματική ικανοποίηση 400 λιρών για την κακοποίηση δύο Αγγλων ναυτών στην Πάτρα και την καθύβριση της βρετανικής σημαίας, η αποζημίωση 45.000 δραχμών για τον αγρό που κατείχε ο Σκωτσέζος ιστορικός Τζορτζ Φίνλεϊ κοντά στα Ανάκτορα και απαλλοτριώθηκε προκειμένου να ενταχθεί στον Βασιλικό, νυν Εθνικό, Κήπο, και η αποζημίωση με 2.000 λίρες για δύο Ζακυνθινούς που είχαν κακοποιηθεί στον Πύργο Ηλείας – θυμίζουμε ότι το «Ηνωμένον Κράτος των Ιονίων Νήσων» ήταν εκείνη την εποχή αγγλικό προτεκτοράτο. Παράλληλα εκκρεμεί η βρετανική διεκδίκηση της Ελαφονήσου και της Σαπιέντζας για λογαριασμό του Ιονίου Κράτους, ένα χωριστό εδαφικό ζήτημα που επιβαρύνει ακόμη περισσότερο τις σχέσεις των δύο χωρών. Ο Ελληνας υπουργός ζητάει τη γνώμη του προέδρου του Αρείου Πάγου και άλλων ανώτατων δικαστικών και νομικών. Όλοι αποφαίνονται πως οι αγγλικές αξιώσεις είναι άδικες και αντίθετες προς το διεθνές δίκαιο.

Οταν την επόμενη μέρα ο πρεσβευτής Ουάις ξαναπηγαίνει στο γραφείο του Λόντου, εκείνος του απαντάει ότι θέλει νέα 24ωρη προθεσμία. Παράλληλα προτείνει ως συμβιβαστική λύση την παραπομπή του ζητήματος στη διαιτησία των άλλων δύο Προστάτιδων Δυνάμεων της Ελλάδος, της Γαλλίας και της Ρωσίας. Ο πρεσβευτής διαφωνεί. Οι προσπάθειες αποτροπής των αντιποίνων αποτυγχάνουν και ο Ουάις εγκαθίσταται στη ναυαρχίδα του Πάρκερ, «Queen». Ο εξαντλητικός ναυτικός αποκλεισμός μόλις ξεκινάει.

Πολύ σύντομα οι κάτοικοι της πρωτεύουσας και των λιμανιών θα αρχίσουν να υποφέρουν από τη διακοπή των μεταφορών και τα προβλήματα επισιτισμού. Πρωτίστως πλήττεται η πρωτεύουσα, καθώς, λόγω του ανεπαρκούς οδικού δικτύου, ο εφοδιασμός της εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη θάλασσα. Βρετανικά πολεμικά δεσμεύουν πάνω από 200 ελληνικά εμπορικά και κρατικά σκάφη, πολλά από τα οποία συγκεντρώνονται στη Σαλαμίνα. Το κόστος της διπλωματικής αντιπαράθεσης μεταφέρεται στους εμπόρους, στους ναυτικούς και στα νοικοκυριά.

Φιλούσαν τα χέρια του Οθωνα

Παρά τις κακουχίες και τις στερήσεις, ο λαός θα στηρίξει σθεναρά τη στάση του βασιλέα Οθωνα Α΄ και της κυβέρνησης του Αντώνιου Κριεζή, πάλαι ποτέ αγωνιστή της Επανάστασης του 1821, που βρίσκεται στην ηγεσία της χώρας από τα μέσα Δεκεμβρίου του 1849. Ακόμη και πολιτικοί που συνδέονται με το Αγγλικό Κόμμα στην Ελλάδα τάσσονται στο πλευρό τους, ενώ σύσσωμη η Βουλή υπόσχεται να βοηθήσει την κυβέρνηση στην αντιμετώπιση των βρετανικών πιέσεων και στην τήρηση της μέγιστης δυνατής εθνοπρεπούς στάσης.

Οταν την Κυριακή 8 Ιανουαρίου 1850 το βασιλικό ζεύγος του Οθωνα Α΄ και της Αμαλίας εμφανίζεται στο Πεδίον του Αρεως για τον καθιερωμένο περίπατο, ο κόσμος αρχίζει να το επευφημεί, ενώ κάποιοι φτάνουν στο σημείο να φιλούν τα χέρια του μονάρχη. Οι αξιωματικοί της στρατιωτικής φρουράς των Αθηνών ενημερώνουν την κυβέρνηση ότι παραχωρούν τους μισθούς τους μέχρι να περάσει η κρίση, ενώ φοιτητές του Πανεπιστημίου Αθηνών (τότε Οθώνειου Πανεπιστημίου), στέλνουν στα Ανάκτορα αίτημα να συγκροτήσουν οι ίδιοι φάλαγγα για τη διατήρηση της δημόσιας τάξης.

Στο Λονδίνο, η υπόθεση προκαλεί σφοδρή κοινοβουλευτική αντιπαράθεση. Η Βουλή των Λόρδων επικρίνει την πολιτική της κυβέρνησης, καθώς πιστεύει ότι ορισμένες από τις αξιώσεις που επιβλήθηκαν στην Ελλάδα ήταν αμφίβολης βασιμότητας ή υπερβολικού ύψους. Κύριο υπεύθυνο θεωρεί τον 57χρονο πρωθυπουργό Τζον Ράσελ, όπως και οι ευρωπαϊκές εφημερίδες που καυτηριάζουν τη στάση του. Είχε σταλεί μια τεράστια ναυτική δύναμη στην άλλη άκρη της Ευρώπης για ένα ασήμαντο περιστατικό.

Στη Βουλή των Κοινοτήτων, ωστόσο, ο υπουργός Εξωτερικών, υποκόμης Πάλμερστον, υπερασπίζεται επί ώρες τους χειρισμούς του. Επικαλείται την υποχρέωση προστασίας των Βρετανών υπηκόων στο εξωτερικό και διατυπώνει την περίφημη αναλογία με το ρωμαϊκό «Civis Romanus sum» («Είμαι Ρωμαίος πολίτης»). Αναφέρει πως ο Βρετανός θα πρέπει να αισθάνεται βέβαιος ότι η χώρα του θα τον προστατεύσει από την αδικία, όπου κι αν βρίσκεται. Στην ψηφοφορία που ακολουθεί, η κυβέρνηση επικρατεί με 310 ψήφους έναντι 264.

Σε διεθνές διπλωματικό επίπεδο τα πράγματα είναι εξίσου δύσκολα για τη Γηραιά Αλβιώνα. Η Γαλλία ζητά αναίρεση της απόφασης ναυτικού αποκλεισμού και φτάνει στο σημείο να ανακαλέσει τον πρέσβη της στο Λονδίνο. Εντονότατες πιέσεις ασκεί και η Αγία Πετρούπολη, τότε πρωτεύουσα της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, που θεωρεί υπερβολικές τις βρετανικές αξιώσεις. Μάλιστα, ο τσάρος Νικόλαος Α΄ στέλνει στην Αθήνα υπασπιστή του για να εμψυχώσει τους Ελληνες, ενώ ο Ρώσος υπουργός Εξωτερικών Καρλ Νέσελροντ, αναφερόμενος στις διεκδικήσεις των νησίδων μας, προειδοποιεί πως η Βρετανία δεν μπορεί να μεταβάλει την ελληνική επικράτεια χωρίς τη συναίνεση της Ρωσίας και της Γαλλίας.

Η δυσφορία για την ανεξαρτησία κινήσεων του Πάλμερστον εκδηλώνεται και στα βρετανικά ανάκτορα. Το καλοκαίρι του 1850 η βασίλισσα του Ηνωμένου Βασιλείου της Μεγάλης Βρετανίας και της Ιρλανδίας, Βικτωρία, ζητά με υπόμνημά της προς τον πρωθυπουργό Τζον Ράσελ, να μην προβαίνει από τούδε και στο εξής σε οποιαδήποτε ενέργεια που αφορά τις εξωτερικές σχέσεις της χώρας εάν προηγουμένως δεν έχει λάβει την έγκρισή της.

Πώς έκλεισαν τα «Πατσιφικά»

Υστερα από περίπου τρεις μήνες κρίσης, με διακοπή και επανάληψη των βρετανικών μέτρων μέσα στο διάστημα αυτό, ο αποκλεισμός αίρεται στις 15 Απριλίου 1850. Η Ελλάδα καταβάλλει 180.000 δραχμές για τη διευθέτηση των αξιώσεων και καταθέτει χωριστά 150.000 δραχμές ως εγγύηση, ενόσω παραμένει ανοιχτή η εξέταση της απαίτησης του Πατσίφικο για τα πορτογαλικά έγγραφα που υποστήριξε ότι καταστράφηκαν.

Η ασφυκτική πίεση των Βρετανών συνέβαλε σημαντικά στην αλλαγή των πολιτικών συσχετισμών της χώρας μας. Η επιρροή της Αγγλίας περιορίστηκε, ενώ η φιλορωσική μερίδα της κοινής γνώμης ενισχύθηκε αισθητά και, σε μικρότερο βαθμό, η φιλογαλλική. Από την κρίση ωφελήθηκε όμως και ο Οθωνας· η στάση που κράτησε απέναντι στις απαιτήσεις του Λονδίνου συσπείρωσε γύρω του πολίτες και πολιτικούς που έως τότε δεν τον στήριζαν.

Η τελευταία πράξη των «Πατσιφικών», όπως ονομάστηκαν τα γεγονότα, ή «Παρκερικών», από το όνομα του Βρετανού ναυάρχου Πάρκερ που επέβλεπε τον ναυτικό αποκλεισμό κατά της χώρας μας, θα παιχτεί στη Λισαβόνα. Εκεί, Επιτροπή Διαιτησίας με εκπροσώπους της Βρετανίας, της Γαλλίας και της Ελλάδας εξετάζει το 1851 το ζήτημα των περιβόητων πορτογαλικών εγγράφων. Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας διαπιστώνεται ότι τα τεκμήρια που επικαλούνταν ο Πατσίφικο σώζονται στα αρχεία, σε πρωτότυπα ή αντίγραφα.

Επομένως, η καταστροφή όσων φύλαγε στην Αθήνα δεν του στερούσε τη δυνατότητα να στηρίξει τις απαιτήσεις του από το πορτογαλικό Δημόσιο. Για την ταλαιπωρία και τις δαπάνες στις οποίες υποβλήθηκε διεκδικώντας αποζημίωση για τα έγγραφα, του αναγνωρίζονται μόλις 150 λίρες. Οσο δηλαδή είχε αποτιμήσει ο ίδιος στον κατάλογο των ζημιών ένα και μόνο… κρεβάτι του. Το ποσό αυτό προστίθεται στις 120.000 δραχμές που είχε λάβει για τη λεηλασία του σπιτιού του και στις 500 λίγες για όσα υπέστη ο ίδιος. Αφού πληρώθηκε, έφυγε για το Λονδίνο, όπου πέθανε τέσσερα χρόνια αργότερα, τον Απρίλιο του 1854.