Το «γκρίζο» της ανακύκλωσης

Το βράδυ του περασμένου Σαββάτου το 112 χτύπησε τέσσερις φορές στη Δυτική Θεσσαλονίκη. Καλούσε όσους βρίσκονταν στα όρια των Δήμων Παύλου Μελά και Ωραιοκάστρου να απομακρυνθούν, λόγω πυρκαγιάς, προς ασφαλές σημείο. Στις 2.54 τα ξημερώματα το 112 χτύπησε ξανά. «Παραμείνετε σε εσωτερικούς χώρους, κλείστε πόρτες και παράθυρα», έγραφε η έκτακτη ειδοποίηση. Η φωτιά, που είχε ξεκινήσει από χαμηλά ξερόχορτα, πιθανότατα λόγω της αμέλειας ενός 76χρονου, κινήθηκε πολύ γρήγορα και έπληξε μεγάλη μονάδα ανακύκλωσης στη Φιλοθέη Ευκαρπίας, περίπου τρία χιλιόμετρα μακριά. Τα επόμενα 24ωρα ο ουρανός της Θεσσαλονίκης καλύφθηκε από τοξικό νέφος, κάνοντας τα μάτια και τον λαιμό των κατοίκων να καίνε.

Δεν έχει υπολογιστεί ο όγκος των πλαστικών και των υπόλοιπων υλικών που κάηκαν, πάντως χρειάστηκε να οργανωθεί μεγάλη επιχείρηση επιχωμάτωσης των ανακυκλώσιμων υλικών, ώστε να τεθεί η πυρκαγιά υπό έλεγχο. Ο καθηγητής Περιβαλλοντικής Μηχανικής του ΑΠΘ, Δημοσθένης Σαρηγιάννης, συνέστησε στους πολίτες να μηδενίσουν την έκθεση στον καπνό, εξηγώντας ότι από την καύση πλαστικών εκλύονται πτητικές τοξικές ουσίες, που προσκολλώνται στα σωματίδια αιθάλης. O ίδιος σημείωσε ότι παράγονται αρωματικοί υδρογονάνθρακες, και επίσης διοξίνες και φουράνια, που είναι καρκινογόνες ουσίες.

Advertisement

Διαφορετικές πηγές ενημέρωσης βεβαίωσαν την «Κ» ότι η μονάδα ανακύκλωσης στην Ευκαρπία διέθετε ενεργό σύστημα πυροπροστασίας, μεταξύ άλλων δεξαμενές με νερό και κανόνια διαβροχής. Πυροσβέστες που συμμετείχαν στην επιχείρηση ανέφεραν επίσης ότι οι ιδιοκτήτες ήταν παρόντες από την αρχή στην επιχείρηση κατάσβεσης και ότι έθεσαν σε λειτουργία τις εφεδρικές γεννήτριες πετρελαίου, λόγω της διακοπής ρεύματος που προκλήθηκε τις πρώτες ώρες. Παρ’ όλα αυτά, το κακό δεν αποφεύχθηκε.

Την επόμενη μέρα, είπαν οι ίδιες πηγές Τοπικής Αυτοδιοίκησης και Πυροσβεστικής, το ζητούμενο είναι οι λεγόμενες ζώνες μεικτής χρήσης εντός των οποίων λειτουργούν μονάδες αυξημένου κινδύνου. Στην περίπτωση της Ευκαρπίας, οι φλόγες ξεκίνησαν από χαμηλή βλάστηση, κατέβηκαν με ταχύτητα από ένα ρέμα, πέρασαν από ακαθάριστες αυλές σπιτιών και αποθήκες και έπληξαν το εργοστάσιο ανακύκλωσης. Στην ίδια περιοχή η ρυμοτομία είναι ανύπαρκτη και εργοστάσια συνορεύουν με μάντρες και αποθήκες – είναι ένα μωσαϊκό που δυσχέραινε το έργο της Πυροσβεστικής το βράδυ του Σαββάτου. Ο δείκτης επικινδυνότητας την ημέρα της πυρκαγιάς ήταν υψηλός (Κατηγορίας 4), όμως μπορεί μία τέτοια μονάδα, με τόνους πλαστικού στην αυλή της, έστω και αν όλα τα μέτρα τηρούνται ευλαβικά, να λειτουργεί εντός μιας πολεοδομικής ζούγκλας;

Οικισμός χωρίς πολεοδομικό σχέδιο

Η μονάδα ανακύκλωσης που καταστράφηκε ιδρύθηκε πριν από τέσσερις δεκαετίες και σήμερα λειτουργεί εντός της Ζώνης Παραγωγικών Δραστηριοτήτων Ευκαρπίας. Σύμφωνα με τον απολογισμό της Πυροσβεστικής, εντός της ίδιας ζώνης τρεις επαγγελματικοί χώροι καταστράφηκαν ολοσχερώς, ενώ άλλοι τρεις υπέστησαν μερικές ζημιές, μεταξύ αυτών επιχειρήσεις υφασμάτων και ανακύκλωσης λαδιών. Τη δεκαετία του ’90, μία ανάσα από τις ίδιες μονάδες στη Δυτική Θεσσαλονίκη χτίστηκαν κατοικίες από παλιννοστούντες της πρώην Σοβιετικής Eνωσης.

Ο οικισμός χτίστηκε «άτυπα», δηλαδή χωρίς πολεοδομικό σχέδιο και ενδεχομένως χωρίς άδειες. Στα τέλη του 2022 εγκρίθηκε το νέο Γενικό Πολεοδομικό Σχέδιο της Ευκαρπίας στον Δήμο Παύλου Μελά – το προηγούμενο ήταν σε ισχύ από το 1989. Ομως, ειδικά για την περιοχή που έπληξε η πυρκαγιά δεν έχουν έως σήμερα ολοκληρωθεί οι τοπικές πολεοδομικές μελέτες. Για τη χρήση γης στην ίδια περιοχή προτείνεται να χαρακτηριστεί οικιστική. «Με τα σημερινά δεδομένα, τέτοιες μονάδες δεν θα μπορούσαν σήμερα να αδειοδοτηθούν στην ίδια περιοχή», σημείωσε στην «Κ» αρμόδια πηγή στον Δήμο Παύλου Μελά.

«Τρύπα» στην ασφάλεια – «Κανείς δεν θα έβαζε εσκεμμένα φωτιά σε προϊόντα που περιμένει να πουλήσει», λέει αρμόδια πηγή στην ανακύκλωση, εξηγώντας ότι η μαύρη τρύπα στην ασφάλεια είναι πρωτίστως η τήρηση των αποστάσεων μεταξύ των αποθηκευμένων υλικών.

Η αυτοδιοικητική κίνηση Οικολογία-Αλληλεγγύη, με επικεφαλής τον Μιχάλη Τρεμόπουλο, απέδωσε τη φωτιά στη μονάδα ανακύκλωσης στη Θεσσαλονίκη –όπως και τους δύο νεκρούς από πυρκαγιά λίγες μέρες νωρίτερα στη Λητή– στην ανεξέλεγκτη οικιστική ανάπτυξη και την άναρχη περιαστική διάχυση. «Επί τριάντα χρόνια, οι αρμόδιοι επέτρεψαν να δημιουργηθεί μια επικίνδυνη “γκρίζα ζώνη” μεικτών χρήσεων γης. Δάσος, αγροτικές εκτάσεις, κατοικίες και βαριές βιοτεχνικές μονάδες έγιναν ένα άμορφο, εκρηκτικό μείγμα χωρίς κανένα χωροταξικό σχέδιο και χωρίς στοιχειώδεις ζώνες ασφαλείας», σημειώνεται σε ανακοίνωση. «Η χωροθέτηση μονάδων υψηλού ρίσκου, σε άμεση επαφή με δασικούς ιστούς και οικισμούς, αποτελεί ωρολογιακή βόμβα. Είναι πλέον προφανές ότι οι έλεγχοι για τα μέτρα αντιπυρικής προστασίας σε αυτές τις εγκαταστάσεις είναι διαχρονικά ελλιπείς έως ανύπαρκτοι».

Ο κ. Τρεμόπουλος επισήμανε στην «Κ» και το καθεστώς των λεγόμενων Ατυπων Βιομηχανικών Συγκεντρώσεων, δηλαδή περιοχών στις οποίες εργοστάσια και άλλες δραστηριότητες έχουν εγκατασταθεί χωρίς οργανωμένο πολεοδομικό σχέδιο, δίπλα σε σπίτια και καλλιέργειες. «Μόνο στην Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας υπάρχουν 30 Ατυπες Βιομηχανικές Συγκεντρώσεις, με μεγαλύτερη αυτή του Καλοχωρίου, που χτίστηκαν με το καθεστώς της εκτός σχεδίου δόμησης», σημείωσε ο κ. Τρεμόπουλος.

Το μπλόκο της Κίνας

Η κατάσταση γίνεται περισσότερο εκρηκτική με δεδομένο ότι ακόμη και σε μονάδες ανακύκλωσης με εύρυθμη λειτουργία και υπαρκτά μέτρα ασφαλείας σε διαφορετικές περιοχές της Ελλάδας, συχνά αποθηκεύεται μεγαλύτερος όγκος υλικών, κυρίως πλαστικού, από αυτόν που μπορεί να φυλαχτεί με ορθό τρόπο. Μετά το 2018 η αγορά της Κίνας, στην οποία διοχετεύονταν τα πλαστικά, επέβαλε αυστηρότερους περιβαλλοντικούς περιορισμούς. Το αποτέλεσμα ήταν η τοπική αγορά να «κρασάρει» και να επηρεαστεί αρνητικά η τιμή του ανακυκλώσιμου υλικού – κάποια στιγμή η τιμή της πλαστικής σακούλας ήταν αρνητική.

Κάτι τέτοιο πρακτικά σήμαινε ότι οι μονάδες άρχισαν να κρατούν στοκαρισμένες μεγάλες ποσότητες υλικών, όσο αναζητούσαν εναλλακτικές αγορές ή χρήματα για να τα θάψουν. Οι συνθήκες αποθήκευσης και φύλαξης γίνονταν ασφυκτικές και ο κίνδυνος αυτανάφλεξης ήταν αυξημένος.

Ενίσχυση των ελέγχων – «Η πολιτεία οφείλει να ενισχύσει τους ελέγχους για τη λειτουργία των μονάδων και τις συνθήκες φύλαξης», σχολιάζει ο Νίκος Χαραλαμπίδης, γενικός διευθυντής του ελληνικού γραφείου της Greenpeace.
Τα ελεγκτικά κλιμάκια, όμως, είναι υποστελεχωμένα.

Στην Ευκαρπία το περασμένο Σαββατοκύριακο «η φωτιά ήρθε απ’ έξω», όμως στο παρελθόν έχουν καταγραφεί δεκάδες περιπτώσεις που οι φλόγες ξέσπασαν εντός των μονάδων, σκοτεινιάζοντας τον ουρανό. «Κανείς δεν θα έβαζε εσκεμμένα φωτιά σε προϊόντα που περιμένει να πουλήσει», είπε στην «Κ» αρμόδια πηγή στην ανακύκλωση, εξηγώντας ότι η μαύρη τρύπα στην ασφάλεια είναι πρωτίστως η τήρηση των αποστάσεων μεταξύ των αποθηκευμένων υλικών, η λειτουργία συστήματος πυρασφάλειας και έγκαιρης ειδοποίησης, και επιπλέον το γεγονός ότι πολλές μονάδες εμφανίζουν σήμερα εικόνα εγκατάλειψης.

Ερευνα της Πυροσβεστικής για σειρά πυρκαγιών σε μονάδες ανακύκλωσης, το καλοκαίρι του 2025, είχε αποκλείσει το ενδεχόμενο εμπρησμού με δόλο, αντίθετα διαπίστωσε ελλιπή μέτρα φύλαξης και πυρασφάλειας. Το 2023 φωτιές που είχαν ξεκινήσει από δασική και χορτολιβαδική έκταση, έπληξαν μονάδες ανακύκλωσης σε Αλεξανδρούπολη και Βόλο, αντίστοιχα. Οι ιδιοκτήτες τους βεβαίωσαν ότι είχαν εγκαταστήσει σύστημα πυρασφάλειας, που όμως δεν λειτούργησε λόγω διακοπής ρεύματος. «Η πολιτεία οφείλει να ενισχύσει τους ελέγχους για τη λειτουργία των μονάδων και τις συνθήκες φύλαξης», σχολίασε στην «Κ» ο Νίκος Χαραλαμπίδης, γενικός διευθυντής του ελληνικού γραφείου της Greenpeace. Τα κλιμάκια των Επιθεωρητών Περιβάλλοντος που κάνουν ελέγχους, όμως, το ίδιο και οι υπηρεσίες των Περιφερειών που αδειοδοτούν τις μονάδες, είναι υποστελεχωμένα.

«Εύφλεκτες» μάντρες στον Ασπρόπυργο

Η πυρκαγιά την Πέμπτη στον Ασπρόπυργο, από την οποία τρεις εργάτες τραυματίστηκαν σοβαρά και τουλάχιστον δύο εργοστάσια καταστράφηκαν, φαίνεται να ξεκίνησε από έκρηξη σε συνεργείο κατασκευής αναρτήσεων φορτηγών. Στο ακριβώς διπλανό οικόπεδο, όμως, υπάρχουν αποθηκευμένοι χιλιάδες τόνοι σκραπ μετάλλου προς ανακύκλωση. Τα βουνά από παλιοσίδερα ξεπερνούν το ύψος της μάντρας και το έδαφος είναι ποτισμένο με καύσιμα και λάδια μηχανής. Οι φλόγες αυτή τη φορά δεν πέρασαν τον φράχτη.

Ο Παναγιώτης Ρεντούμης, πρόεδρος του Εργατικού Κέντρου Ελευσίνας – Δυτικής Αττικής, προσέτρεξε λίγα λεπτά αργότερα στον Ασπρόπυργο. «Το κέλυφος της μονάδας είχε λιώσει, όπως ακριβώς το εργοστάσιο της “Βιολάντας”», είπε στην «Κ». «Η ρυμοτομία είναι ανύπαρκτη. Αν δύο πυροσβεστικά οχήματα έρθουν στην αντίθετη κατεύθυνση, δεν χωρούν να περάσουν», ανέφερε. Παρότι πρόκειται για οργανωμένη βιομηχανική ζώνη, στις δύο πλευρές της λεωφόρου ΝΑΤΟ υπάρχουν στενά δρομάκια, αδιέξοδα και οικόπεδα καλυμμένα με σκουπίδια και υλικά ανακύκλωσης. Παρά την ειδοποίηση του «112» για εκκένωση της περιοχής, πολλοί εργάτες παρέμεναν στα πόστα τους για τουλάχιστον τρεις ώρες μετά την έναρξη της φωτιάς, πριν αποχωρήσουν μαζικά. «Βγήκαν κατά ομάδες στον δρόμο, κάποιοι με ένα σακίδιο στην πλάτη και φορώντας σαγιονάρες», ανέφερε αυτόπτης μάρτυρας.