Advertisement
Λίγα χρόνια πριν και μέσα στις περιπέτειες του Αρχαιολογικού Μουσείου Κυθήρων η τότε προϊσταμένη της 1ης Εφορείας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων κυρία Χαρίκλεια Κοιλάκου είχε μία πολύ ενδιαφέρουσα ιδέα. Να μεταφέρει από το Αρχαιολογικό Μουσείο όλα τα οικόσημα που φυλάσσονταν εκεί και να τα συμπεριλάβει σε μία συλλογή οικοσήμων μέσα στο κτήριο της παλαιάς πυριτιδαποθήκης στο Κάστρο, το οποίο ήταν ένα από αυτά που θα συντηρούντο με το πρόγραμμα αναστηλωτικών εργασιών σε αυτό. Η ιδέα αυτή τέθηκε σε εφαρμογή, όταν η (τότε) 1η ΕΒΑ μετέφερε τα οικόσημα στην Αθήνα για συντήρηση. Τώρα όλα αυτά τα οικόσημα συντηρημένα από ειδικούς έχουν τοποθετηθεί στο χώρο της συλλογής οικοσήμων και μπορεί να τα βλέπει το κοινό.
Η έκθεση των οικοσήμων ακολουθεί τη λογική της τοποθέτησης μερικών αυτά στην τοιχοποιία με εσοχές και προβολές που παραπέμπουν μορφολογικά σε οικισμό. Γα το λόγο αυτό σε δύο περιπτώσεις τοποθετούνται στο ύψος υπερθύρου έτσι ώστε να λειτουργεί η αναγωγή αντιπροσωπευτικά σε σχέση με το χώρο από τον οποίο προέρχεται το οικόσημο δεδομένου ότι το στοιχείο της in situ ύπαρξης οικοσήμων σε υπέρθυρα κυθηραϊκών κατοικιών, ο επισκέπτης του νησιού το συναντά ακόμα κατά την πορεία του προς το κάστρο της Χώρας. Τα οικόσημα που εκτίθενται στην παλιά πυριτιδαποθήκη του Κάστρου χωρίζονται σε τρεις κατηγορίες.
Advertisement
- Οικόσημα κλάδων οικογενειών. Πρόκειται για οικόσημα που ανήκουν στην ίδια οικογένεια με παραλλαγές στην παράσταση, όπως αυτά της οικογενείας των Βενιέρων.
- Οικόσημα ταυτότητας, όπως αυτά που ταυτίζονται με συγκεκριμένες οικογένειες και για τα οποία δεν έχουν βρεθεί παραλλαγές τους.
- Οικόσημα οικογενειών επισκόπων.
Σημειώνεται ότι υπάρχουν και οικόσημα επιφανών οικογενειών της Βενετίας κλάδοι των οποίων δεν έχουν εντοπισθεί στα Κύθηρα, ενώ εκτίθενται και οικόσημα, τα οποία δεν έχουν ταυτισθεί με οικογένειες του νησιού, ούτε όμως είναι γνωστό ποίες οικογένειες αντιπροσωπεύουν.
Εδώ παρουσιάζουμε ένα μικρό αφιέρωμα βασισμένο σχεδόν εξ ολοκλήρου στο σχετικό δημοσίευμα της έντυπης έκδοσής μας τον Απρίλιο του 2009, το οποίο ήταν από τα πλέον πολυδιαβασμένα άρθρα της εφημερίδας μας. Το αφιέρωμα είχε επιμεληθεί ο Ε. Π. Καλλίγερος με τις φωτογραφίες να αποτελούν ευγενική παραχώρηση της 1ης ΕΒΑ. Όπου παρουσιάζονται και άλλα οικόσημα, που δεν περιλαμβάνονται στη συλλογή, αναφέρεται ρητά, ενώ δεν έχουμε αναφερθεί σε όλα τα οικόσημα με το άρθρο αυτό να χρήζει συμπλήρωσης σε πρώτη ευκαιρία, όταν υπάρξουν νέα ενδιαφέροντα στοιχεία.
ΑΓΝΩΣΤΟ
Μαρμάρινο οικόσημο με ανάγλυφη παράσταση λέοντος. Δεν έχει αναγνωρισθεί η οικογένεια στην οποία ανήκει.
ΑΣΠΙΩΤΗΣ
Το οικόσημο πάνω, με κύριο θέμα του το σταυρό, ανήκει στην οικογένεια Ασπιώτη από τους Αρέους, η οποία έχει εκλείψει πλέον από τα Κύθηρα, αναφέρεται όμως στη διασπορά τους. Πρόκειται για μία από τις παλαιότερα αναφερόμενες οικογένειες στα Κύθηρα, αφού αναφέρεται σε γραπτές πηγές από το 1328. Το οικόσημο έχει προσφερθεί από την οικογένεια. Το κάτω βρίσκεται σε οικία στους Αρέους και παρουσιάζει μεγάλη ομοιότητα με το άλλο, έτσι να θεωρείται βέβαιο ότι ανήκει στην ίδια οικογένεια.
ΒΕΝΙΕΡ
Τρία οικόσημα που ανήκουν σε κλάδους της οικογενείας Βενιέρ (Βενιέρη ή Βενέρη, όπως είναι γνωστή σήμερα η οικογένεια αυτή) που έγινε κυρίαρχος των Κυθήρων το 13ο αι. και ανέδειξε ακόμα και δόγηδες στη Βενετία. Το πρώτο είναι από πωρόλιθο και έχει βρεθεί στο σπίτι του Σπ. Στάθη στη Χώρα. Περιλαμβάνει περικεφαλαία και στέμμα με πλαίσιο από ελισσόμενα φύλλα. Φέρει τη χρονολογία 1666 και το γράμμα V.
Το δεύτερο οικόσημο της οικογενείας Βενιέρ αποτελείται από ανάγλυφη πλάκα από μάρμαρο. Σε ωοειδές ταινιωτό πλαίσιο με διακόσμηση κυματίου εσωτερικά, αποδίδεται η ενετική ασπίδα με τον φτερωτό λέοντα σε προτομή. Στην αετωματική επίστεψη διακρίνεται κεφαλή αγγέλου με ανοιγόμενα φτερά (χερουβείμ). 
Πλάκα οικοσήμου που δεν σώζεται ακέραιη και αποδίδεται σε κλάδο της οικογενείας Βενιέρ. Διακρίνεται λέοντας που κρατάει βιβλίο και αποτελεί παραλλαγή γνωστού οικοσήμου της οικογενείας.
Δεν είναι γνωστό ποίους κλάδους της οικογενείας Βενιέρ αντιπροσωπεύουν τα τρία αυτά οικόσημα. Στα Κύθηρα εντοπίζονται οι κλάδοι των Νασιγκουέρα, Κογιάκο κ.α.
ΔΑΡΜΑΡΟΣ
ΔΟΥΚΑΤΑΡΗΣ
ΚΑΛΛΟΝΑΣ
ΚΑΛΟΥΤΣΗΣ
ΚΑΣΙΜΑΤΗΣ
Σχέδιο οικοσήμου της οικογενείας Κασιμάτη των Χανίων, όπως δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα ΧΑΝΙΩΤΙΚΗ από τον κ. Δημ. Παπαδάκη-Περιθωράκη στο φύλλο της 19 Μαρτίου 1994.Η διαφορά με το οικόσημο του Κυθηραϊκού κλάδου της οικογενείας είναι εμφανής αν και περιέχει τα ίδια στοιχεία με αυτό, όπως ο λέων, ο σταυρός και η λάρνακα.
ΛΑΖΑΡΕΤΗΣ
ΛΟΡΕΝΤΑΝ
ΜΑΧΑΙΡΙΩΤΗΣ
ΜΟΡΜΟΡΗΣ
Τρία οικόσημα της οικογενείας Μόρμορη. Η οικογένεια αυτή ήταν Βυζαντινή και το οικόσημο παρουσιάζει το ψάρι μουρμούρα ανάμεσα σε αστερίσκους. Το πρώτο είναι από πωρόλιθο και έχει σχήμα ασπίδας μέσα σε πλαίσιο. Το δεύτερο περιλαμβάνεται σε εγχάρακτη πλάκα από πωρόλιθο και φέρει χρονολογία 1816 και το τρίτο είναι το μοναδικό σωζόμενο οικόσημο σε ξύλο.
Ανήκει στον επίσκοπο Νικηφόρο Μόρμορη και πάνω από το κύριο θέμα διακρίνεται η μητροπολιτική μήτρα. Οικογένεια Μόρμορη αναφέρεται στα Κύθηρα από το 16ο αι., ενώ είναι γνωστή με πολλούς επιφανείς εκπροσώπους της.
Το οικόσημο αυτό θεωρείται ένα από τα σπάνια «ομιλούντα» οικόσημα.
ΣΤΑΗΣ
Οικόσημο που βρέθηκε εντοιχισμένο στην οικία Γ. Πετροχείλου στη Χώρα, στην οποία έχει βρεθεί και το οικόσημο με το δικέφαλο αετό, το οποίο όμως δεν βρέθηκε εντοιχισμένο, αλλά αποτελούσε δομικό υλικό κατωφλίου. Το παραπάνω πιστεύεται ότι ανήκει σε κλάδο της οικογενείας Στάη και η υπόθεση ενισχύεται από τρία σημαντικά στοιχεία. Η οικία Πετροχείλου ανήκε προηγουμένως στην οικογένεια Αναστασίου Στάη και το οικόσημο φέρει τα αρχικά A S που μπορεί να ερμηνευθούν ως τα αρχικά των κτητόρων της οικίας. Ο κλάδος αυτός της οικογενείας Στάη έφερε το παρωνύμιο Αντζολάρος από το βαφτιστικό Άγγελος μέλους της οικογενείας. Επομένως τα αρχικά εδώ θα μπορούσαν να προέρχονται και από το Άγγελος Στάης.
Άλλο στοιχείο είναι ότι η παράσταση στην ασπίδα του οικοσήμου αυτού έχει μεγάλη ομοιότητα με οικόσημο της οικογενείας Στάη της Κρήτης, το οποίο έχει δημοσιευθεί (Δημ. Παπαδάκη-Περιθωράκη εις εφημ. Χανιώτικη, 19 Μαρτίου 1994). Το κρητικό οικόσημο έχει δύο κεφαλές λεόντων εκατέρωθεν κρίνου με το κάτω μέρος τριχοτομημένο κατά ζώνες, όπως και το κυθηραϊκό, καίτοι στο δεύτερο οι κεφαλές είναι κακότεχνες και δεν διακρίνονται καθαρά.
Ένα όμως ακόμη πιο σημαντικό στοιχείο που επιβεβαιώνει ότι το οικόσημο ανήκει σε κλάδο της οικογενείας Στάη είναι σφραγίδα σε ισπανικό κηρό, τα στοιχεία της οποίας είναι πανομοιότυπα με αυτά του παραπάνω οικοσήμου. Η σφραγίδα ανήκει σε μέλος της οικογενείας των απογόνων του αρχαιολόγου Βαλερίου Στάη και το αντίγραφό της μας δόθηκε από τον κ. Γ.Ν. Νικηφοράκη.
Το οικόσημο που βρέθηκε στην οικία Γ. Πετρόχειλου ανήκει στη συλλογή της κυρίας Ασπασίας Καλοκαιρινού-Δασκαλάκη, η οποία παρεχώρησε ευγενώς τη φωτογραφία για δημοσίευση στο προμνημονευθέν άρθρο.
ΣΤΑΗΣ;
Το οικόσημο παρουσιάζει δικέφαλο αετό με αμυγδαλόσχημο έμβλημα και είναι από μάρμαρο. Στο κάτω μέρος τα γράμματα Η C δεν είναι γνωστό τι σημαίνουν, αλλά ασφαλώς πρόκειται για τα αρχικά του κατόχου ή της οικογένειας. Είναι πάντως εμφανής η διαφορά του οικοσήμου αυτού με το οικόσημο, το οποίο δημοσιεύεται παραπανω και βρέθηκε στην ίδια οικία, το οποίο όμως με σχετική ασφάλεια μπορεί να αποδοθεί στην οικογένεια Στάη, ώστε να μένει να αναζητηθεί η οικογένεια στην οποία ανήκει το παραπάνω οικόσημο.
