Η ελληνική διανόηση αποχαιρετά τον Στέλιο Ράμφο

Η χώρα, το ελληνικό πνεύμα και η ελληνικότητα, φτώχυναν ξαφνικά. Ενας από τους πιο αναγνωρισμένους έλληνες στοχαστές, ένας άνθρωπος της διανόησης που μπορούσε να συνδυάσει τον Πλάτωνα και τον Παπαδιαμάντη με τη χειρουργική κριτική στη σύγχρονη ελληνική κακοδαιμονία, αποτελώντας με τον τρόπο του μια μορφή εθνικής συνείδησης, ο Στέλιος Ράμφος δεν είναι πια μαζί μας· έφυγε τη Δευτέρα (10.08) από τη ζωή, σε ηλικία 87 ετών.

«Προσπαθώ να κάνω αυτό που ζητώ να κάνουν όλοι, να αρχίσω από εμένα, να ψάξω την ιστορία μας. Το θέμα μου είναι αποκλειστικά η Ελλάδα. Στοιχεία αυτού του πολιτισμού και της κουλτούρας μπορεί να είναι ο Πλάτων, ο Αριστοτέλης, οι Πατέρες της Εκκλησίας, σημερινά θέματα, όλα ανεξαιρέτως», έλεγε, όπως μας θύμισε ο Ευάγγελος Βενιζέλος αποχαιρετώντας με τον δικό του λιτό τρόπο τον Στέλιο Ράμφο.

Advertisement

Ο Στέλιος Ράμφος γεννήθηκε στην Αθήνα. Το 1965, προτού ολοκληρώσει τις σπουδές του στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, ξεκίνησε σπουδές φιλοσοφίας στο Παρίσι, πιο συγκεκριμένα στο Université de Vincennes à Saint-Denis (σημερινό Université Paris 8).

Μεταξύ 1969 και 1974 υπήρξε καθηγητής Φιλοσοφίας στο ίδιο πανεπιστήμιο.

Επέστρεψε και εγκαταστάθηκε οριστικά στην Ελλάδα το 1974. Η εργασία του επικεντρώθηκε στην ερμηνευτική του ελληνισμού με ιδιαίτερη έμφαση στην κατανόηση των πνευματικών χαρακτηριστικών που κληροδότησε το Βυζάντιο στην Νεότερη Ελλάδα. Είχε σημαντική παρουσία στη δημόσια ζωή με αρθρογραφία στον Τύπο και πολλές συνεντεύξεις στον Τύπο και στην τηλεόραση και με ομιλίες . Δίδαξε στο Ιδρυμα Γουλανδρή-Χορν και αργότερα στο Ίδρυμα Βασίλη και Μαρίνας Θεοχαράκη.

Εχει γράψει πάνω από 30 βιβλία, εκ των οποίων τα τελευταία είναι «Το αδιανόητο τίποτα», «Η Λογική της παράνοιας» και το «Υπάρχεις σαν Μοίρα».

Η πλούσια βιβλιογραφία του αντικατοπτρίζει τις πνευματικές αναζητήσεις του, τις θέσεις και τις προτάσεις του αναφορικά με τον μαρξισμό, την οικουμενικότητα του ελληνικού πολιτισμού, τους συσχετισμούς της σύγχρονης πνευματικής δημιουργίας με την ελληνορθόδοξη παράδοση.

Μεταξύ πολλών άλλων, έχει δημοσιεύσει μελέτες για τον Πλάτωνα (Φιλοσοφία Ποιητική), τον Αριστοτέλη (Μίμησις εναντίον μορφής), τον Οιδίποδα Τύραννο (Το αίνιγμα και η μοίρα), τους ασκητές της ερήμου (Πελεκάνοι ερημικοί), καθώς και μία συλλογή άρθρων και δοκιμίων του «Μία καλοκαιρινή ευτυχία τρίζει» (1999).

«Εχω καταλήξει στο συμπέρασμα ότι ζούμε σε μια κοινωνία με ισχυρά στοιχεία παράνοιας – χωρίς αυτό να σημαίνει ότι οι άνθρωποι είναι τρελοί. Διαμορφώνεται μια τέτοια κοινωνική κατασκευή, που επιτρέπει τη δημιουργία και την ενθάρρυνση συμπεριφορών που έχουν κυρίως δύο στοιχεία: το ένα είναι η έλλειψη εμπιστοσύνης και το δεύτερο μια πολύ ισχυρή επιθετικότητα, στην οποία οι άνθρωποι βγάζουν τις εσωτερικές τους συγκρούσεις με αποτέλεσμα την υπονόμευση των κανόνων στην κοινωνία. Και σε μια κοινωνία χωρίς κανόνες, όπως αυτή στην οποία ζούμε εδώ και πολλά χρόνια, γινόμαστε άγρια θηρία», έλεγε σε συνέντευξή του στην «Καθημερινή» το 2016.

Τον Νοέμβριο του 2015, η ίδια εφημερίδα είχε «συντονίσει» μια ιδιότυπη συνομιλία του Στέλιου Ράμφου με το ChatGPT. Ο ίδιος τότε είχε πει: «Το Chat είναι απολύτως εξαρτημένο από το υλικό και από το πρόγραμμά του. Του είναι αδύνατο να παρακολουθήσει κάτι εκτός».

Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας για τον Στέλιο Ράμφο

Στο συλλυπητήριο μήνυμά του ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Τασούλας τόνισε ότι ο Στέλιος Ράμφος, υπήρξε ένας από τους πιο σημαίνοντες στοχαστές της σύγχρονης εποχής.

«Ο Στέλιος Ράμφος υπήρξε ένας διακεκριμένος διανοούμενος, ο οποίος αφιέρωσε τη ζωή του στην εμβάθυνση της εθνικής μας αυτογνωσίας. Πνεύμα ανήσυχο, ξεχώριζε για την ηθική του ακεραιότητα, ενώ συνδύαζε την ευγένεια των τρόπων με το πάθος για τις βαθύτερες αλήθειες. Συνδέοντας την αρχαία γραμματεία, τη βυζαντινή παράδοση και τη δυτική φιλοσοφία, επιχείρησε να αναλύσει τις δομές της νεοελληνικής σκέψης, τις νοοτροπίες, καθώς και τις ιστορικές και θρησκευτικές μας συνθέσεις και αναφορές.

Μέσα από το συγγραφικό του έργο, τις διδασκαλίες και τις τοποθετήσεις του, προκάλεσε έναν δημιουργικό διάλογο για την κοινωνία, διαμορφώνοντας μια παρουσία στον δημόσιο βίο σταθερή, γόνιμη και ουσιαστική».

Μητσότακης: Χάνω έναν φίλο

Τον φίλο και συνομιλητή «που πλούτιζε κάθε μας συζήτηση ανεξάρτητα αν συμφωνούσαμε πάντοτε και σε όλα», αποχαιρέτησε ο Πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης.

«Ο Στέλιος Ράμφος πίστευε ότι οι ιδεολογίες φυλακίζουν τις ιδέες. Γι’ αυτό και το ρήμα που προτιμούσε, συνήθως, ήταν το «νομίζω» και όχι το «πιστεύω».

Από τις πιο φωτεινές προσωπικότητες της προδικτατορικής Αριστεράς και, μέσω της ιστορικής «Πανσπουδαστικής», πρωτοστάτησε στις τότε ιδεολογικές και πολιτιστικές αναζητήσεις της. Ενώ στα χρόνια της δικτατορίας, ξεκίνησε, στο Παρίσι, το μεγάλο ταξίδι του στη Φιλοσοφία. Για να το συνεχίσει, ύστερα, με επιμέλεια στην Ελλάδα της Μεταπολίτευσης μέχρι και χθες. Μακριά από δόγματα και δεσμεύσεις.

Ο Στέλιος Ράμφος μελέτησε και δίδαξε όλους τους μεγάλους διανοητές, δίνοντας νέα διάσταση στη σκέψη τους και αξιοποιώντας, παράλληλα, δεδομένα της κοινωνικής ανθρωπολογίας και της ψυχανάλυσης. Έτσι, στα περίπου 50 βιβλία που συνέγραψε τέμνει όλα τα προβλήματα της σύγχρονης ζωής. Και, μαζί της, της σύγχρονης Ελλάδας. Συνεπώς η προσφορά του δεν είναι μόνο ακαδημαϊκή. Όσο, κυρίως, κοινωνική.

Προσέγγισε την Ορθοδοξία μέσα από ένα πρίσμα προοδευτικό. Και «διάβασε» την ιστορία της χώρας φέρνοντας στο προσκήνιο τις συνέπειες που είχε το γεγονός ότι ο τόπος μας δεν γνώρισε την Αναγέννηση μετά τον Μεσαίωνα. Μπόρεσε, με αυτόν τον τρόπο, ν’ απαντήσει σε πολλές αντιφάσεις που διαπερνούν επί δεκαετίες όχι μόνο το πολιτικό μας σύστημα. Αλλά και τις καθημερινές μας συμπεριφορές.

Με άλλα λόγια, ανάμεσα στα πολλά άλλα, ο Στέλιος Ράμφος αναδείχθηκε και σε έναν μοναδικό κριτικό παρατηρητή της δημόσιας ζωής. Προτάσσοντας πάντα τη λογική και την ευθύνη απέναντι στον λαϊκισμό. Και εξηγώντας ότι δεν υπάρχει παράδοση χωρίς εξέλιξη. Όλα αυτά, ζώντας ο ίδιος αθόρυβα και διακριτικά, συνδυάζοντας τη συνέπεια των λόγων του με εκείνη του καθημερινού βίου του.

Αποχαιρετώ με θλίψη και σεβασμό αυτόν τον λαμπρό Έλληνα και γλυκό άνθρωπο. Και στέλνω τη σκέψη μου στη γυναίκα του Ειρήνη, στις δύο κόρες του και στους χιλιάδες μαθητές και φίλους του. Πρόκειται για εθνική απώλεια. Είμαι σίγουρος, όμως, ότι όσα πρέσβευε ο Στέλιος Ράμφος θα γίνουν οδηγοί στη σκέψη και στη δράση όλων των πολιτών που θέλουν να είναι ελεύθεροι, αδέσμευτοι και χρήσιμοι στους άλλους».

Μενδώνη: Πυρήνας του έργου του η ταυτότητα του Ελληνισμού

Η υπουργός Πολιτισμού, Λίνα Μενδώνη, δήλωσε για τον Στέλιο Ράμφο:

«Η απώλεια του Στέλιου Ράμφου μας στερεί έναν από τους κορυφαίους στοχαστές της σύγχρονης Ελλάδας. Πνεύμα ανήσυχο, βαθύ και εξαιρετικά διεισδυτικό, με βαθιά γνώση της αρχαίας και νεότερης φιλοσοφίας, ο Στέλιος Ράμφος καταλείπει ένα ογκώδες, πρωτότυπο και εξαιρετικά συνεκτικό και συστηματικό συγγραφικό έργο, στον πυρήνα του οποίου βρίσκεται η ταυτότητα του Ελληνισμού και ο προσανατολισμός του, απέναντι σ’ έναν συνεχώς μεταβαλλόμενο κόσμο.

Συνδυάζοντας την κλασική με τη βυζαντινή παιδεία, ο Στέλιος Ράμφος αναζητεί τους τρόπους με τους οποίους η ελληνική σκέψη μπορεί να ενταχθεί στον σύγχρονο στοχασμό, καθοδηγώντας την Ελλάδα σε μια οργανική ένταξη στον οικουμενικό κόσμο, εισφέροντας την “ιδιοπροσωπία” της. Ο στοχασμός και το έργο του Στέλιου Ράμφου δεν αναπτύχθηκαν σε συνθήκες εργαστηρίου, μακριά από την κοινωνική και πολιτική πραγματικότητα, αλλά σε ακατάπαυστη αλληλεπίδραση μ’ αυτήν. Σε κρίσιμες, όχι πολύ μακρινές, συνθήκες για τον τόπο, ο Στέλιος Ράμφος άρθρωσε λόγο ουσιαστικό, παρεμβατικό και οξυδερκή για τη δημόσια ζωή και τα κακώς κείμενά της, δικαιώνοντας στο έπακρο τον ρόλο του ως γνήσιου διανοουμένου. Φεύγοντας, μας κληροδοτεί μια συνολική ερμηνευτική του Ελληνισμού, η οποία δίκαια τον κατατάσσει στους κορυφαίους και επιδραστικότερους στοχαστές μας. Η απώλειά του δεν επηρεάζει την ακτινοβολία των αναζητήσεών του, επειδή, γόνιμα, μετουσιώθηκαν σε διαρκή στοχασμό για το παρελθόν και το μέλλον μας.

«Το καλύτερο που έχουμε να κάνουμε, και το βρίσκω σπουδαίο και δύσκολο, είναι να πούμε με δικά μας λόγια, αλήθειες παμπάλαιες. Η πιο δυνατή πρωτοτυπία είναι η οικειοποίηση. Μη μας διαφεύγει ότι ο Ελληνισμός είναι, απ’ αρχής μέχρι τέλους, δάνειο και απ’ αρχής μέχρι τέλους, καινούργιος. Στους Έλληνες δεν χρωστάμε τη δημιουργία, εκ του μηδενός. Τους χρωστάμε τη δόξα του μηδενός. Τη δημιουργία». Αυτές είναι οι θεμελιώδεις σκέψεις του Στέλιου Ράμφου που γράφτηκαν το 1995 και θα παραμείνουν ως ισχυρή πυξίδα και πυρήνας εθνικής αυτοσυνειδησίας, σήμερα, και στο μέλλον.

Τον αποχαιρετούμε με ευγνωμοσύνη για τις νέες ατραπούς σκέψης που μας άνοιξε, με τη βεβαιότητα ότι θα εξακολουθήσουν να καλλιεργούν νέους στοχασμούς.

Στην οικογένειά του, τους μαθητές και τους φίλους του απευθύνω ειλικρινέστατα συλλυπητήρια».

Η ανακοίνωση του ΠΑΣΟΚ

Ο Τομέας Πολιτισμού του ΠΑΣΟΚ αποχαιρέτησε τον Στέλιο Ράμφο, με την ακόλουθη ανακοίνωση:

Πολυγραφότατος και πολυσχιδής ασχολήθηκε με ζητήματα φιλοσοφίας, ψυχολογίας, ιστορίας και θρησκείας βάζοντας πάντα στο επίκεντρο την Ελλάδα.

«Εγκλωβιζόμαστε στις αδυναμίες και τις εξαρτήσεις μας. Απουσιάζει η κουλτούρα ανεξαρτησίας, κατά την οποία τα κενά δεν καλύπτονται από κομπίνες αλλά με δημιουργικότητα. Η δυσκολία μας έχει να κάνει με τη ροπή μας προς την ευκολία. Μας ενδιαφέρουν οι δικαιολογίες για τις ατυχίες μας».

Ελεγε πάντα με θάρρος την άποψή του κάνοντας αιχμηρές παρεμβάσεις για τον δημόσιο βίο και τα τεκταινόμενα στη χώρα μας.

Η προσωπικότητα και η σκέψη του θα λείψουν.

Το έργο του, όμως, θα μείνει για πάντα επίκαιρο τοποθετώντας τον ανάμεσα στους κορυφαίους της πνευματικής μας ζωής.

Ειλικρινή συλλυπητήρια στους οικείους του.