Κουνούπια παντού και πάντα…

Δεν είναι πλέον οι ενοχλητικοί νυχτερινοί επισκέπτες του καλοκαιριού. Τα κουνούπια κυκλοφορούν όλον τον χρόνο και όλες τις ώρες. Και δεν είναι απλώς ενοχλητικά, αλλά και επικίνδυνα αφού μεταδίδουν ασθένειες, σε ορισμένες περιπτώσεις απειλητικές για τη ζωή του ανθρώπου.

Γιατί όμως υπάρχουν κουνούπια παντού και πάντα; Η απάντηση δεν είναι μονοδιάστατη, εξηγεί στο Protagon o Δρ. Αντώνιος Μιχαηλάκης, Ερευνητής Α’ και Προϊστάμενος του Εργαστηρίου Εντόμων & Παρασίτων Υγειονομικής Σημασίας στο Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο.

Advertisement

Σημαντικό ρόλο στο μοτίβο δραστηριότητας των κουνουπιών παίζει το κλίμα. «Οπως σε όλα τα έντομα, έτσι και στο κουνούπι ο βιολογικός κύκλος επηρεάζεται άμεσα από τη θερμοκρασία. Οπότε οι αυξημένες θερμοκρασίες που καταγράφονται εκτός εποχής επηρεάζουν την αναπαραγωγή τους αλλά και την περαιτέρω εξάπλωσή τους ιδιαίτερα σε περιοχές που παλαιότερα ήταν αφιλόξενες, όπως για παράδειγμα οι περιοχές σε υψηλό υψόμετρο που παραδοσιακά είχαν χαμηλές θερμοκρασίες το φθινόπωρο και τον χειμώνα», εξηγεί ο Δρ. Μιχαηλάκης.

Οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής (πλημμύρες, καταστροφή καλλιεργειών και δασών, αστυφιλία) σε συνδυασμό με τα αυξημένα διεθνή ταξίδια και το εμπόριο διευκολύνουν την εξάπλωση τόσο των κουνουπιών όσο και των ασθενειών που αυτά μεταδίδουν σε νέες περιοχές, σχεδόν σε όλο τον πλανήτη.

Τα παραπάνω αφορούν, φυσικά, και την Ελλάδα. Μάλιστα, όπως παρατηρεί ο επιστήμονας, στις νοτιότερες περιοχές –που περιλαμβάνουν και την Αττική– επικρατούν για μεγαλύτερο διάστημα οι συνθήκες εκείνες που επιτρέπουν στα κουνούπια να είναι δραστήρια.

Βέβαια, οι επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής εκτιμάται ότι θα επηρεάσουν στο μέλλον πολύ μεγαλύτερο μέρος της χώρας μας, επηρεάζοντας αντίστοιχα και την παρουσία των κουνουπιών.

Από την ελονοσία στον Ζίκα

Η ελονοσία, άρρηκτα συνδεδεμένη με τα κουνούπια, είναι «παλιά» νόσος αλλά συνεχίζει να υπάρχει σε πολλά μέρη του κόσμου, αν και πλέον μπορεί τόσο να προληφθεί όσο και να θεραπευθεί.

Ομως τα κουνούπια είναι σήμερα διαβιβαστές περισσότερων ασθενειών.

Η Ελλάδα ήδη γνωρίζει μια από τις ασθένειες αυτές, την λοίμωξη από τον ιό του Δυτικού Νείλου ο οποίος φέτος είχε μεγάλη έξαρση με 457 κρούσματα (μέχρι 29 Οκτωβρίου), εκ των οποίων τα 287 παρουσίασαν σοβαρές επιπλοκές (μηνιγγίτιδα, εγκεφαλίτιδα, παράλυση). Συνολικά, μέχρι στιγμής φέτος 51 ασθενείς έχουν χάσει τη ζωή τους ύστερα από προσβολή από τον ιό του Δυτικού Νείλου.

Οπως αναφέρει ο Δρ. Μιχαηλάκης, τα κουνούπια είναι διαβιβαστές πολλών και επικίνδυνων παθογόνων, όπως ο δάγκειος πυρετός, ο ιός Ζίκα, ο ιός Τσικουνγκούνια και άλλες. Στην Αμερική έχουν αναφερθεί εξάρσεις του ιού Ζίκα, ενώ ο δάγκειος πυρετός έχει επανεμφανιστεί σε πολλές περιοχές με μεγάλο αριθμό περιστατικών.

«Οι ασθένειες αυτές προκαλούν σημαντικά προβλήματα δημόσιας υγείας και επιδημίες σε τοπικό επίπεδο – οι ιοί που μεταδίδονται από τα κουνούπια θεωρείται απίθανο να προκαλέσουν πανδημία παρόμοια με αυτή του κορονοϊού», εξηγεί ο ειδικός.

Τα κουνούπια-φορείς

Τα κυριότερα είδη κουνουπιών που μεταδίδουν ασθένειες στον άνθρωπο είναι τα εξής:

Culex pipiens (γνωστό και ως κοινό κουνούπι, κυκλοφορεί βράδυ): Είναι το πιο κοινό κουνούπι στην Ελλάδα και ο κύριος φορέας του ιού του Δυτικού Νείλου.

Aedes albopictus (γνωστό και ως ασιατικό κουνούπι τίγρης, κυκλοφορεί την ημέρα): Είναι δυνητικός φορέας για τους ιούς Τσικουνγκούνια, Ζίκα και Δάγγειου Πυρετού. Στην Ελλάδα η εγχώρια μετάδοση τέτοιων παθογόνων -σε άτομα που δεν μετακινήθηκαν ποτέ εκτός χώρας- αυτών των ασθενειών είναι (ακόμη) σπάνια, αλλά ο κίνδυνος εισαγωγής κρούσματος (από ταξιδιώτες) υφίσταται.

Aedes aegypti (γνωστό και ως κουνούπι του κίτρινου πυρετού, κυκλοφορεί την ημέρα): Δεν απαντάται σήμερα στην Ελλάδα. Είναι ένα είδος των τροπικών που θα μπορούσε δυνητικά να εγκατασταθεί σε θερμά κλίματα – υπάρχει ήδη στην Κύπρο.

Κουνούπια του γένους Anopheles: Υπάρχουν αυτόχθονά είδη στην Ελλάδα, κυκλοφορούν βράδυ και μεταδίδουν την ελονοσία. Αν και εξαλείφθηκε ως νόσος από τη χώρα τη δεκαετία του 1970, εντούτοις μέχρι σήμερα εμφανίζονται εισαγόμενα κρούσματα ελονοσίας.

Τι μπορούμε να κάνουμε;

«Θα πρέπει να είμαστε σε συνεχή επαγρύπνηση και συνεχώς να παράγουμε και να αξιολογούμε εντομολογικά δεδομένα προκειμένου να εφαρμόζουμε εγκαίρως και με ορθό τρόπο τις ανάγκες δράσεις και ενέργειες», είναι η σύντομη απάντηση του ειδικού.

Το Μπενάκειο Φυτοπαθολογικό Ινστιτούτο συνεργάζεται τα τελευταία χρόνια με την Περιφέρεια Αττικής για την εντομολογική παρακολούθηση και ορθολογική αντιμετώπιση της δραστηριότητας των κουνουπιών.

Προς την κατεύθυνση αυτή, το Μπενάκειο έχει αξιολογήσει για πρώτη φορά στην Ελλάδα στρατηγικές που θεωρούνται «προχωρημένες» στις διαχείριση των κουνουπιών:

Η μέθοδος «πόρτα-πόρτα» περιλαμβάνει αντικουνουπικές ενέργειες σε ιδιωτικούς χώρους οι οποίοι αποτελούν σημαντικές εστίες αναπαραγωγής των κουνουπιών και ειδικότερα του ασιατικού κουνουπιού τίγρη.

Η δεύτερη μέθοδος –που είναι γνωστή από άλλες χώρες– αφορά τη στοχευμένη εξαπόλυση στείρων αρσενικών κουνουπιών τα οποία δεν τσιμπούν (μόνον τα θηλυκά το κάνουν) και δεν αναπαράγονται.

Για πρώτη φορά αξιοποιείται στην Ελλάδα και η λεγόμενη Επιστήμη των Πολιτών (citizen science) μέσω της εφαρμογής Mosquito Alert στην οποία οι πολίτες συνεισφέρουν πληροφορίες για την δραστηριότητα των κουνουπιών στην περιοχή τους, συμβάλλοντας έτσι στην έρευνα και τον σχεδιασμό της διαχείρισης.

Οσο για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής στους διαβιβαστές ασθενειών, αυτή είναι μια σύνθετη και πολύπλευρη πρόκληση που απαιτεί συνεργασία μεταξύ κυβερνήσεων, επιστημόνων, υπηρεσιών δημόσιας υγείας, τοπικών κοινοτήτων και πολιτών.

Οπως το θέτει ο Δρ. Μιχαηλάκης, «οι στρατηγικές θα χρειαστεί να προσαρμοστούν σε συγκεκριμένες περιοχές και οικοσυστήματα. Δυστυχώς στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής έρχονται να προστεθούν η έντονη αστικοποίηση και τα διεθνή ταξίδια και εμπόριο. Ετσι παρατηρούνται έντονες αλλαγές στις χρήσεις γης, δημιουργώντας πλέον ιδανικά περιβάλλοντα για την αναπαραγωγή κουνουπιών, ενώ τα αυξημένα διεθνή ταξίδια και το εμπόριο διευκολύνουν πλέον την εξάπλωση τόσο των διαβιβαστών όσο και των ασθενειών που μεταδίδουν σε νέες περιοχές».

Σύμφωνα με τον ίδιο, σε τοπικό επίπεδο, απαιτείται συνεχής έλεγχος και επιτήρηση των κουνουπιών. «Οι τοπικές αρχές (Δήμοι και Περιφέρειες) καλούνται να σχεδιάσουν εκ νέου τα προγράμματα καταπολέμησης κουνουπιών που υλοποιούν, αναγνωρίζοντας τη διασύνδεση της υγείας του ανθρώπου, των ζώων και του περιβάλλοντος (γνωστή και ως ενιαία υγεία)».