Σφαγή στο Δήλεσι: Η ανοιξιάτικη εκδρομή που κατέληξε στη δολοφονία τεσσάρων Ευρωπαίων ταξιδιωτών και έριξε την ελληνική κυβέρνηση

Ξημερώματα της Δευτέρας 11 Απριλίου 1870, γύρω στις έξι το πρωί, μια ευδιάθετη παρέα Ευρωπαίων βγαίνει από το πολυτελές «Ξενοδοχείο της Αγγλίας» της οδού Αιόλου, στην Αθήνα, και ετοιμάζεται να πραγματοποιήσει μια εκδρομή μέχρι τον Μαραθώνα. Ο ανοιξιάτικος καιρός προσφέρεται για περίπατο και οι ταξιδιώτες, χωρίς να υποψιάζονται όσα πρόκειται να ακολουθήσουν, ετοιμάζονται να επιβιβαστούν στις άμαξες. Ας πλησιάσουμε όμως λίγο περισσότερο για να γνωρίσουμε τα πρόσωπα της συντροφιάς, καθώς πρόκειται για ανθρώπους που συνδέονται με ορισμένες από τις ισχυρότερες οικογένειες της Ευρώπης.

Επικεφαλής της παρέας είναι ο 35χρονος Βρετανός βαρόνος Τζόσλιν Φράνσις Μάνκαστερ, βετεράνος του Κριμαϊκού Πολέμου, συνοδευόμενος από τη σύζυγό του, λαίδη Κόνστανς Αν Μάνκαστερ. Μαζί τους είναι ο 23χρονος Φρέντερικ Γκράνθαμ Βάινερ, μέλος επιφανούς βρετανικής οικογένειας, η αδελφή του οποίου έχει παντρευτεί τον λόρδο Ντε Γκρέι, σημαντικό στέλεχος της κυβέρνησης του πρωθυπουργού Ουίλιαμ Γκλάντστοουν.

Advertisement

Στην ομάδα συμμετέχουν επίσης ο 32χρονος Εντουαρντ Χένρι Τσαρλς Χέρμπερτ, τρίτος γραμματέας της βρετανικής πρεσβείας στην Αθήνα και συγγενής του λόρδου Κάρναρβον, ο νεαρός κόμης Αλμπέρτο ντε Μπόιλ, γραμματέας της ιταλικής πρεσβείας, και ο Εντουαρντ Λόιντ, δικηγόρος που εργάζεται για την εταιρεία του σιδηροδρόμου Αθηνών – Πειραιώς. Τον τελευταίο συνοδεύουν η σύζυγός του και η πεντάχρονη κόρη τους. Μαζί ταξιδεύουν ακόμη ένας Ιταλός υπηρέτης, ο Ελληνας διερμηνέας και ξεναγός Αλέξανδρος Ανεμογιάννης και οι αμαξάδες.

Οταν οι άμαξες φθάνουν στους Αμπελοκήπους, που τότε ήταν εξοχή, στην πομπή προστίθενται τέσσερις έφιπποι χωροφύλακες, καθώς η βρετανική πρεσβεία έχει ζητήσει να ληφθούν μέτρα ασφαλείας για τους ταξιδιώτες. Η ελληνική ύπαιθρος, βλέπετε, εξακολουθεί να αντιμετωπίζει σοβαρό πρόβλημα ληστείας, παρότι έχουν περάσει τέσσερις δεκαετίες από την ίδρυση του ανεξάρτητου κράτους. Ενοπλες συμμορίες δρουν σε ορεινές περιοχές και αρκετά συχνά περνούν τα σύνορα με την Οθωμανική Αυτοκρατορία, που τότε βρίσκονται πολύ νοτιότερα από τα σημερινά, με αποτέλεσμα να ξεφεύγουν. Ακόμη και στην Αττική, στα βουνά της Πάρνηθας και της Πεντέλης, η παρουσία ληστών δεν αποτελεί ασυνήθιστο φαινόμενο.

Λίγο μετά τις 11.30 το πρωί οι εκδρομείς φθάνουν στον Μαραθώνα. Γευματίζουν, περπατούν κοντά στην παραλία και περιηγούνται στο ιστορικό πεδίο όπου, το 490 π.Χ., οι Αθηναίοι και οι Πλαταιείς αντιμετώπισαν τον περσικό στρατό. Γύρω στις δύο το μεσημέρι παίρνουν τον δρόμο της επιστροφής. Μέχρι εκείνη τη στιγμή, τίποτα δεν προμηνύει ότι η εκδρομή τους θα αποτελέσει την αφετηρία μιας από τις σοβαρότερες διπλωματικές κρίσεις που γνώρισε η Ελλάδα τον 19ο αιώνα.

Η ενέδρα στο Πικέρμι

Γύρω στις 16:00 οι άμαξες πλησιάζουν το Πικέρμι και επιχειρούν να διασχίσουν μια γέφυρα πάνω από το Μεγάλο Ρέμα, τον χείμαρρο που καταλήγει στη Ραφήνα. Ξαφνικά ακούγονται πυροβολισμοί και ένοπλοι άνδρες ξεπροβάλλουν από τη γύρω βλάστηση. Οι ταξιδιώτες βρίσκονται αντιμέτωποι με περίπου 25 αγριωπούς ληστές, ντυμένους με φουστανέλες και οπλισμένους με τουφέκια και πιστόλια. Είναι τα μέλη της διαβόητης συμμορίας των αδελφών Αρβανιτάκη, του Τάκου (Δημήτρη) και του Χρήστου, καταζητούμενων για σωρεία ληστειών και ανθρωποκτονιών.

Οι χωροφύλακες αιφνιδιάζονται. Προσπαθούν να αμυνθούν, ωστόσο οι δύο τραυματίζονται από πυροβολισμούς και οι άλλοι δύο αδυνατούν να αντισταθούν. Οι ληστές αναγκάζουν τους επιβάτες να εγκαταλείψουν τις άμαξες και τους μεταφέρουν με άλογα στο λημέρι τους, στη βορειοανατολική πλευρά της Πεντέλης. Η επιχείρηση εξελίσσεται γρήγορα και οι απαγωγείς αντιλαμβάνονται ότι έχουν στα χέρια τους πρόσωπα με μεγάλη οικονομική επιφάνεια και ισχυρές πολιτικές διασυνδέσεις. Είναι η ευκαιρία να βγάλουν αρκετά χρήματα.

Αποφασίζουν να απελευθερώσουν τις δύο γυναίκες, το μικρό κορίτσι, τον Ιταλό υπηρέτη και τους τραυματισμένους χωροφύλακες, ώστε να μεταφέρουν στην Αθήνα τις απαιτήσεις τους. Ομηροι παραμένουν οι πέντε άνδρες. Οι δράστες ζητούν αρχικά την καταβολή 32.000 χρυσών λιρών Αγγλίας, ποσό αστρονομικό για την εποχή. Στη συνέχεια οι απαιτήσεις αυξάνονται στις 50.000 λίρες, ενώ προστίθεται κι ένας όρος που θα αποδειχθεί καθοριστικός: η πλήρης αμνήστευσή τους για τα εγκλήματα που έχουν διαπράξει και η παύση της καταδίωξής τους. Σε αντίθετη περίπτωση θα σκοτώσουν τους Ευρωπαίους ταξιδιώτες.

Η βρετανική πρεσβεία ενημερώνει αμέσως το Λονδίνο για τις δραματικές εξελίξεις ενώ αντίστοιχη κινητοποίηση υπάρχει και στην ιταλική διπλωματική αποστολή. Η ελληνική κυβέρνηση βρίσκεται σε δεινή θέση, καθώς ο πρωθυπουργός Θρασύβουλος Ζαΐμης αντιλαμβάνεται ότι καλείται να διαχειριστεί μια υπόθεση που ξεπερνά κατά πολύ τα όρια ενός συνηθισμένου εγκλήματος. Ο υπουργός Στρατιωτικών Σκαρλάτος Σούτσος διαβεβαιώνει πως η υπόθεση θα λήξει αναίμακτα. Προσώρας όμως, δεν έχει καταρτιστεί κανένα επιχειρησιακό σχέδιο.

Λύτρα, αμνηστία και διπλωματικές πιέσεις

Την επόμενη ημέρα, Τρίτη 12 Απριλίου 1870, η συμμορία μετακινείται προς την περιοχή της Σταμάτας, ενώ οι πρώτες διαπραγματεύσεις βρίσκονται σε εξέλιξη. Τα λύτρα δεν αποτελούν το μεγαλύτερο πρόβλημα. Οι οικογένειες των ομήρων είναι διατεθειμένες να πληρώσουν εάν αυτό απαιτηθεί, ενώ χρήματα συγκεντρώνονται και από άλλες πλευρές, προκειμένου να εξασφαλιστεί η απελευθέρωσή τους.

Το πραγματικό αδιέξοδο αφορά την αμνηστία. Το Σύνταγμα του 1864 δεν επιτρέπει στην κυβέρνηση να παραχωρήσει με μια απλή πολιτική απόφαση γενική αμνηστία για κοινά ποινικά εγκλήματα. Η ικανοποίηση της απαίτησης θα δημιουργούσε σοβαρό συνταγματικό ζήτημα και επικίνδυνο προηγούμενο για άλλες συμμορίες. Θα έπρεπε να προηγηθεί δίκη. Ο λήσταρχος Τάκος Αρβανιτάκης επιμένει και αντιπροτείνει να δικαστεί ερήμην και ύστερα να του δοθεί χάρη. Το Υπουργικό Συμβούλιο απορρίπτει ένα τέτοιο ενδεχόμενο. Η βρετανική πλευρά πιέζει για συμβιβασμό, θεωρώντας ότι προέχει η διάσωση των αιχμαλώτων.

Ο 25χρονος βασιλιάς Γεώργιος Α΄ ενημερώνεται συνεχώς για τα τεκταινόμενα και επιστρέφει εσπευσμένα από τη Σύρο στην πρωτεύουσα. Συναντάται με τον Βρετανό πρεσβευτή Εντουαρντ Ερσκιν και του δηλώνει πως προθυμοποιείται να παραδοθεί ο ίδιος στους ληστές, προκειμένου να απελευθερωθούν οι όμηροι. Η παράλογη προσφορά απορρίπτεται. Η αγωνία μεγαλώνει, καθώς οι ημέρες περνούν χωρίς να διαφαίνεται στον ορίζοντα κάποια συμφωνία.

Οι τελευταίες ημέρες της ομηρίας

Την Παρασκευή 15 Απριλίου η συμμορία μαζί με τους ομήρους μετακινείται με άλογα προς τον Ωρωπό, ακολουθώντας διαδρομές μέσα από τις δασωμένες περιοχές της βόρειας Αττικής. Αλλάζουν συνεχώς καταφύγια για να αποφεύγουν τα κυβερνητικά αποσπάσματα. Γνωρίζουν δε πως η παρουσία ξένων διπλωματών ανάμεσα στους αιχμαλώτους καθιστά εξαιρετικά επικίνδυνη οποιαδήποτε στρατιωτική επιχείρηση εναντίον τους. Σύμφωνα με αφηγήσεις της εποχής μάλιστα, δύο ημέρες αργότερα, την Κυριακή των Βαΐων, 17 Απριλίου, οι δράστες εμφανίζονται μαζί με τους ομήρους ακόμη και σε εκκλησία της περιοχής του Ωρωπού.

Από τις αρχές της Μεγάλης Εβδομάδας εξουσιοδοτείται ως διαπραγματευτής ο 67χρονος αντισυνταγματάρχης Βασίλειος Θεαγένης. Το πρωί της Μεγάλης Τρίτης συναντά τον Τάκο Αρβανιτάκη στον Ωρωπό, προσπαθώντας να βρει μια συμβιβαστική λύση. Οταν όμως ακούει τον αρχιλήσταρχο να αποκαλεί περιφρονητικά τον βασιλιά των Ελλήνων «Γιωργάκη», εξοργίζεται, σταματά τις διαπραγματεύσεις και αποχωρεί εκνευρισμένος. Κρίνει πως δεν έχει νόημα η συνέχιση των συζητήσεων και θα πρέπει από έδω και πέρα να μιλήσουν τα όπλα.

Ο Βρετανός λόρδος Μάνκαστερ αντιλαμβάνεται πως το πιθανότερο είναι να τον σκοτώσουν οι ληστές μέσα στις επόμενες ώρες ή ημέρες, μαζί με τους υπόλοιπους απαχθέντες. Οπότε διαπραγματεύεται μόνος την τύχη του με τους δράστες, υπογράφει συναλλαγματικές ύψους 25.000 χρυσών λιρών και αφήνεται ελεύθερος πριν φθάσει το απόσπασμα της Χωροφυλακής. Οι υπόλοιποι τέσσερις αιχμάλωτοι, ο Βάινερ, ο Χέρμπερτ, ο Λόιντ και ο Ντε Μπόιλ, παραμένουν στα χέρια της συμμορίας.

Μεγάλη Πέμπτη: Το μακελειό στο Δήλεσι

Μεγάλη Πέμπτη, 21 Απριλίου 1870, ώρα περίπου τέσσερις το απόγευμα. Δέκα ημέρες μετά την απαγωγή, στρατιωτικά και χωροφυλακικά αποσπάσματα πλησιάζουν το χωριό Συκάμινο, στη βορειοανατολική Αττική, όπου έχει καταφύγει η συμμορία. Οι τσιλιαδόροι των ληστών αντιλαμβάνονται την παρουσία των ενόπλων και ειδοποιούν τους αρχηγούς τους. Οι Αρβανιτάκηδες αποφασίζουν να χωριστούν σε δύο ομάδες και να κατευθυνθούν προς το Δήλεσι, στη γειτονική Βοιωτία. Ο Τάκος παίρνει μαζί του τον νεαρό Βρετανό Βάινερ και τον Ιταλό διπλωμάτη Ντε Μπόιλ. Ο αδελφός του Χρήστος με την άλλη μισή συμμορία παίρνει μαζί του τον Χέρμπερτ και τον Λόιντ.

Λίγο αργότερα αρχίζουν οι πυροβολισμοί. Οι ακριβείς συνθήκες της πρώτης ανταλλαγής πυρών παραμένουν ασαφείς, καθώς οι μαρτυρίες δεν συμφωνούν σε όλες τις λεπτομέρειες. Είναι όμως βέβαιο ότι η προσέγγιση των κυβερνητικών δυνάμεων οδηγεί σε ένοπλη σύγκρουση και οι δράστες πραγματοποιούν την απειλή που είχαν επανειλημμένα διατυπώσει: σκοτώνουν τους αιχμαλώτους!

Μπροστά στα έκπληκτα μάτια των ένστολων, που δεν περίμεναν μια τέτοια εξέλιξη, οι ληστές Γερογιάννης και Καταραχιάς σφάζουν με τα γιαταγάνια τους τον γραμματέα της βρετανικής πρεσβείας Χέρμπερτ. Εξοργισμένοι προχωρούν σε έναν καταιγισμό πυρών σκοτώνοντας τον Χρήστο Αρβανιτάκη. Στο μεσοδιάστημα όμως οι δικοί του προλαβαίνουν να φονεύσουν και τον δικηγόρο Λόιντ. Μέσα στα επόμενα λεπτά, αρκετά μέλη της συμμορίας πέφτουν νεκρά από τα πυρά των κυβερνητικών αποσπασμάτων.

Την ίδια ώρα, ο Τάκος Αρβανιτάκης επιχειρεί να διαφύγει με τους δικούς του άνδρες προς την περιοχή του Σχηματαρίου. Προτού διασκορπιστούν, οι ληστές πυροβολούν πισώπλατα και τους άλλους δύο ομήρους. Ο 23χρονος Φρέντερικ Βάινερ και ο νεαρός Ιταλός διπλωμάτης Αλμπέρτο ντε Μπόιλ πέφτουν νεκροί. Η υπόθεση που είχε αρχίσει ως μια απαγωγή με σκοπό την είσπραξη λύτρων καταλήγει στη δολοφονία τεσσάρων Ευρωπαίων, οι οποίοι είχαν ξεκινήσει από την Αθήνα για να επισκεφθούν ένα από τα σημαντικότερα πεδία μαχών της αρχαιότητας. Οι περισσότεροι καταζητούμενοι που καταφέρνουν να γλιτώσουν εκείνη τη μέρα, συλλαμβάνονται μέσα στους επόμενους μήνες. Κάποιοι καταφέρνουν να περάσουν στην τουρκοκρατούμενη Θεσσαλία αλλά έχουν εκδοθεί εις βάρος τους διεθνή εντάλματα και εκτελούνται από τους Τούρκους.

Η διεθνής κατακραυγή και η πτώση της κυβέρνησης

Η είδηση της σφαγής προκαλεί αποτροπιασμό. Στην Αθήνα επικρατεί βαρύ πένθος. Ο βασιλιάς Γεώργιος Α΄ επισκέπτεται τους εκπροσώπους της Βρετανίας και της Ιταλίας εκφράζοντας τη θλίψη του, ενώ οι σοροί των θυμάτων παραδίδονται με επίσημες τιμές στις οικογένειες των νεκρών. Αργότερα θα καταβληθεί στην καθεμία εξ αυτών ως αποζημίωση 22.000 χρυσές λίρες.

Στο εξωτερικό, ο αντίκτυπος είναι ακόμη μεγαλύτερος. Οι βρετανικές εφημερίδες επιτίθενται με σφοδρότητα στην Ελλάδα, παρουσιάζοντάς την ως χώρα ημιβαρβάρων όπου κυριαρχούν το έγκλημα, οι ληστείες και οι αγριότητες, με το κράτος να μην μπορεί να εγγυηθεί την ασφάλεια ούτε καν λίγα χιλιόμετρα μακριά από την πρωτεύουσα. Το ζήτημα φθάνει και στα δύο σώματα του βρετανικού Κοινοβουλίου, στη Βουλή των Λόρδων και στη Βουλή των Κοινοτήτων, όπου διεξάγονται εκτεταμένες συζητήσεις για την ευθύνη των ελληνικών αρχών και τους χειρισμούς της επιχείρησης.

Στο εσωτερικό της χώρας μας, η υπόθεση λαμβάνει, όπως είναι λογικό, τεράστιες πολιτικές διαστάσεις. Ο υπουργός Στρατιωτικών Σκαρλάτος Σούτσος βρίσκεται στο επίκεντρο της κριτικής, καθώς διατυπώνονται σοβαρές κατηγορίες για σχέσεις ανάμεσα σε μεγαλοκτηματίες και ληστρικές συμμορίες, οι οποίες χρησιμοποιούνταν για την προστασία μεγάλων αγροτικών εκτάσεων. Ο Σούτσος διαθέτει σημαντική ιδιοκτησία στην περιοχή του Τατοΐου και κατηγορείται ότι είχε ανεχθεί τη δράση των Αρβανιτάκηδων. Εξωθείται σε παραίτηση από μέλος της κυβέρνησης, ενώ το ίδιο πράττει και ο υπουργός Εσωτερικών Ανδρέας Αυγερινός. Παράλληλα, ξεκινά η απονομή δικαιοσύνης. Επτά από τους συλληφθέντες ληστές καταδικάζονται σε θάνατο με τους πέντε εξ αυτών να αποκεφαλίζονται σε κοινή θέα με λαιμητόμο, στο Πεδίον του Αρεως, στις 8 Ιουνίου 1870.

Η πολιτική κρίση κορυφώνεται τον επόμενο μήνα, όταν η κυβέρνηση του Θρασύβουλου Ζαΐμη εξωθείται σε παραίτηση. Ο Γεώργιος Α΄ αναθέτει στον Επαμεινώνδα Δεληγιώργη τον σχηματισμό νέας κυβέρνησης. Τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους, ο Τάκος Αρβανιτάκης, που είχε καταφέρει να διαφύγει μετά τη σφαγή, πέφτει νεκρός σε ενέδρα στρατιωτικού αποσπάσματος κοντά στη Λαμία, καθώς επιχειρεί να περάσει στην οθωμανική επικράτεια. Η ληστοκρατία, που επί δεκαετίες αποτελούσε μια από τις μεγαλύτερες πληγές της ελληνικής υπαίθρου, έχει πλέον εξελιχθεί σε ζήτημα διεθνούς κύρους και κρατικής αξιοπιστίας.

Ανάμεσα στις προσωπικές ιστορίες που άφησε πίσω της η σφαγή στο Δήλεσι, ξεχωρίζει εκείνη του νεαρού Βάινερ. Η οικογένειά του θα διαθέσει χρήματα που προορίζονταν για τα λύτρα στην ανέγερση δύο εκκλησιών στην Αγγλία, σχεδιασμένων από τον διακεκριμένο αρχιτέκτονα Ουίλιαμ Μπέρτζες. Η μία, ο ναός του Αγίου Χριστού του Παρηγορητή κοντά στο Νιούμπι Χολ, και η άλλη, η εκκλησία της Αγίας Μαρίας στο Στάντλεϊ Ρόγιαλ του Γιόρκσιρ, θα διατηρήσουν τη μνήμη του 23χρονου που δεν επέστρεψε ποτέ από εκείνη την εκδρομή στον Μαραθώνα.