Η Ευρώπη στην «τέλεια καταιγίδα»

Οι αλλεπάλληλες κρίσεις που δοκιμάζουν την Ευρώπη αυτό το καλοκαίρι φέρνουν στην επιφάνεια ένα δυσάρεστο συμπέρασμα: η ήπειρος καλείται να διαχειριστεί εξελίξεις που επηρεάζουν άμεσα την οικονομία, την ασφάλεια και την πολιτική της, χωρίς όμως να έχει πάντοτε τη δυνατότητα να τις διαμορφώσει. Οπως επισημαίνουν οι New York Times, από τη Μέση Ανατολή μέχρι την κλιματική κρίση και το Μεταναστευτικό, οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις μοιάζουν να αντιδρούν σε γεγονότα που αποφασίζονται αλλού, αντί να καθορίζουν οι ίδιες την πορεία τους.

Το τελευταίο διάστημα η Ευρώπη βρέθηκε αντιμέτωπη με μια σχεδόν ταυτόχρονη συσσώρευση προκλήσεων. Η αναζωπύρωση της σύγκρουσης ανάμεσα στις ΗΠΑ και το Ιράν, η συνέχιση του πολέμου στην Ουκρανία, τα πρωτοφανή κύματα καύσωνα και οι καταστροφικές πυρκαγιές, αλλά και οι νέες μεταναστευτικές πιέσεις στα νότια σύνορα της Ευρωπαϊκής Ενωσης συνθέτουν ένα ιδιαίτερα δύσκολο σκηνικό. Σύμφωνα με τους NΥΤ, οι συνεχείς κρίσεις έχουν οδηγήσει σε αλλεπάλληλες τηλεδιασκέψεις ευρωπαίων ηγετών, έκτακτες διαβουλεύσεις και έντονες πολιτικές αντιπαραθέσεις σχεδόν σε όλες τις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες.

Advertisement

Παρά τις προσπάθειες συντονισμού, όμως, οι βασικές εξελίξεις εξακολουθούν να καθορίζονται από εξωτερικούς παράγοντες. Οι NΥΤ σημειώνουν ότι η Ευρώπη παρακολουθεί με αγωνία τις αποφάσεις του αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ σχετικά με το Ιράν, γνωρίζοντας ότι μια νέα στρατιωτική κλιμάκωση μπορεί να εκτινάξει τις τιμές της ενέργειας, να επιβαρύνει το κόστος μεταφορών και να προκαλέσει νέο κύμα πληθωρισμού σε μια περίοδο κατά την οποία οι ευρωπαϊκές οικονομίες εξακολουθούν να αναζητούν σταθερότητα.

Η εξάρτηση αυτή γίνεται ακόμη πιο εμφανής στο ζήτημα των θαλάσσιων μεταφορών. Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις έχουν δηλώσει ότι επιθυμούν να συμβάλουν στην ασφάλεια της ναυσιπλοΐας στα Στενά του Ορμούζ, από όπου διέρχεται σημαντικό μέρος του παγκόσμιου εμπορίου πετρελαίου. Ωστόσο, όπως παρατηρούν οι NΥΤ, οι πρωτοβουλίες τους παραμένουν ουσιαστικά σε αναμονή μέχρι να καταστεί σαφές αν η σύγκρουση μεταξύ Ουάσιγκτον και Τεχεράνης βαίνει προς αποκλιμάκωση ή αν επίκειται νέα ανάφλεξη.

Το ίδιο αίσθημα περιορισμένης επιρροής χαρακτηρίζει και τον πόλεμο στην Ουκρανία. Από την πρώτη στιγμή της ρωσικής εισβολής, οι ευρωπαϊκές χώρες κινητοποιήθηκαν με οικονομική και στρατιωτική βοήθεια προς το Κίεβο, επέβαλαν κυρώσεις στη Ρωσία και υποδέχθηκαν εκατομμύρια ουκρανούς πρόσφυγες. Οι NΥΤ υπενθυμίζουν ότι, μετά την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο, ευρωπαϊκές κυβερνήσεις όπως η Βρετανία, η Γαλλία και η Γερμανία δημιούργησαν την αποκαλούμενη «Συμμαχία των Προθύμων», επιδιώκοντας να διασφαλίσουν ότι οποιαδήποτε ειρηνευτική συμφωνία δεν θα αγνοεί τα συμφέροντα της Ουκρανίας και της Ευρώπης.

Παρ’ όλα αυτά, οι προσπάθειες αυτές δεν απέτρεψαν την Ουάσιγκτον από το να διαπραγματεύεται απευθείας με τη Μόσχα ή το Κίεβο, συχνά χωρίς ουσιαστική ευρωπαϊκή συμμετοχή. Το γεγονός αυτό αναδεικνύει το χάσμα ανάμεσα στις φιλοδοξίες της ΕΕ για «στρατηγική αυτονομία» και στις πραγματικές δυνατότητές της να επηρεάζει τις διεθνείς εξελίξεις.

Ανάλογη εικόνα παρουσιάζεται και στον τομέα της τεχνολογίας. Παρά τη σημαντική επιστημονική βάση που διαθέτει η Ευρώπη, η ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης καθοδηγείται κυρίως από αμερικανικές και κινεζικές εταιρείες. Η ευρωπαϊκή ήπειρος πρωταγωνιστεί συχνά στη θέσπιση κανονισμών, αλλά σπανίως στην ανάπτυξη των ίδιων των τεχνολογιών, γεγονός που περιορίζει την επιρροή της σε έναν από τους σημαντικότερους τομείς του μέλλοντος.

Την ίδια στιγμή, η κλιματική κρίση επιβαρύνει δυσανάλογα την Ευρώπη. Οι NΥΤ υπογραμμίζουν ότι η ήπειρος θερμαίνεται ταχύτερα από οποιαδήποτε άλλη περιοχή του πλανήτη, με αποτέλεσμα τα ακραία καιρικά φαινόμενα να γίνονται όλο και συχνότερα. Το φετινό καλοκαίρι η Βρετανία βίωσε έναν από τους ξηρότερους Ιουλίους των τελευταίων δύο αιώνων, ενώ στη Γαλλία και την Ισπανία οι πυρκαγιές ανάγκασαν εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους. Στην Ελλάδα, πυροσβέστες έχασαν τη ζωή τους επιχειρώντας να αντιμετωπίσουν πύρινα μέτωπα που εξακολουθούσαν να καίνε για ημέρες.

Η ΕΕ έχει επενδύσει σημαντικά στην πράσινη μετάβαση, μειώνοντας τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου και ενισχύοντας τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Ωστόσο, παρατηρουν οι NΥΤ, οι ευρωπαϊκές προσπάθειες από μόνες τους δεν αρκούν για να ανακόψουν την παγκόσμια υπερθέρμανση, όταν οι μεγαλύτεροι ρυπαντές του πλανήτη ακολουθούν διαφορετικές πολιτικές.

Σημαντική πρόκληση παραμένει και το μεταναστευτικό. Η πρόσφατη μαζική είσοδος χιλιάδων ανθρώπων στη Θέουτα, τον ισπανικό θύλακα στις βόρειες ακτές της Αφρικής, έφερε ξανά στην επιφάνεια τις εσωτερικές αντιθέσεις της ΕΕ. Η κυβέρνηση του Πέδρο Σάντσεθ αντέδρασε άμεσα, χρησιμοποιώντας τις ένοπλες δυνάμεις για τον έλεγχο της κατάστασης και επιστρέφοντας τους περισσότερους από τους νεοεισελθόντες στο Μαρόκο.

Το επεισόδιο, όμως, προκάλεσε πολιτική αναταραχή στις Βρυξέλλες. Αρκετές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις επέκριναν την Ισπανία, ενώ ο ίδιος ο Σάντσεθ κατηγόρησε ορισμένους εταίρους για έλλειψη αλληλεγγύης. Σύμφωνα με τους NΥΤ, το περιστατικό ανέδειξε πόσο δύσκολο παραμένει για την ΕΕ να παρουσιάσει ενιαία στάση σε ένα από τα πιο ευαίσθητα πολιτικά ζητήματα της εποχής, καθώς η άνοδος της Ακροδεξιάς σε πολλές χώρες έχει μετατρέψει τη μετανάστευση σε βασικό πεδίο πολιτικής αντιπαράθεσης.

Οι εσωτερικές αυτές διαφωνίες συνδέονται και με ένα ευρύτερο πρόβλημα συνοχής. Η Ευρώπη διαθέτει τεράστια οικονομική ισχύ, υψηλό επίπεδο τεχνογνωσίας και πληθυσμό που ξεπερνά τα 500 εκατομμύρια ανθρώπους. Παρ’ όλα αυτά, η συλλογική της επιρροή στη διεθνή σκηνή συχνά αποδεικνύεται μικρότερη από το άθροισμα των επιμέρους δυνατοτήτων των κρατών-μελών.

Αυτήν ακριβώς την αντίφαση περιγράφει ο πρώην πρόεδρος του Council on Foreign Relations, Ρίτσαρντ Χάας, στους NΥΤ. Κατά την εκτίμησή του, η Ευρώπη δεν είναι απλώς θύμα των διεθνών εξελίξεων· ευθύνεται και η ίδια επειδή για χρόνια δεν επένδυσε αρκετά στην κοινή άμυνα, ούτε δημιούργησε τους μηχανισμούς που θα της επέτρεπαν να δρα με μεγαλύτερη αυτονομία.

Το συμπέρασμα στο οποίο καταλήγουν οι NΥΤ είναι ότι η σημερινή συγκυρία αποτελεί ίσως τη μεγαλύτερη δοκιμασία για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση μετά τον πόλεμο στην Ουκρανία. Η ήπειρος βρίσκεται αντιμέτωπη ταυτόχρονα με γεωπολιτικές συγκρούσεις, κλιματική κρίση, ενεργειακή αβεβαιότητα, τεχνολογικό ανταγωνισμό και μεταναστευτικές πιέσεις. Ολες αυτές οι προκλήσεις απαιτούν κοινές ευρωπαϊκές απαντήσεις. Ομως, όσο οι αποφάσεις λαμβάνονται κυρίως στην Ουάσιγκτον, τη Μόσχα, το Πεκίνο ή την Τεχεράνη και όσο οι ίδιες οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις δυσκολεύονται να διαμορφώσουν κοινή στρατηγική, η Ευρώπη κινδυνεύει να παραμένει περισσότερο θεατής παρά πρωταγωνιστής των εξελίξεων που καθορίζουν το μέλλον της.