Ποιος ελέγχει τι καταλήγει στο πιάτο μας

Πολυδιασπασμένο, με αλληλοεπικαλύψεις αρμοδιοτήτων και διαφορετικούς διοικητικούς προϊσταμένους είναι το σύστημα ελέγχων στην αλυσίδα τροφίμων στην Ελλάδα. ΕΦΕΤ (Ενιαίος Φορέας Ελέγχου Τροφίμων), υπηρεσίες του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης, περιφέρειες, ΔΑΟΚ και άλλοι φορείς μοιράζονται την ευθύνη, χωρίς πάντοτε να ανταλλάσσουν αποτελεσματικά πληροφορίες ή να υπάγονται σε ενιαίο συντονισμό. Το αποτέλεσμα είναι κενά εποπτείας, διπλοί έλεγχοι σε ορισμένα σημεία ή και καθόλου έλεγχοι σε άλλα.

Ο Ενιαίος Φορέας Ελέγχου Τροφίμων που συστάθηκε πριν από 27 χρόνια σε εφαρμογή της ευρωπαϊκής νομοθεσίας προκειμένου να προΐσταται του ενοποιημένου συστήματος ελέγχων, ακόμη στην πράξη δεν έχει γίνει «Ενιαίος». Το πρόβλημα της έλλειψης συντονισμού έχει επισημανθεί πολλάκις σε επιμέρους εκθέσεις της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σε σχέση με την παραγωγή και διάθεση συγκεκριμένων προϊόντων, αλλά η πρόοδος μένει μόνο στα χαρτιά.

Advertisement

Ετσι, με βάση το Πολυετές Ολοκληρωμένο Εθνικό Σχέδιο Ελέγχων 2021-2025 (το τρίτο κατά σειράν που υποβλήθηκε στην Ε.Ε. και συστάθηκε από το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης και Τροφίμων), όλες οι εμπλεκόμενες υπηρεσίες στέλνουν τον αριθμό των ελέγχων που πραγματοποιούν ετησίως στο ολοκληρωμένο πληροφοριακό σύστημα ελέγχων, αλλά κανείς δεν έχει την πλήρη εποπτεία ποιοι ακριβώς έλεγχοι πραγματοποιήθηκαν, με ποια μεθοδολογία και κυρίως ποιο ήταν το αποτέλεσμά τους. Οσον αφορά τις ποινές συχνά επιβάλλονται πρόστιμα-παρωνυχίδα για μεγάλες επιχειρήσεις, ενώ άλλες φορές μπαίνει λουκέτο από μια υπηρεσία, αλλά σε λίγο εμφανίζεται η ίδια με άλλη επωνυμία.

Κάτι τέτοιο συνέβη και στην περίπτωση των 6,2 τόνων ακατάλληλων τροφίμων ζωικής προέλευσης που κατασχέθηκαν από επιχείρηση επεξεργασίας κρέατος στο Ιλιον χθες από τις υπηρεσίες της Περιφέρειας Αττικής. Στο σημείο προετοιμάζονταν σουβλάκια, γύρος και μαριναρισμένα κρέατα τα οποία διοχετεύονταν σε 20 επιχειρήσεις.

«Οταν πολίτης έκανε καταγγελία στην Περιφέρεια Αττικής για όχληση από τη λειτουργία της επιχείρησης, οι υπηρεσίες της περιφέρειας δεν γνώριζαν καν την ύπαρξη της επιχείρησης, που ήταν καταγεγραμμένη στο μητρώο εγκεκριμένων εγκαταστάσεων του ΕΦΕΤ αλλά όχι στο μητρώο της Περιφέρειας. Στις 20 Ιουνίου πήγε εκεί κλιμάκιο ελεγκτών ασφάλειας τροφίμων της Περιφέρειας Αττικής και ανακάλυψε ότι τα προϊόντα είχαν κωδικό που είχε πάψει να υφίσταται. Οπως προέκυψε, η εταιρεία που εμφανιζόταν στα αρχεία είχε διακόψει τη λειτουργία της. Στον ίδιο χώρο λειτουργούσε διαφορετική εταιρεία, χωρίς έγκριση για παραγωγή, επεξεργασία και διακίνηση κρέατος και χωρίς να περιλαμβάνεται στον κατάλογο εγκεκριμένων εγκαταστάσεων του ΕΦΕΤ. Μετά την κατάσχεση ο ιδιοκτήτης όφειλε να καταστρέψει τα προϊόντα, αλλά εκμεταλλευόμενος την αδυναμία άμεσου εντοπισμού των στοιχείων της επιχείρησης προσπάθησε να τα διαθέσει στην αγορά», λέει στην «Κ» η Δήμητρα Αγγελάκη, εντεταλμένη σύμβουλος για την ασφάλεια ζωικών τροφίμων στην Περιφέρεια Αττικής.

Η στρατηγική της Ε.Ε.

Μετά τις απανωτές διατροφικές κρίσεις του παρελθόντος η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εκπόνησε και εφαρμόζει τη στρατηγική farm to fork, δηλαδή την παρακολούθηση της διάθεσης και διαχείρισης ενός τροφίμου από την καλλιέργεια και το χωράφι μέχρι το σημείο πώλησης. Σε κάθε κράτος-μέλος ιδρύθηκε ένας ΕΦΕΤ στην αρμοδιότητα του οποίου έπρεπε να υπαχθεί όλο το σύστημα ελέγχων. Κάτι τέτοιο δεν έχει καταστεί δυνατό να συμβεί στην Ελλάδα.

«Δεν μπορείς να βάλεις έναν ελεγκτή σε κάθε επιχείρηση, δεν μπορείς να είσαι πάνω από κάθε βιομηχανία, κέντρο εστίασης, σφαγείο. Αυτό που πρέπει να γίνει είναι να δημιουργηθούν μοντέλα και να ελέγχεται αν εφαρμόζονται. Και αν δεν εφαρμόζονται να κλείνει η επιχείρηση», περιγράφει ο πρώην πρόεδρος του ΕΦΕΤ, Γιώργος Νυχάς, καθηγητής Μικροβιολογίας Τροφίμων στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο.

Χαρακτηριστικές της κατάστασης στον μηχανισμό ελέγχου της αλυσίδας τροφίμων στην Ελλάδα είναι οι συνεχείς επισημάνσεις από την Κομισιόν. Στην έκθεση για τον γαλακτοκομικό τομέα που δημοσιεύθηκε το 2024 σημειώνεται ότι «η αποτελεσματικότητα των ελέγχων επηρεάζεται από συστημικές αδυναμίες όσον αφορά την πρόσβαση σε επαρκή αριθμό εκπαιδευμένου προσωπικού και τον συντονισμό μεταξύ αρμόδιων αρχών». Σε άλλο σημείο τονίζεται ότι έχουν θεσπιστεί τα νομοθετικά και διοικητικά μέτρα, αλλά η «έλλειψη γνωστοποίησης των αποτελεσμάτων των ελέγχων μεταξύ των αρμόδιων αρχών δυσχεραίνει την παρακολούθηση των περιπτώσεων μη συμμόρφωσης οι οποίες δεν έχουν ήδη ενεργοποιήσει μέτρα επιβολής».

Νωρίτερα, το 2022 στην έκθεση που αφορά τα αλιευτικά προϊόντα αναφερόταν ότι «οι σοβαρές και μακροχρόνιες ελλείψεις προσωπικού, σε συνδυασμό με ανεπάρκειες ή δυσκαμψίες όσον αφορά τη διαχείριση των πόρων, παρεμπόδισαν την ορθή εφαρμογή των επίσημων ελέγχων, ενώ ταυτόχρονα δεν τηρήθηκε η καθορισμένη συχνότητα των επίσημων ελέγχων. Επιπλέον, οι επίσημοι έλεγχοι δεν ήταν επαρκώς αποτελεσματικοί στον εντοπισμό ορισμένων περιπτώσεων μη συμμόρφωσης».

Αδυναμία συνεργασίας

Επί του πεδίου, οι υπηρεσίες που εμπλέκονται στις διαδικασίες ελέγχων δεν συνεργάζονται, δεν ανταλλάσσουν πληροφορίες, πολλές φορές ούτε καν συνομιλούν μεταξύ τους. Σε ερώτηση της «Κ» αν υπάρχουν μεικτά συνεργεία ελέγχων, η απάντηση ήταν ότι κρίθηκαν «αναποτελεσματικά». «Πολλές φορές κλιμάκια ελέγχου από διαφορετικές υπηρεσίες πηγαίνουν την ίδια μέρα σε μια επιχείρηση ή άλλες φορές μπορεί και να μην πάει κανείς για καιρό», λέει στην «Κ» ο πρόεδρος του ΕΦΕΤ Αντώνης Ζαμπέλας, καθηγητής Διατροφής του Ανθρώπου στο Γεωπονικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Ακόμη περισσότερο όταν η εντολή για έλεγχο δίνεται από το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης ή τον ΕΦΕΤ αλλά τον ελεγκτικό μηχανισμό τον έχουν οι περιφέρειες. Οι ΔΑΟΚ –Διευθύνσεις Αγροτικής Οικονομίας και Κτηνιατρικής– ανήκουν διοικητικά στις 13 περιφέρειες. Με λίγα λόγια, το ΥΠΑΑΤ ή ο ΕΦΕΤ δίνουν οδηγίες και ζητούν ελέγχους, αλλά δεν είναι οι διοικητικοί προϊστάμενοι των υπαλλήλων των ΔΑΟΚ και δεν αποφασίζουν άμεσα για τη στελέχωση ή την καθημερινή διάθεση του προσωπικού τους. Πόσες πιθανότητες έχει να είναι αποδοτικό το συγκεκριμένο μοντέλο;

«Ο ΕΦΕΤ υπογράφει μνημόνια συνεργασίας με τους περιφερειάρχες για την αξιοποίηση των υπηρεσιών τους», εξηγεί ο κ. Ζαμπέλας. Αλλά και αυτό το μοντέλο δεν αποδίδει αφού, σύμφωνα με πληροφορίες της «Κ», υπάρχουν περιφέρειες που συνεργάζονται, αλλά υπάρχουν και περιφερειακές υπηρεσίες όπου οι υπάλληλοι λαμβάνουν την οδηγία να μη συνεργαστούν με τον ΕΦΕΤ. Ο κ. Ζαμπέλας έχει πολλές φορές καταθέσει πρόταση για τη λειτουργία του ΕΦΕΤ. «Εκτιμώ ότι θα έπρεπε να εξελιχθεί σε ανεξάρτητη αρχή και παράλληλα να ενοποιηθεί όλο το ελεγκτικό σύστημα και να έχει τον συντονισμό του».