Πατρίδα είναι η ελιά που φρόντισες

Δεν χρειάζεσαι αφορμή για να επισκεφθείς τη Λέσβο. Το αντίθετο, την αναζητάς.

Τέλη Μαΐου στη Μυτιλήνη. Αφορμή η ελιά. Τόσο ταυτόσημη με τον τόπο, με το νησί. Εντεκάμιση εκατομμύρια ρίζες βρίσκονται στη γη του.

Advertisement

Τόσο ταυτόσημη, τόσο αυτονόητη, όσο την εννοεί ο Οδυσσέας Ελύτης. «Εάν αποσυνθέσεις την Ελλάδα, στο τέλος θα δεις να σου απομένουν μια ελιά, ένα αμπέλι κι ένα καράβι».

Αλλά και τόσο δεδομένη, για να την (παρα)γνωρίζουμε.

Μια ελαιογνωσία είναι αρκετή για να το φανερώσει. Τι γίνεται όταν δεν μπορείς να διακρίνεις το Εξτρα Παρθένο ελαιόλαδο από το «Λαμπάντε»;

Ηταν πολλοί αυτοί που μπερδεύτηκαν στην ελαιογνωσία που συντόνισε η γεωπόνος Ελευθερία Γερμανάκη, υπεύθυνη του Οργανοληπτικού Εργαστηρίου Κρήτης και Επικεφαλής της Ομάδας Γευσιγνωστών, Μέλος Συμβουλίου Εμπειρογνωμόνων του International Olive Oil Network (IOON). Βρέθηκαν εκεί για το 3^ο ELIA Lesvos Confest.

Πενηνταδύο (52) ομιλητές συγκεντρώθηκαν στη Λέσβο, για τέσσερις ημέρες, από τις 27 έως τις 31 Μαΐου. Δεκάδες επιστήμονες, ερευνητές, παραγωγοί, επιχειρηματίες και δημιουργοί ήρθαν από ελαιοπαραγωγικές περιοχές της Ελλάδας, από τις ΗΠΑ, την Ισπανία και την Ιταλία, για το πολυθεματικό Συνέδριο και Φεστιβάλ που έφερε τη σφραγίδα του Διεθνούς Συμβουλίου Ελαιοκομίας (IOC) και την υποστήριξη των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων Yale και ΕΚΠΑ.

Τη διοργάνωση υλοποίησε ο Πολιτιστικός Σύλλογος «Ελαίας Νήσος Λέσβος» και η πρόεδρός του και «ψυχή» του συνεδρίου Φωτεινή Τιρπηντήρη, με όραμα τη δημιουργία μιας διεθνούς πλατφόρμας ανάδειξης της ελιάς, ως φορέα πολιτισμού, βιωσιμότητας και ανάπτυξης. Πώς αλλιώς θα μπορούσε άλλωστε; Ο σύζυγός της Αντώνης Τιρπιντήρης, πέρα από τις επιχειρηματικές του δραστηριότητες, ακολουθώντας ένα προσωπικό στοίχημα αναγέννησε μια εγκαταλειμμένη γη 2.000 στρεμμάτων στο Σίγρι της Λέσβου, για να δημιουργήσει έναν βιότοπο και ένα προηγμένο ελαιοτριβείο, με υψηλές προδιαγραφές ποιότητας, από την καλλιέργεια έως τη παραγωγή και τυποποίηση λαδιού.

Ο πρωτογενής τομέας είναι ο πιο σημαντικός σε μία χώρα. Όμως σύμφωνα με τις προβλέψεις της Ευρωπαϊκής Ενωσης, η παραγωγή ελαιολάδου στην Ελλάδα αναμένεται να μειωθεί. Από την άλλη, παράγουμε το 7% παγκοσμίως, αλλά εκπροσωπούμε λιγότερο από 3% στο παγκόσμιο ράφι.

Υπάρχει μια στιγμή σε κάθε συζήτηση για το ελαιόλαδο που το επιχείρημα σταματά να είναι γαστρονομικό και γίνεται υπαρξιακό. Πόσο καιρό ακόμα μπορούμε να το πουλάμε σαν απλό τρόφιμο, όταν πίσω του κρύβεται ένας ολόκληρος πολιτισμός;

Την ίδια ώρα, διαπιστώνεται ανυπαρξία δομημένης εκπαίδευσης στον ελαιοκομικό κλάδο, στον αγροτικό τομέα. «Είμαστε προτελευταίοι στην Ευρώπη, μας ακολουθεί η Βουλγαρία», σημειώνει η κυρία Ελευθερία Γερμανάκη. «Εχουμε τον πολιτισμό της ελιάς. Εχουμε την ιστορία. Χρειάζεται συναισθηματική σύνδεση του προϊόντος μας».

Η εκπαίδευση είναι απαραίτητη. Αυτό ακούστηκε από όλα τα χείλη, όλες τις ημέρες του συνεδρίου. Το ελαιόλαδο πρέπει να διδάσκεται ώστε να έχουμε ενημερωμένους ελαιοπαραγωγούς και όχι παραγωγούς από ανάγκη. Χρειάζεται βιωματική εκπαίδευση, από το δημοτικό, ειδικά στις ελαιοπαραγωγικές περιοχές. Για να δημιουργηθεί μια νέα (εκπαιδευμένη) γενιά ελαιοπαραγωγών, αλλά κυρίως καταναλωτών. Γιατί η κατανάλωση θα καταστήσει βιώσιμη την (ποιοτική) ελαιοπαραγωγή.

Η βιώσιμη παραγωγή δεν αποτελεί πλέον επιλογή, αλλά μονόδρομο για το μέλλον της παγκόσμιας ελαιοκομίας. «Δεν υπάρχει Plan B», τόνισε χαρακτηριστικά ο εκτελεστικός Διευθυντής του Διεθνούς Συμβουλίου Ελαιοκομίας (IOC) Juan Antonio Polo Palomino.

«Το 69% των Ελλήνων δεν γνωρίζει να ξεχωρίσει τη γεύση του εξαιρετικού παρθένου ελαιολάδου», σημειώνει ο Μανώλης Καρπαδάκης, Exports Area Manager της ΜΕΛΙΣΣΑ – ΚΙΚΙΖΑΣ, Αντιπρόεδρος του Συνδέσμου Εξαγωγέων Κρήτης και ελαιογνώστης. «Πώς θα μετατρέψουμε τις βασικές μας αξίες σε εμπορική επιτυχία;» αναρωτιέται. «Το λάδι είναι το μοναδικό προϊόν στο οποίο ο ελαιοπαραγωγός δεν γνωρίζει τα προϊόντα που παράγει», προσθέτει. «Πρέπει να παράγουμε αληθινή ποιότητα, με βάση αυτό που θέλει ο καταναλωτής και επιβάλλει η αγορά», συνεχίζει. «Για να επιλέγουμε μετά την αγορά που μπορούμε να στηρίζουμε».

Η ταυτότητα δεν αρκεί. Πρέπει να γίνει εμπορική αξία και στρατηγική.

Εν τω μεταξύ τα προβλήματα καραδοκούν: έλλειψη παραγωγών, κλιματική αλλαγή, Δάκος, μικροί κλήροι. Θα τα αντιμετωπίζουμε αποσπασματικά;

Η ελιά είναι ανθεκτική, αλλά όχι χωρίς όρια. Χρειάζονται τοπικά πρωτόκολλα. Ο Δάκος ακολουθεί το μικροκλίμα και δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται με γενικές ημερομηνίες.

Ομως είναι και το θέμα της ποιότητας. Το έξτρα παρθένο δεν ξεκινά στο ελαιοτριβείο, αλλά στο χωράφι. Πρέπει να μιλήσουμε σοβαρά για πρωτόκολλα παραγωγής. Η κλιματική κρίση είναι παντού. Χρειάζεται προσαρμογή της άρδευσης στις τοπικές συνθήκες κάθε ελαιώνα και ακριβής λίπανση. Όλα αυτά έχουν κόστος: κόστος πιστοποίησης, τυποποίησης, εμπορίας, προβολής και διαφήμισης, κόστος γεωπονικής υποστήριξης. Γι’ αυτόν τον λόγο χρειάζονται συλλογικά «οχήματα» παραγωγών.

Αλλά και η χρηματοδότηση πρέπει να αλλάξει κουλτούρα. Όχι μια ΚΑΠ ως εισόδημα επιβίωσης, αλλά ως καταλύτης για αλλαγή κουλτούρας στην καλλιέργεια. Το μέλλον εντοπίζεται στα μονοποικιλιακά ελαιόλαδα. «Δεν μπορούμε να αφήνουμε την αξία να χάνεται επειδή λείπει η οργάνωση».

Την ίδια ώρα, η ελιά εξελίσσεται σε φαρμακευτικό φυτό, με βάση τα νέα δεδομένα που μεταφέρει ο Δρ Προκόπης Μαγιάτης, αναπληρωτής Καθηγητής στη Σχολή Φαρμακευτικής, Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών.

Γαστρονομία και ελαιοτουρισμός ως κινητήριοι μοχλοί και θεματοφύλακες αξίας

«Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι ότι οι καταναλωτές δεν γνωρίζουν να ξεχωρίζουν και να καταναλώνουν το λάδι», λέει ο Παναγιώτης Μαγγανάς, Διαιτολόγος-Διατροφολόγος, πιστοποιημένος sommelier ελαιολάδου, ειδικός παραγωγής και διαχείρισης ελαιολάδου και ιδρυτής του εστιατορίου «Peskesi» και της ομώνυμης Βιολογικής Φάρμας στο Ηράκλειο της Κρήτης.

Η γαστρονομία και ο ελαιοτουρισμός είναι στρατηγικοί μοχλοί ανάπτυξης, ικανοί να συνδέσουν την παραγωγή με την εμπειρία, τον πολιτισμό και την τοπική οικονομία. Η αφήγηση, η ταυτότητα και η σύνδεση του προϊόντος με τον τόπο αναδείχθηκαν ως κρίσιμα στοιχεία για την αναβάθμιση της αξίας του ελαιολάδου, με την επισήμανση ότι το εξαιρετικό παρθένο ελαιόλαδο αποτελεί μια ιστορία που ο κόσμος περιμένει να ακούσει.

«Ο ρόλος της εστίασης είναι ακριβώς αυτός», τονίζει ο κ. Μαγγανάς. «Να εκπαιδεύσει. Όπως γνωρίζουμε για τις ποικιλίες του καφέ, όπως γνωρίζουμε να κάνουμε pairing με το κρασί και τις ποικιλίες του». «Οι επισκέπτες αναζητούν να γνωρίσουν τον τόπο. Πώς θα το κάνουν; Μα, μέσα από τη γαστρονομία», εξηγεί. «Ο γαστρονομικός τουρισμός σαν αγορά θα τριπλασιαστεί σε αξία, από 1,3 τρισ. δολάρια στα 4,12 δισ. δολάρια έως το 2029.

Εδώ διαφαίνεται και η σχέση, όπως και η σημασία του τουρισμού. Όχι μόνο ως εξωστρέφεια, αλλά και ως θεματοφύλακας των αξιών. Εδώ χτυπάει επίσης ένα «κουδουνάκι», το οποίο επισημάνθηκε από τους ανθρώπους της ελιάς: μια «ανισορροπία» που προκαλείται στην ελαιοκομία, από την ένταση της εποχικότητας στον τουρισμό και την έλλειψη προσωπικού που διαπιστώνεται σε χέρια βάσης στον τομέα. Εργαζόμενοι εγκαταλείπουν τους ελαιώνες για να δουλέψουν σεζόν.

«Η γαστρονομία είναι η ψυχή του τόπου και το ελαιόλαδο φωτίζει τη γαστρονομία», θα επισημάνει ο κ. Μαγγανάς. Με τον Fillipo Falugiani, ιδρυτή της Διεθνούς Ένωσης Εστιατορίων Ελαιολάδου (AIRO), εστιάτορα, επαγγελματία γευσιγνώστη ελαιολάδου και σομελιέ κρασιού να υπογραμμίζει ότι «το ελαιόλαδο δημιουργεί μνήμες, συναισθήματα και ταυτότητα».

Η πρόκληση λοιπόν είναι πώς το ελαιόλαδο θα αλλάξει. από εμπόρευμα σε προϊόν υψηλής προστιθέμενης αξίας. Μέσα από γαστρονομία και ελαιοτουρισμό, μέσα από τη σύνδεση της ιστορίας του προϊόντος με τον καταναλωτή, μέσα από τους λεγόμενους «Olea Chefs» — σεφ που ενσωματώνουν το ελαιόλαδο στην αφήγησή τους. Τη νέα πρωτοβουλία ανακοίνωσε κατά τη διάρκεια του συνεδρίου ο Βασίλης Λεωνίδου, επικεφαλής Γαστρονομίας, Executive Chef στο εστιατόριο Avli στο Ρέθυμνο και βραβευμένος ως Καλύτερος Σεφ Ελαιολάδου από τον διεθνή οδηγό «Flos Olei Guide».

Μια ιστορία (άξιας) επιτυχίας

Η ιστορία που περιέγραψε ο Σπύρος Δαφνής, διευθύνων σύμβουλος και συνιδρυτής της Olive Fabrica, εταιρεία παραγωγής του βραβευμένου Premium Εξαιρετικού Παρθένου Ελαιολάδου The Governor, στην Κέρκυρα, περιγράφει μια υπαρξιακή διαδρομή.

Με τον αδερφό του αποτελούν την έκτη γενιά ελαιοτριβέων της οικογένειας οι οποίοι είδαν τον κερκυραϊκό ελαιώνα με τα 4,5 εκατομμύρια ελαιόδεντρα (ποικιλία Λιανολιάς), να εγκαταλείπεται σχεδόν στο 70% τη δεκαετία 2000 και από το 2010 και μετά να «καρατομείται». «Είχαμε γύρω μας έναν φυσικό θησαυρό που χανόταν μέρα με τη μέρα και μια παραγωγική διαδικασία με ημερομηνία λήξης», θυμάται όταν πριν 15 χρόνια τα δυο αδέρφια αποφάσισαν να ασχοληθούν με το οικογενειακό ελαιοτριβείο, το οποίο κουβαλούσε χρόνια ιστορίας. «Η ελληνική περιφέρεια είναι για κάποιους τόπος παραθερισμού, για άλλους αντικείμενο μελέτης. Για εμάς είναι οι ρίζες μας και τα όνειρά μας», είπε. Για να συνεχίσει, λέγοντας ότι «πολλές φορές μιλάμε για ελαιοτουρισμό, αλλά δεν έχουμε καταλάβει ότι η βάση του είναι μια υπαρκτή διαδικασία». Και να σημειώσει ότι η πρώτη κίνηση εξωστρέφειας ήταν να ανοίξουν το ελαιοτριβείο, όχι σε επισκέπτες, αλλά στα μικρά παιδιά, γιατί «ό,τι και να κάνουμε δεν έχει σημασία αν δεν υπάρχει διαγενεακή ανανέωση». Για να το γνωρίσουν και να το αγαπήσουν.

Παράλληλα, ο Σπύρος Δαφνής και ο αδερφός του άλλαξαν ριζικά την παραγωγική διαδικασία και σήμερα εξάγουν τη μεγαλύτερη ποσότητα του βραβευμένου ελαιολάδου που παράγουν σε πάνω από 25 χώρες, ενώ υποδέχονται στους χώρους του ελαιοτριβείου περίπου 30.000 επισκέπτες σε ετήσια βάση εκεί, καθώς και στο Olive House, το πρώτο olive oil bar που άνοιξαν στην Κέρκυρα και ένα από τα πρώτα στην Ελλάδα και στον κόσμο. Γιατί «το ελαιόλαδο δεν είναι μόνο ένα εμφιαλωμένο προϊόν. Είναι ένα ολόκληρο οικοσύστημα, μια βιωματικού τύπου εμπειρία». Γιατί ο ελαιοτουρισμός δεν σημαίνει «μαζικότητα. Σημαίνει υποδομές, επενδύσεις, εκπαίδευση, σεβασμό στο χθες. Γιατί είναι το πεδίο που έχει αξία, όχι απλά το να πουλήσουμε», κατέληξε.

Η βάση της Μεσογειακής διατροφής και της ευζωίας

«Ο,τι θα πω έχει ξαναειπωθεί, αλλά κανείς δεν ήθελε να ακούσει» είπε η Δρ Αντωνία Τριχοπούλου, Ιατρός, Τακτικό Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, Επόπτρια του Κέντρου Ερευνας και Εκπαίδευσης στη Δημόσια Υγεία της Ακαδημίας Αθηνών, Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Yale (ΗΠΑ) και Ομότιμη Καθηγήτρια στην Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, χρησιμοποιώντας την εμβληματική φράση του γάλλου συγγραφέα Αντρέ Μπρετόν, πατέρα του Υπερρεαλισμού. Για να συμπληρώσει ότι «στη χάραξη πολιτικής θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη τα επιστημονικά δεδομένα», τονίζοντας ότι «στην Ελλάδα μειώνεται η χρήση του ελαιολάδου και η παραγωγή του». Ενώ, αναφερόμενη στη μεσογειακή διατροφή, να υπογραμμίσει ότι «τα λαδερά είναι η βάση για την κατανάλωση ελαιολάδου».

«Υπάρχει σύγχυση στον καταναλωτή», σημείωσε η Δρ Μαρία Τσιμίδου, Ομότιμη Καθηγήτρια Χημείας Τροφίμων – Εργαστήριο Χημείας και Τεχνολογίας Τροφίμων, Τμήμα Χημείας, Σχολή Θετικών Επιστημών, Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, Συντονίστρια του METROFOOD-GR. «Δεν ξέρει για τι προϊόν μιλάει με τις ορολογίες που χρησιμοποιούνται». Η ίδια υπογράμμισε στη συνέχεια: «Εχουμε ένα συγκεκριμένο μέγεθος. Έναν συγκεκριμένο όγκο ελαιολάδου. Να το τιμήσουμε. Αυτό πρέπει να διατηρήσουμε, να το αναγνωρίσουμε και να του δώσουμε εμπορική αξία. Το ελαιόλαδο θα πρέπει να κρατηθεί όσο πιο ποιοτικό γίνεται, για να μπορούμε να διατηρήσουμε και να επιστρέψουμε την αξία του σε αυτούς που το παράγουν».

Εχουμε brand στο ελαιόλαδο; Οχι. «Χρειάζεται εκπαίδευση στους καταναλωτές, τους φορείς και τους παραγωγούς», επισήμανε η Κική Ζηνοβιάδου Κοσμήτορας Κολλεγίου Περρωτής, Αμερικανική Γεωργική Σχολή και Επικεφαλής Μεταπτυχιακού Προγράμματος Ανάπτυξη Νέων Προϊόντων και Επιχειρήσεων στον Κλάδο των Τροφίμων, τονίζοντας ότι την ίδια ανάγκη έχει και η ελιά σαν προϊόν.

«Η γνώση είναι το πρώτο βήμα για να χτίσουμε γέφυρες ανάμεσα στην επιστήμη, την παραγωγή και την κοινωνία», τόνισε ο Τάσος Κυριακίδης Επίκουρος Καθηγητής στη Σχολή Δημόσιας Υγείας του Yale, αναφερόμενος στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα Oleoteca, όπου οι φοιτητές στο Yale εκπαιδεύονται στη γευσιγνωσία του ελαιολάδου. Ο ίδιος συνέδεσε τη Μεσογειακή Διατροφή με τη δημόσια υγεία και την πολιτισμική συνέχεια, επισημαίνοντας ότι «το ελαιόλαδο δεν είναι μόνο τρόφιμο, αλλά φορέας πολιτισμού».

Από την πλευρά του ο Δρ Βασίλης Βασιλείου, Καθηγητής Επιδημιολογίας στην έδρα «Susan Dwight Bliss» και πρόεδρος του Τμήματος Επιστημών Υγείας του Πανεπιστημίου Yale, ανέδειξε τη Λέσβο ως «υγιές μοντέλο εκθεσιώματος», συνδέοντας το περιβάλλον, τη διατροφή και την υγεία, παρουσιάζοντας δεδομένα για τον ρόλο του ελαιολάδου στην καρδιομεταβολική, νευρολογική και ανοσολογική υγεία και υπογραμμίζοντας ότι η Μεσογειακή Διατροφή αποτελεί ισχυρό εργαλείο πρόληψης χρόνιων νοσημάτων.

Η ιστορία που αφηγείται ο ελαιώνας

Κάπου σε όλα αυτά «κουμπώνει» η δύναμη της αφήγησης μέσα από κινηματογράφο και media. «Οι άνθρωποι δεν επισκέπτονται απλά τα μέρη, αλλά τις ιστορίες που θέλουν να ζήσουν», ανέφερε η Σεναριογράφος και Υπεύθυνη Ανάπτυξης του Athens Film Office Χριστίνα Μητροπούλου.

Μια και το ελαιόλαδο δεν πουλά απλώς γεύση — πουλά ταυτότητα, συναίσθημα, ιστορία. Η καλλιέργεια ελαιόδεντρων είναι και καλλιέργεια πολιτισμού. Και ο καταναλωτής δεν αγοράζει ένα μπουκάλι — αγοράζει τη σύνδεση με τη γη, τους ανθρώπους και τον χρόνο που κρύβεται πίσω από αυτό.

Ίσως αυτό είναι το βαθύτερο μήνυμα: το ελαιόλαδο έχει ήδη όλα όσα χρειάζεται για να κερδίσει τον κόσμο. Αυτό που του λείπει δεν είναι ποιότητα. Είναι η τέχνη να λέει την ιστορία του.

Στις τέσσερις μέρες του συνεδρίου η Λέσβος παρουσιάστηκε ως χαρακτηριστικό παράδειγμα τόπου, όπου το φυσικό περιβάλλον, η παράδοση και η ανθρώπινη δραστηριότητα συνυπάρχουν αρμονικά, προσφέροντας ένα ζωντανό μοντέλο βιώσιμης ανάπτυξης. Ενα είδος «foodscape» — όπως περιγράφεται στη σύγχρονη συζήτηση ένα τοπίο τροφής, όπου ο κήπος συναντά το περιβάλλον

«Τα δέντρα αυτά είναι ο συνδετικός κρίκος των γενεών από το χθες έως το σήμερα και το αύριο αυτού του τόπου», θα πει ο Σπύρος Δαφνής.

Γιατί, «πατρίδα είναι η ελιά που φρόντισες», θα κλείσει το συνέδριο ο Τάσος Κυριακίδης.