Οι πέντε κύκλοι της διαφθοράς στη δόμηση

Το 2010, σε μια παρουσίαση στο Μπέρκλεϊ, παρομοίαζα τη διαφθορά στην ελληνική πολεοδομία με τη Λερναία Υδρα: για κάθε κεφάλι που κόβεται, φυτρώνουν δύο. Σήμερα, περισσότερο από 15 χρόνια μετά, θέλω να ρωτήσω τι άλλαξε. Η απάντηση δεν είναι ούτε “τίποτα” ούτε “όλα”. Είναι ότι το φαινόμενο μετατοπίστηκε».

Με αυτή την εισαγωγή ο Κωνσταντίνος Λαλένης, καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, κατέθεσε στο πρόσφατο συνέδριο του Συλλόγου Ελλήνων Πολεοδόμων και Χωροτακτών (ΣΕΠΟΧ) τη δική του άποψη για το φαινόμενο της πολεοδομικής διαφθοράς, αποτυπώνοντας τη νέα πραγματικότητα: παρά τους δεκάδες νόμους, τα σύγχρονα ψηφιακά εργαλεία και τις βαρύγδουπες δηλώσεις περί πάταξης, η παρανομία δεν έχει περιοριστεί, έχει απλώς αλλάξει «όχημα»: αντί για τους «χάρτινους», συμβατικούς φακέλους, γίνεται στο νέο, ψηφιακό περιβάλλον.

Advertisement

Φαύλος κύκλος

«Η επικαιρότητα είναι καταιγιστική. Τον περασμένο Ιούνιο η αστυνομία εξάρθρωσε κύκλωμα δωροδοκιών στις πολεοδομίες της Κηφισιάς και άλλων δήμων της Αττικής. Εξι κρατούμενοι, περισσότερα από 30 πρόσωπα στη δικογραφία, πληρωμές από 1.000 έως 30.000 ευρώ ανά υπόθεση για άδειες, νομιμοποιήσεις, μειώσεις προστίμων και ευνοϊκές γνωμοδοτήσεις. Η υπόθεση συνοδεύτηκε από την παραίτηση δύο γενικών γραμματέων, των υπουργείων Περιβάλλοντος και Πολιτισμού. Τρεις μήνες αργότερα, η πολεοδομία της Μυκόνου σφραγίστηκε με εισαγγελική εντολή: ερευνώνται περισσότεροι από 1.600 φάκελοι αυθαιρέτων, μέρος των οποίων φέρεται να έχει χαθεί ή αλλοιωθεί. Και δεν είναι μόνο αυτά. Μέσα σε δύο χρόνια είχαμε Χαλκιδική, Ρόδο, το ίδιο το κτηματολόγιο, την Κεφαλονιά. Βεβαίως, όλες αυτές οι υποθέσεις βρίσκονται υπό δικαστική διερεύνηση και ισχύει το τεκμήριο της αθωότητας – μας υποδεικνύουν όμως σαφώς τι συμβαίνει», λέει στην «Κ» ο κ. Λαλένης.

«Ολα αυτά είναι déjà vu. Θα σας δώσω το παράδειγμα της Ρόδου: το 2004 ανακοινώθηκε η ποινική δίωξη του τότε προϊσταμένου της πολεοδομίας Ρόδου, γιατί η υπηρεσία είχε εκδώσει 19 άδειες ξενοδοχείων χωρίς νόμιμα δικαιολογητικά, η μία σε αρχαιολογικό χώρο, ενώ δεκάδες φάκελοι αδειών ήταν εντελώς κενοί. Επειτα από 20 χρόνια, η Εθνική Αρχή Διαφάνειας ολοκλήρωσε έλεγχο στην ίδια υπηρεσία. Τα ευρήματα έχουν αλλάξει μορφή, αλλά όχι ουσία: στο 79% των προεγκρίσεων παραβιάστηκαν οι προθεσμίες, στο 24% των αιτήσεων το ίδιο ψηφιακό αρχείο είχε ανέβει σε διαφορετικά υποχρεωτικά πεδία, 70 υποθέσεις αυθαιρέτων έμειναν χωρίς πρόστιμο και από 38 πρωτότυπα στελέχη αδειών βρέθηκαν μόλις 5. Ο “κενός φάκελος” του 2004 έγινε ο “γεμάτος με λάθος αρχεία” φάκελος του 2024».

Σύμφωνα με τον κ. Λαλένη, το σχήμα των ακαδημαϊκών Φραντσέσκο Κιοντέλι και Στέφανο Μορόνι για την πολεοδομική διαφθορά φαίνεται να ταιριάζει και με τα τεκταινόμενα στην Ελλάδα. «Το σχήμα χωρίζει τον κύκλο του σχεδιασμού σε πέντε στάδια και σε κάθε στάδιο κυριαρχεί διαφορετική μορφή διαφθοράς: μεγάλη “νόμιμη” διαφθορά στη θέσπιση των κανόνων, μικρή γραφειοκρατική στην αδειοδότηση, δικτυακή στα συλλογικά όργανα, διαφθορά μέσω παράλειψης στον έλεγχο και ηθικός κίνδυνος στη νομιμοποίηση. Ετσι γίνεται η κρίσιμη ανάδραση: κάθε νομιμοποίηση τροφοδοτεί την προσδοκία της επομένης και πιέζει για νέες εξαιρέσεις. Το ελληνικό σύστημα είναι τυπικά συμμορφωτικό, στηρίζεται σε δεσμευτικά σχέδια, αλλά στην πράξη διαπερνάται από εξαιρέσεις. Η διακριτική ευχέρεια δεν απουσιάζει – μετακινείται εκεί όπου ο κανόνας σπάει».

Από το 2010 το θεσμικό τοπίο γύρω από τη δόμηση έχει αλλάξει σημαντικά. «Εχουν μεσολαβήσει τέσσερις νόμοι για τη νομιμοποίηση αυθαιρέτων, η υποχρέωση ηλεκτρονικής έκδοσης αδειών με το e-Αδειες, η κατάργηση των παρεκκλίσεων στην εκτός σχεδίου δόμηση το 2020 και φέτος ο κώδικας πολεοδομίας και χωροταξίας και η υπόσχεση μεταφοράς των πολεοδομιών στο κτηματολόγιο. Το αξιοσημείωτο είναι ότι οι αποκαλύψεις για κυκλώματα σε πολεοδομίες πυκνώνουν ακριβώς τα τελευταία δύο χρόνια. Η δε προθεσμία κατάργησης των παρεκκλίσεων, που έληγε αρχικά τον Δεκέμβριο του 2022, παρατάθηκε ξανά και ξανά, τελευταία φορά ένα μήνα μετά τις συλλήψεις της Αττικής, με τον νόμο 5317/2026. Η εξαίρεση αναπαράγει τον εαυτό της».

Η «ψηφιοποίηση» του προβλήματος

Οπως σημειώνει ο κ. Λαλένης, η διαφθορά έχει μεταφερθεί σε ψηφιακό περιβάλλον. «Το πόρισμα της ΕΑΔ για τη Ρόδο είναι το πιο ακριβές τεκμήριο που έχουμε για το πώς λειτουργεί η διαφθορά σε ένα ψηφιοποιημένο σύστημα», εξηγεί. «Η κατάργηση των παρεκκλίσεων έως τον Δεκέμβριο του 2022 οδήγησε σε αγώνα δρόμου για “κατοχύρωση” του δικαιώματος. Ομως η πλατφόρμα e-Αδειες δεν ελέγχει το περιεχόμενο των αρχείων και έτσι στο ένα τέταρτο των αιτήσεων το ίδιο έγγραφο ανέβαινε σε διαφορετικά υποχρεωτικά πεδία, ώστε να παρακαμφθούν οι έλεγχοι και να εξασφαλιστεί ο αριθμός πρωτοκόλλου. Σε 12 περιπτώσεις το τελικό έγγραφο αφορούσε άλλο γεωτεμάχιο. Και από την άλλη πλευρά, το 64% των εγγράφων ελέγχου σε εκκρεμότητα, το 81% των σημάτων διακοπής εργασιών της αρχαιολογίας αναπάντητα, κανένα πρόστιμο πάνω από 150.000 ευρώ. Η Μύκονος είναι το ίδιο φαινόμενο σε ακραία μορφή: διαφθορά μέσω παράλειψης. Ο φάκελος που χάνεται δεν αφήνει ίχνος, μόνο απουσία πράξης».

Κάθε νομιμοποίηση τροφοδοτεί την προσδοκία της επομένης και πιέζει για νέες εξαιρέσεις. Το ελληνικό σύστημα είναι τυπικά συμμορφωτικό, στηρίζεται σε δεσμευτικά σχέδια, αλλά στην πράξη διαπερνάται από εξαιρέσεις. -Κωνσταντίνος Λαλένης Καθηγητής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας

Κεντρική θέση του κ. Λαλένη: Η διαφθορά δεν αυξήθηκε, αλλά άλλαξε μέσο. «Η διαφθορά μετατοπίστηκε στις διεπαφές των ψηφιακών συστημάτων, στις εξαιρέσεις και στις μεταβατικές ρυθμίσεις, στην ερμηνεία των κανόνων, όπως μετά την απόφαση του ΣτΕ για την εκτός σχεδίου δόμηση, στα συλλογικά όργανα όπου τα ίδια πρόσωπα κατέχουν σωρευτικά θέσεις. Ο πόρος παραμένει ο ίδιος: η υπεραξία που δημιουργεί η δημόσια απόφαση για τη γη. Θα μου πείτε, δεν έχει βελτιωθεί η ανίχνευση; Εν μέρει ναι, και αυτό είναι κέρδος. Δεν ισχυρίζομαι ότι η διαφθορά αυξήθηκε, ισχυρίζομαι ότι άλλαξε θέση και μορφή». Με αυτήν την έννοια, ο κ. Λαλένης είναι σκεπτικός για την εξαγγελία μεταφοράς των πολεοδομιών στον φορέα του Εθνικού Κτηματολογίου. «Είναι το πιο φιλόδοξο μέτρο της τελευταίας 20ετίας και ταυτόχρονα ένα φυσικό πείραμα. Ο Ηρακλής δεν νίκησε τη Λερναία Υδρα κόβοντας περισσότερα κεφάλια. Το ερώτημα είναι αν η νέα δομή θα καυτηριάσει τις πληγές ή απλώς θα μεταφέρει το ίδιο παιχνίδι σε νέο ταμπλό».

Η ευθύνη της πολιτείας

Η Σταυρούλα Αγρίου, προϊσταμένη της πολεοδομίας Καλαμάτας, βρέθηκε πρόσφατα στο προσκήνιο, καθώς κατήγγειλε στο ΥΠΕΝ ότι δέχεται απειλές κατά της ζωής της επειδή έθεσε αυστηρότερους περιορισμούς στις εκτός σχεδίου περιοχές της μεσσηνιακής Μάνης. Μιλώντας στο συνέδριο του ΣΕΠΟΧ, υπέδειξε την πολιτεία ως σημαντικό παράγοντα αναπαραγωγής της διαφθοράς. «Η πολιτεία τροφοδοτεί τη διαφθορά. Μετά την απόφαση του ΣτΕ για την Πάτμο (σ.σ. που επανέλαβε την ύπαρξη αναγνωρισμένης οδού ως προϋπόθεση για τη δόμηση εκτός σχεδίου), πολλές πολεοδομίες απέστειλαν ερωτήματα στο ΥΠΕΝ, ζητώντας οδηγίες για το τι να πράξουν», ανέφερε η κ. Αγρίου. «Απάντηση δεν έχουν πάρει ακόμη. Αρα το βάρος της ευθύνης και η επιλογή μετακυλίονται στον υπάλληλο. Αυτό τα λέει όλα. Τα στοιχεία που υποβάλλονται από τους ιδιώτες μηχανικούς στην πλατφόρμα του ΤΕΕ τα ελέγχουν οι υπάλληλοι του ΤΕΕ, όχι οι πολεοδομίες».

Ο πρόεδρος του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας Γιώργος Στασινός είναι ένα πρόσωπο που έχει υποστηρίξει δημοσίως το εγχείρημα μεταφοράς των πολεοδομιών στο κτηματολόγιο. Ταυτόχρονα γνωρίζει καλά το ψηφιακό πλαίσιο λήψης αποφάσεων για πολεοδομικά θέματα, καθώς το ΤΕΕ διαχειρίζεται για λογαριασμό του ΥΠΕΝ την πλατφόρμα για τις οικοδομικές άδειες, την πλατφόρμα για τα αυθαίρετα και άλλες.

«Κατά τη γνώμη μου, η διαφθορά δημιουργείται όταν υπάρχει θέμα υποκειμενικότητας στη λήψη μιας απόφασης», λέει στην «Κ». «Οσο μένουμε στα έγχαρτα αρχεία, μπορείς απλώς να “εξαφανίσεις” έναν φάκελο. Οταν όλα γίνουν ψηφιακά και οι αποφάσεις απολύτως αντικειμενικές, τότε μπορείς να αντιμετωπίσεις σοβαρά την πολεοδομική παρανομία». Οσον αφορά την αναπαραγωγή της παρανομίας σε ψηφιακό περιβάλλον, ο κ. Στασινός εκτιμά ότι είναι θέμα χρόνου η αντιμετώπισή της. «Επειδή είναι αδύνατο να ελέγχεις με φυσικά πρόσωπα όλες τις άδειες, η λύση θα έρθει από τη σταδιακή χρησιμοποίηση της τεχνητής νοημοσύνης και τη διεπαφή των συστημάτων του Δημοσίου με το σύστημα έκδοσης οικοδομικών αδειών. Η AI, από τη μια πλευρά, θα μπορεί να εντοπίσει λ.χ. την κατάθεση λανθασμένων εγγράφων, ενώ η διεπαφή θα αποκλείσει τη δυνατότητα πλαστογράφησης ενός πιστοποιητικού. Το έχουμε πετύχει ήδη με την Πυροσβεστική και το φυσικό αέριο. Οταν όμως φθάσουμε στο σημείο ένα πιστοποιητικό να το “τραβάς” απευθείας από την πλατφόρμα του δασαρχείου ή του υπουργείου Πολιτισμού, αυτό θα μπορεί εύκολα να επαληθευθεί».

Οταν με τη βοήθεια της τεχνολογίας η πολιτεία θα μπορεί να εντοπίσει ένα αυθαίρετο την ώρα που κατασκευάζεται, μόνο τότε θα εμπεδωθεί στην κοινωνία η αδυναμία συνέχισης της παρανομίας. -Γιώργος Στασινός, Πρόεδρος του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας

«Ολα σε ένα»

Ο κ. Στασινός σημειώνει ότι η μεταφορά των υπηρεσιών δόμησης σε έναν φορέα όπως το Εθνικό Κτηματολόγιο θα βοηθήσει, ασκώντας εμμέσως πίεση ακόμη και στον ίδιο τον νομοθέτη. «Σε μια κοινή δομή, δεν θα μπορεί να αφήσει ασάφεια για κάποιο ζήτημα ούτε ένας υπάλληλος ούτε και το υπουργείο Περιβάλλοντος», εκτιμά. Τέλος, τάσσεται και αυτός κατά των πολεοδομικών παρατάσεων και της επέκτασης των νομιμοποιήσεων αυθαιρεσιών. «Αν ο κόσμος πιστεύει πως ό,τι και να κάνει, κάποια στιγμή θα νομιμοποιηθεί, τα αυθαίρετα δεν θα σταματήσουν ποτέ. Οταν με τη βοήθεια της τεχνολογίας η πολιτεία θα μπορεί να εντοπίσει ένα αυθαίρετο την ώρα που κατασκευάζεται, μόνο τότε θα εμπεδωθεί στην κοινωνία η αδυναμία συνέχισης της παρανομίας», καταλήγει.