Ο βιογράφος του και η κατάρα του Μεγαλέξανδρου

Ο Φλάβιος Αρριανός (95 – 175 μ.Χ.), επιφανής ιστορικός και φιλόσοφος της ρωμαϊκής περιόδου, ήταν μόνο ένας από τους συγγραφείς που ασχολήθηκαν με τον Μέγα Αλέξανδρο, μάλιστα το έργο του «Αλεξάνδρου Ανάβασις», είναι η παλαιότερη πλήρης εξιστόρηση της εκστρατείας του μακεδόνα στρατηλάτη, που έχει διασωθεί. Το έγραψε τον 2ο αιώνα μ.Χ., δηλαδή 400 χρόνια μετά τα γεγονότα που αφηγείται, βασιζόμενος σε πηγές πολύ παλαιότερων ιστορικών. Στην εισαγωγή του Πρώτου Βιβλίου του (από τα επτά που αποτελούν την εξιστόρηση) ο Αρριανός αναφέρει [1.0.3]: «Αν σε κάποιον γεννηθεί η απορία, γιατί μου ήρθε στον νου να γράψω αυτήν εδώ την ιστορία, εφόσον τόσοι πολλοί συγγραφείς έγραψαν για τον Αλέξανδρο, ας εκφράσει την απορία του αυτήν αφού διαβάσει όλα τα έργα των άλλων και μελετήσει και τη δική μου ιστορία» (μτφρ. Θ. Χ. Σαρικάκη)

Σχεδόν δύο χιλιετίες αργότερα, το 2016, ένας σύγχρονος ιστορικός αναρωτήθηκε κάτι ανάλογο όταν άρχισε να γράφει και ο ίδιος άλλο ένα βιβλίο για τον Μέγα Αλέξανδρο, γοητευμένος – όπως και αναρίθμητοι άλλοι συγγραφείς από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα – από την ιστορία του νεαρού μακεδόνα βασιλιά, ο οποίος μέχρι την ηλικία των 30 ετών είχε δημιουργήσει μια από τις μεγαλύτερες αυτοκρατορίες στην ιστορία και κυβέρνησε το μεγαλύτερο μέρος του τότε γνωστού κόσμου.

Advertisement

Το 334 π.Χ., σε ηλικία περίπου 21 ή 22 ετών, ο Αλέξανδρος έφθασε βαδίζοντας στην καρδιά της Περσικής Αυτοκρατορίας ξεκινώντας ίσως τη μεγαλύτερη στρατιωτική εκστρατεία στην ιστορία. Εγινε ήρωας, ο ήρωας έγινε ζωντανός θεός και ο θεός πέθανε συντετριμμένος, αφού αρρώστησε στη Βαβυλώνα, σε ηλικία 32 ετών, γράφει στη βρετανική εφημερίδα The Times o Εντμουντ Ρίτσαρντσον με αφορμή το νέο βιβλίο του «Alexander – God, King, Man», που μόλις κυκλοφόρησε.

Οι διαφωνίες για το ποιος ήταν πραγματικά ο Αλέξανδρος διαρκούν αιώνες, σημειώνει ο βρετανός ιστορικός και καθηγητής στο πανεπιστήμιο του Ντάραμ: Ηταν ήρωας ή κακός; Ο ψυχρός δημιουργός μιας αυτοκρατορίας ή ένας ρομαντικός τυχοδιώκτης; Αρχέτυπο υπερήρωα ή ένας ψυχοπαθής που τρελαίνεται για εξουσία; Οι περισσότερες από τις αρχαίες πηγές είναι αποσπασματικές και αναξιόπιστες. Ετσι, εδώ και χιλιάδες χρόνια, ο Αλέξανδρος παραμένει στην ουσία ένα μυστήριο.

Ωστόσο, καθώς ο Ρίτσαρντσον άρχισε να ακολουθεί τα αποτυπώματα της ιστορίας του, από τις αποθήκες των μουσείων μέχρι τους πρόποδες των Ιμαλαΐων, ξεκαθαρίστηκε στο μυαλό του ένα πράγμα: [Το ποιος ήταν] ο Αλέξανδρος άλλαζε συνεχώς και μάλιστα γρήγορα. Οι αρχαιολόγοι ανέσυραν τις πόλεις του που ήταν χαμένες κάτω από τη σκόνη στις πλαγιές των λόφων της κεντρικής Ασίας, και τα οστά των εχθρών του από μαζικούς τάφους. Στην Αίγυπτο, βυθισμένα παλάτια αναδύονταν από τον βυθό της θάλασσας, ενώ αιγυπτιακές και βαβυλωνιακές πηγές μεταφράζονταν για πρώτη φορά.

Υπάρχει, για παράδειγμα, η ιστορία του αιγύπτιου ιερέα Σομτουτεφνάχτ, που στρατολογήθηκε για να πολεμήσει τον Αλέξανδρο. Στη μάχη της Ισσού το 333 π.Χ., η μονάδα του Σομτουτεφνάχτ διαλύθηκε. Κι εκείνος έτρεξε να σωθεί και δεν σταμάτησε μέχρι που έφτασε στην Αίγυπτο. Τα απομνημονεύματά του φυλάσσονται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Νάπολης, μια αφήγηση σε πρώτο πρόσωπο για το πώς ήταν να αντιμετωπίζεις τον Αλέξανδρο στη μάχη.

Ο Αλέξανδρος μετατρεπόταν από θρύλο ξανά σε άντρα, γράφει ο Ρίτσαρντσον στους Times. Ηταν νέος, συχνά αγχωμένος, συχνά μόνος και είχε τη συνήθεια να ορμάει σε παγίδες. Κανείς δεν τον αποκαλούσε «Μέγα Αλέξανδρο», αυτό συνέβη πάνω από έναν αιώνα μετά τον θάνατό του, κι όμως αναδιαμόρφωσε την πραγματικότητα πιο βαθιά από σχεδόν οποιονδήποτε άλλον στην ιστορία.

Η γνώση ταξίδεψε πιο γρήγορα από ποτέ πριν: ιδέες και διαφωνίες διαδίδονταν με ταχύτητα μεταξύ Ασίας, Αφρικής και Ευρώπης. Μετά την εκστρατεία του, στην πόλη Αϊ-Χανούμ στο ορεινό, βόρειο Αφγανιστάν, τα παιδιά άρχισαν να σχηματίζουν τα πρώτα τους ελληνικά γράμματα και οι άνδρες σμίλευαν το θέατρο της πόλης. Οι ελληνικές ιδέες διαπέρασαν τα πρώτα βουδιστικά γλυπτά, από τα φαρδιά ενδύματα του Βούδα μέχρι αυτά του ακολούθου του Βατζραπάνι, ο οποίος έφερε πλέον λεοντή και ρόπαλο όπως ο Ηρακλής.

Στην Αίγυπτο, η Αλεξάνδρεια έγινε μια πολυπολιτισμική μεγαλούπολη, το σημείο συνάντησης τριών ηπείρων, όπου συνωστίζονταν ινδοί έμποροι, ρωμαίοι πολιτικοί, εβραίοι λόγιοι, έλληνες μαθηματικοί, αιγύπτιοι ιερείς και πέρσες μυστικιστές. Ο Αλέξανδρος συνέδεσε τον κόσμο με τρόπους που ήταν αδιανόητοι προηγουμένως. Σε αντίθεση, δε, με την αυτοκρατορία του που κατέρρευσε, αυτές οι συνδέσεις παρέμειναν. Από τα αστέρια στον ουρανό, μέχρι τα όνειρα που γεννιούνται στο μυαλό μας και τις λέξεις σε αυτή τη σελίδα, βλέπουμε τον κόσμο με διαφορετικά μάτια χάρη στον Αλέξανδρο, γράφει ο βρετανός ιστορικός στους Times.

Η ζωή του, ωστόσο, απείχε πάντα μια ανάσα από την καταστροφή. Σχεδόν τίποτα δεν πήγε σύμφωνα με το σχέδιο. Πολλοί από τους ιστορικούς του θα συμφωνούσαν: από τότε που ο Αλέξανδρος σταύρωσε τον επίσημο ιστορικό του, Καλλισθένη (επειδή αν και αυλοκόλακας έγραφε ότι ο μακεδόνας στρατηλάτης έκανε φρικτά λάθη), το να γράφει κανείς για εκείνον συχνά κατέληγε σε καταστροφή.

Αυτό έγινε αντιληπτό στον Ρίτσαρντσον όταν – όπως γράφει στους Times -, λίγους μήνες μετά την έναρξη της έρευνάς του, έστριψε σε μια γωνία στο Κάιρο και έπεσε πάνω σε ένα οδόφραγμα με ελαστικά που καίγονταν. Ο βρετανός συγγραφέας είχε φτάσει στην Αίγυπτο ελπίζοντας να κατανοήσει την κατάληψη της εξουσίας από τον Αλέξανδρο. Αλλά είχε προσγειωθεί ακούσια εν μέσω διαμαρτυριών για την επέτειο του πραξικοπήματος του 2013, χωρίς να είναι προετοιμασμένος για κάτι τέτοιο: οι συνηθισμένες εργάσιμες μέρες του δεν περιλάμβαναν τίποτα πιο παράτολμο από ένα δεύτερο απογευματινό φλιτζάνι καφέ, σημειώνει.

Είχε εμπλακεί βαθιά σε μια κατάσταση που του ήταν πολύ δύσκολο να την αντιμετωπίσει. Κάθε γρίφος που έλυνε γεννούσε περισσότερους γρίφους. Ενας σπάνιος συνδυασμός εξαιρετικών αρχαιολογικών ανακαλύψεων και νέων γνώσεων χάρη στην τεχνολογία σήμαινε ότι κάθε μήνα ανακαλύπτονταν νέες πηγές: όχι μόνο στα Ελληνικά και τα Λατινικά, αλλά και σε άλλες δέκα αρχαίες γλώσσες, όπως τα Βαβυλωνιακά, Αραμαϊκά, Σανσκριτικά και Αιγυπτιακά. Ολες απαιτούσαν μετάφραση. Και η ανακατασκευή βασικών τμημάτων της εκστρατείας του Αλεξάνδρου θα απαιτούσε τεράστιες βάσεις δεδομένων με δορυφορικές εικόνες.

Ο Ρίτσαρντσον πέρασε έναν χρόνο σχεδιάζοντας ένα ταξίδι στο Αφγανιστάν, αλλά λίγο πριν φύγει, το ξενοδοχείο που είχε κλείσει λεηλατήθηκε από τους Ταλιμπάν. Ακύρωσε την πτήση του. Επειτα, πριν προλάβει να τελειώσει το βιβλίο, έπαθε καρκίνο, ένα μελάνωμα ανεπαίσθητο, κακόηθες και αναπτυσσόμενο. Ο κόσμος στένευε σε διαδρόμους νοσοκομείων με φθορίζοντα φωτισμό, με την ανάμνηση του γρατσουνίσματος μιας βελόνας και τη μυρωδιά σεντονιών πιεσμένα στο πρόσωπό του.

Εμεινε εβδομάδες στο νοσοκομείο. Οταν πήρε εξιτήριο ολοκλήρωσε επιτέλους την ιστορία του. Αλλά ήταν πολύ διαφορετική από αυτή που είχε ξεκινήσει να γράφει, χρόνια πριν, σημειώνει στους Times. Τώρα, η ζωή του Αλεξάνδρου φαινόταν να είναι γεμάτη από διαλυμένους ανθρώπους: ανθρώπους που τον είχαν ακολουθήσει και πίστεψαν σε αυτόν και καταστράφηκαν. Ερειπωμένες πόλεις, υπήρχαν σε όλη την αυτοκρατορία του από την Ελλάδα μέχρι την Ινδία.

Μετά τον θάνατο του Αλεξάνδρου, οι πιο πιστοί στρατιώτες του στάλθηκαν στα άκρα της αυτοκρατορίας του προς τα ανατολικά. Σύμφωνα με τον Πλούταρχο, δόθηκαν μυστικές διαταγές για να διασφαλιστεί ότι «κανένας δεν θα μπορούσε ποτέ να επιστρέψει στη Μακεδονία ή να ξαναδεί τη Μεσόγειο».

Δεν υπήρξε ποτέ ένα οριστικό βιβλίο για τον Αλέξανδρο και δεν θα υπάρξει ποτέ, γράφει στους Times ο συγγραφέας του «Alexander – God, King, Man». Ο μακεδόνας στρατηλάτης θα αλλάζει συνεχώς, όπως ακριβώς κάνει εδώ και πάνω από 2.000 χρόνια. Ο καθένας από εμάς χρειάζεται, ίσως, να βρει τον δικό του Αλέξανδρο. Φυσικά, το αν θα βρείτε τον Αλέξανδρο που ψάχνετε είναι μια άλλη ιστορία…