Ο εμφύλιος της ακακίας
Ποιος αποφασίζει πότε και πόσο κόβεται ένα δέντρο σε δημόσιο χώρο της πόλης; Η ιστορία μιας «καρατόμησης» στο κέντρο της Αθήνας και οι απαντήσεις που δίνουν αρμόδιοι και ειδικοί | Δημήτρης Ρηγόπουλος
Η Ρένα Σακελλαρίδου είναι σήμερα μία από τις πιο ισχυρές αρχιτεκτονικές υπογραφές που διαθέτουμε. Εχει γεννηθεί και μεγαλώσει στη Θεσσαλονίκη, όπου έκανε τα πρώτα της επαγγελματικά βήματα, που της χάρισαν πολύ γρήγορα πανελλήνια αναγνωρισιμότητα. Το 2004 αποφάσισε να αποκτήσει μια βάση και στην Αθήνα και εγκαταστάθηκε σε έναν από τους πιο όμορφους, καλά κρυμμένους, μικρούς δρόμους κοντά στο κέντρο της πόλης.

Αυτό που έκανε και –ευτυχώς– συνεχίζει να κάνει σε μεγάλο βαθμό την οδό Αρνηςξεχωριστή δεν είναι τόσο ο οικιστικός της πλούτος (αν και ορισμένες από τις πολυκατοικίες της είναι αξιόλογες), όσο ο ανεπανάληπτος πράσινος θόλος της: αυτό το μικρό στενό, χωμένο ανάμεσα στη Βασιλίσσης Σοφίας και στον παράδρομο της Μιχαλακοπούλου, που ταυτόχρονα είναι χαρακτηρισμένο ως δρόμος ήπιας κυκλοφορίας χωρίς σταθμευμένα αυτοκίνητα, σκιάζεται σε μόνιμη βάση από πανύψηλα, θαλερά δέντρα, κυρίως ακακίες και φοίνικες, που ξεπροβάλλουν γενναιόδωρα από τα προκήπια των κτιρίων που το περιβάλλουν.
Τα αλυσοπρίονα
Ομως, την Τρίτη 3 Νοεμβρίου η γνωστή αρχιτέκτων ξύπνησε με τους ανησυχητικούς ήχους αλυσοπρίονων που έκοβαν από τη βάση του το μοναδικό δέντρο της οδού Αρνης που βρισκόταν σε δημόσιο χώρο (στο πεζοδρόμιο), μια θεόρατη, καταπράσινη ακακία που έφτανε έως τον πέμπτο όροφο της πολυκατοικίας όπου ζει η Ρένα Σακελλαρίδου. Δεν χρειάστηκε να κάνει στην άκρη τις κουρτίνες της για να καταλάβει τι συμβαίνει. Ούτως ή άλλως είχε προλάβει να διακρίνει τη σιλουέτα του γερανού που είχε επιστρατεύσει ο Δήμος Αθηναίων για το έργο του. Ολα αυτά τα χρόνια η ομότιμη καθηγήτρια του ΑΠΘ προετοιμαζόταν, τρόπον τινά, γι’ αυτή τη στιγμή. Οπως το εξηγεί η ίδια στην «Κ», έκανε τα πάντα για να προστατεύσει το μοναδικό δημόσιο δέντρο του αγαπημένου της δρόμου, καλλιεργώντας εξαρχής ένα δίαυλο επικοινωνίας με τους εκάστοτε αρμοδίους του δήμου, προκειμένου να αποφευχθεί το «μοιραίο». Εκατοντάδες τηλέφωνα, email, διαμαρτυρίες, εκκλήσεις έπειτα από βίαια κλαδέματα όλα αυτά τα 22 χρόνια για να σωθεί μία ακακία 16 μέτρων, της οποίας ο κορμός κειτόταν τώρα τεμαχισμένος στο απέναντι πεζοδρόμιο.

Η αλήθεια είναι ότι μετά την πανδημία έχουν πυκνώσει οι καταγγελίες για ακραία ή άτσαλα κλαδέματα ή για αχρείαστες καρατομήσεις δέντρων από δήμους στο λεκανοπέδιο αλλά και σε όλη τη χώρα. Ομάδες πολιτών συγκρότησαν εξειδικευμένες σελίδες στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπου διοχετεύεται και δημοσιοποιείται μεγάλος αριθμός καταγγελιών. Τον Απρίλιο του 2022 η Πανελλήνια Ενωση Επαγγελματιών Γεωτεχνικών και Επιχειρήσεων Πρασίνου είχε εκδώσει ανακοίνωση επισημαίνοντας ότι δεχόταν καταγγελίες για άκαιρες και κακότεχνες κλαδεύσεις σε πολλές ελληνικές πόλεις, μεταξύ των οποίων η Αθήνα και ο Πειραιάς. Ειδικά για τις καρατομήσεις δεντροστοιχιών, η Ενωση θεωρούσε δικαιολογημένες τις αντιδράσεις των πολιτών.
«Το δέντρο κόπηκε από τη βάση του χωρίς καμία ενημέρωση των κατοίκων, γιατί η αρμόδια γεωπόνος το δήλωσε “ολόξερο”», λέει στην «Κ» η Ρένα Σακελλαρίδου. «Και ας ήταν καταπράσινα τα φύλλα και γερά τα κλαδιά του. Κάποιοι είχαν, μάθαμε, ζητήσει να κοπεί και μάλλον έδωσαν τη δικαιολογία στον δήμο να γλιτώσει από την ευθύνη της προστασίας ενός δέντρου που θα μπορούσε να φτάσει τα 100 χρόνια, που ο κισσός αφέθηκε να το πνίγει, που ισχυρίστηκαν ότι ίσως πέσει γιατί, όπως όλα τα ψηλά δέντρα του στενού μας δρόμου που ψάχνουν για ήλιο, έγερνε, όταν όμως οι ρίζες του το κρατούσαν γερά αγκιστρωμένο στη γη εδώ και πολλά χρόνια», συμπληρώνει.
«Εχουμε κανονισμό»
«Ο Δήμος Αθηναίων δεν καρατομεί σε καμία περίπτωση δέντρα», απαντάει ο αντιδήμαρχος Περιβάλλοντος και Πρασίνου Γιώργος Π. Αποστολόπουλος. Και προσθέτει: «Αντίθετα, έχει εγκρίνει τα τελευταία χρόνια έναν πολυσέλιδο και αυστηρό κανονισμό πρασίνου, που ορίζει τις προϋποθέσεις που απαιτούνται για τις κλαδεύσεις ή τις κοπές τους. Σε πολύ ειδικές περιπτώσεις, όπως αυτή του δέντρου στην οδό Αρνης, που παρουσίαζε επικινδυνότητα λόγω μεγάλης κλίσης και κούφιου κορμού εσωτερικά, αναγκάζεται, ύστερα από αυτοψία ειδικών γεωπόνων, να προβεί σε κοπή. Αλλωστε αυτό αποδεικνύεται και από σχετικές φωτογραφίες».
Καταπράσινο και «ολόξερο» – «Κόπηκε από τη βάση του χωρίς ενημέρωση των κατοίκων, γιατί η αρμόδια γεωπόνος το δήλωσε “ολόξερο”. Και ας ήταν καταπράσινα τα φύλλα και γερά τα κλαδιά του», λέει η αρχιτέκτων Ρένα Σακελλαρίδου για το μοναδικό δέντρο της οδού Αρνης σε δημόσιο χώρο.
Ρωτάμε τον αρμόδιο αντιδήμαρχο σε τι οφείλεται η αύξηση των καταγγελιών για αδέξιες κλαδεύσεις, που συχνά εξαφανίζουν ολοκληρωτικά την κόμη του δέντρου. Παραδέχεται ότι κατά καιρούς υπήρξαν μεμονωμένες περιπτώσεις άστοχων παρεμβάσεων από μη κατάλληλα καταρτισμένα μέλη συνεργείων εργοληπτικών εταιρειών, αλλά τονίζει ότι τα τελευταία χρόνια ο Δήμος Αθηναίων προβαίνει σε ήπιες κλαδεύσεις και μόνο όταν αυτές χρειάζονται, με σκοπό να καθιστά τα δέντρα εύρωστα χωρίς να πληγώνονται.
«Εξαίρεση αποτελούν οι περιπτώσεις στις οποίες απαιτούνται αυστηρότερες παρεμβάσεις λόγω ασθενειών, εγγύτητας σε καλώδια ή άλλες υποδομές και παραπλήσιων κινδύνων. Είναι σκόπιμο να γνωρίζουμε ότι, δυστυχώς, ζούμε περίοδο εισβολών από ξενικά και άλλα είδη εντόμων, που προσβάλλουν μουριές, ιβίσκους, κουτσουπιές, φοίνικες, φτελιές, λεύκες, πεύκα και νεραντζιές. Απέναντι σε όλα αυτά δίνουμε μάχη με εγχύσεις εγκεκριμένων σκευασμάτων, απελευθέρωση φυσικών εχθρών, πλύσιμο, κλαδέματα και μαζικές φυτεύσεις. Χαρακτηριστικά, ενώ την περίοδο 2020-2023 φυτεύτηκαν 4.800 δέντρα και κόπηκαν 3.673, την περίοδο 2024-2026, που αναλάβαμε ως δημοτική αρχή, έχουμε φυτέψει 14.028 και κόπηκαν 2.508. Το ισοζύγιο είναι ξεκάθαρα θετικό».
Ξυλοκόποι, όχι δενδροκόμοι
«Δεν έχουμε “προπονημένους” κηπουρούς ή δενδροκόμους, αλλά τις περισσότερες φορές ανειδίκευτους “ξυλοκόπους” ή, στην καλύτερη περίπτωση, εμπειροτέχνες, μη καταρτισμένους στη δενδροκομία (και πιο ειδικά, σε διαχείριση αστικών δέντρων), που δεν κατευθύνονται από κανέναν και δρουν όπως όπως, παίρνοντας απλώς μια εντολή, συνήθως από αιρετό», ισχυρίζεται ο κηποτέχνης – γεωπόνος και μέλος της επιστημονικής επιτροπής του οργανισμού European Route of Historic Gardens Νίκος Θυμάκης.
Ο ίδιος, επιμελητής του Βαλκανικού Βοτανικού Κήπου Κρουσσίων, εντοπίζει εδώ μια από τις κρίσιμες όψεις του προβλήματος: παλαιότερα τις εργασίες αυτές τις εκτελούσαν εξειδικευμένα συνεργεία των δήμων, ενώ τώρα η «δουλειά»ανατίθεται πολλές φορές σε εργοληπτικές εταιρείες, που δεν είναι βέβαιο ότι διαθέτουν απαραίτητα το κατάλληλο προσωπικό με τις γνώσεις και την επιβεβλημένη ευαισθησία. Τι θα πρότεινε ο ίδιος; «Σίγουρα παρουσία γεωτεχνικού (δασολόγου ή γεωπόνου ή συναφούς ειδίκευσης ατόμου). Η έννοια “Μητρώο Αστικών Δέντρων” είναι άγνωστη στους περισσότερους δήμους, ενώ δεν υπάρχει πραγματικός “οδηγός” που να αφορά το θέμα, κάτι που θα έλυνε προβλήματα. Μια γενική στρατηγική για “το σωστό δέντρο στη σωστή θέση”, ένα πρωτόκολλο συνθηκών φύτευσης και ένας οδηγός ορθής πρακτικής διαχείρισης αστικών δέντρων θα προλάμβαναν όλα αυτά τα θέματα για δύο λόγους: πρώτον, θα ελαχιστοποιούσαν την αμφισβήτηση (δίκαιη πολλές φορές) των χρηστών – κατοίκων, αφού θα ήταν κοινώς γνωστά και θα είχαν ενεργό ρόλο στο citizen science ως “πρότυπο καλής πρακτικής”, και, δεύτερον, θα ήταν ισχυρά εργαλεία στα χέρια των επιστημόνων και τεχνικών των υπηρεσιών αλλά και των εργοληπτικών εταιρειών, για ορθοπραξία».
Η Ρένα Σακελλαρίδου ανησυχεί τώρα για την επόμενη ημέρα. «Η κοπή του πιο σημαντικού δέντρου της οδού Αρνης, που τόσες φορές, μιλώντας δημόσια, ανέφερα ως υπόδειγμα για το τι πρέπει να κάνουμε για τον δημόσιο χώρο, με συγκλόνισε. Χάσαμε τα λουλούδια του την άνοιξη, το φύλλωμα και τη σκιά του το καλοκαίρι, τα ξερά κλαδιά του τον χειμώνα, που αίφνης πρασίνιζαν και ήξερες ότι αλλάζει η εποχή, τα πουλιά που μας επισκέπτονταν κάθε πρωί. Κι εγώ έχασα τον σημαντικότερο γείτονά μου…».
«Κόψτε το σωστά»
Ο Δημήτρης Στέφαν δεν είναι ούτε γεωπόνος ούτε κηποτέχνης. Ομως, αγαπάει πολύ τα δέντρα και έχει να αφηγηθεί και ο ίδιος ένα παρόμοιο τραυματικό γεγονός στη γειτονιά του, στον Αλιμο. «Το 2018 έγινα μάρτυρας μιας σειράς βίαιων κλαδεύσεων πεύκων έξω από το σπίτι μου. Τα καρατόμησαν κυριολεκτικά». Σήμερα ο 45χρονος Δημήτρης είναι ο ιδρυτής και ο διαχειριστής της μεγαλύτερης ομάδας φίλων αστικού πρασίνου στο Facebook, της «Cut it Right», που συμπλήρωσε φέτος πέντε χρόνια ζωής και αριθμεί πάνω από 45.000 μέλη. Για τον ίδιο, το σημείο καμπής ήταν η τραγωδία στο Μάτι. «Το τραγικό αυτό συμβάν οδήγησε σε απότομη αύξηση κονδυλίων για την πολιτική προστασία, που κάλυπταν και εργολαβίες για καθαρισμούς οικοπέδων, λόφων, πάρκων και δέντρων, και πυροδότησε μια άνευ προηγουμένου ευθυνοφοβία στη διοικητική αλυσίδα». Οντως, ένας αντιδήμαρχος μπορεί να βρεθεί από τη μια στιγμή στην άλλη υπόλογος, με πιθανές ποινικές ευθύνες, ύστερα από μια πτώση δέντρου, ενώ, την ίδια στιγμή, όλη η διαδικασία για την κοπή δέντρων, που ήταν πολυδαίδαλη και εξαντλητική, καθώς απαιτούνταν άδειες από δασαρχείο, πολεοδομία, Πυροσβεστική και τοπική αυτοδιοίκηση, απλοποιήθηκε και σήμερα δεν χρειάζεται παρά μόνο μια απλή άδεια από τον δήμο.
«Βλέπουμε αποκεφαλισμένα δέντρα, ενώ είναι γνωστό ότι η παντελής αφαίρεση κόμης είναι το χειρότερο που μπορείς να κάνεις», λέει ο Δημήτρης Στέφαν. «Κανένα δέντρο δεν κλαδεύεται το ίδιο. Λέμε για τους εργολάβους, αλλά δεν είναι όλες οι εταιρείες ίδιες. Υπάρχουν σοβαρές εργοληπτικές εταιρείες με εξειδικευμένο προσωπικό, που κάνουν σωστά τη δουλειά τους. Και σε κάθε περίπτωση οι δήμοι διαθέτουν επιστήμονες που μπορούν να τις ελέγξουν. Δυστυχώς, οι φυσικές καταστροφές και, κυρίως, οι πυρκαγιές μάς έχουν κάνει να φοβόμαστε τα δέντρα. Αλλά πρέπει να ξαναμάθουμε να ζούμε με τα δέντρα».