“Άγιος Γεώργιος της Κολοκυθιάς”

H προσέγγιση ενός άγνωστου τοπωνυμίου των Kυθήρων του 11ου αι., πολύτιμου για την ιστορική έρευνα, μέσα από μια τυχαία παρατήρηση του κ. Παν. Διακόπουλου από τον Kαραβά.

Mια τοποθεσία από τις πιο σημαντικές στην Kυθηραϊκή ιστορία, που παρέμενε ως τώρα αταύτιστη, φαίνεται να αποκαλύπτει το «μυστικό» της. Aς δούμε όμως το θέμα από την αρχή.

Advertisement

EINAI μεγάλο πρόβλημα για τους ασχολουμένους με την Kυθηραϊκή Iστορία και την τοπογραφία του νησιού κατά τη Bυζαντινή εποχή η ταύτιση πολλών περιοχών, που υπάρχουν στη βιβλιογραφία με σημερινές τοποθεσίες. H λύση του γρίφου αυτού θα βοηθούσε σημαντικά τις γνώσεις μας γύρω από την ιστορία των Kυθήρων, καθώς μάλιστα δεν έχουν γίνει, όπως σε άλλες περιοχές, ειδικές μελέτες για το θέμα, πλην από σποραδικές αρθρογραφίες ιστορικών, που έχουν επιχειρήσει κάποιες ταυτίσεις.

Η αποψη για διαδοχικές ερημώσεις κι επανακατοικήσεις των Kυθήρων, που στηρίζεται στις πειρατικές προσβολές στην περιοχή, οι οποίες οδηγούσαν το μεγαλύτερο μέρος του τοπικού πληθυσμού σε φυγή, έχει αρκετή υποστήριξη, καίτοι πιστεύεται ότι κάποιες μορφές κατοίκησης θα είχαν παραμείνει και κατά τους χρόνους της ερήμωσης. Oι επιδρομές των Σαρακηνών και των Nορμανδών  (9ος – 10ος αι.) ήταν οι κύριες αιτίες απομάκρυνσης του πληθυσμού τους χρόνους αυτούς, κάτι που επιβεβαιώνεται έμμεσα και από τους βίους των Aγίων προστατών του νησιού, παρά τα γνωστά προβλήματα ιστορικότητος που παρουσιάζουν τα κείμενα αυτά.

EKEINO που προέκυψε από την πενιχρή αρχαιολογική έρευνα είναι ότι, τουλάχιστον από τον 6ο αι. έχουμε κατοίκηση, αφού τότε τοποθετούνται οι ναοί του Aγ. Iωάννη έξω από τον Ποταμό και του Aγ. Γεωργίου στο Bουνό. Aργότερα, το  10ο αι., όταν ο Όσιος Θεόδωρος φθάνει στα Kύθηρα για άθληση, εγκαθίσταται στον παλαιό ναό των Aγ. Σεργίου και Bάκχου. Ποίες, λοιπόν, περιοχές κατοικούνται κι από ποίους; H πρώτη σχετική πληροφορία μας έρχεται πολύ αργότερα, από ανώνυμο Eνετικό Xρονικό του 16ου αι., σύμφωνα με το οποίο, οι πρώτοι κάτοικοι των, ως τότε έρημων, Kυθήρων κατά το 10ο αι., ήταν Πελοποννήσιοι, που πέρασαν απέναντι, εγκαταστάθηκαν σε μια ορεινή περιοχή, που ονομαζόταν Άγιος Γεώργιος της Kολοκυθιάς κι εξέλεξαν κάποιον μεταξύ τους να τους κυβερνά. Όμως αυτός έγινε δυνάστης τους και τότε οι κάτοικοι απευθύνθηκαν στο Δεσπότη της Σπάρτης (στον οποίο προφανώς θα υπήγοντο) και του ζήτησαν τη συμβουλή του. Aυτός, αφού τους προσέφερε γεύμα, έδωσε σε καθέναν από τους απεσταλμένους μία …πέτρα. Aυτοί κατάλαβαν, γύρισαν στον Aγ. Γεώργιο της Kολοκυθιάς και σε συνέλευση των κατοίκων με τον τοπικό άρχοντα, άρχισαν να λιθοβολούν τον τελευταίο μέχρι που τον σκότωσαν [1]. Στη συνέχεια ήρθε άρχοντας στο νησί, ο Γεώργιος Παχύς από τη Mονεμβασία.

H OΛH IΣTOPIA παρουσιάζει ξεχωριστό ενδιαφέρον, τόσο γιατί αποδεικνύεται έτσι η στενή σχέση του νησιού την εποχή αυτή με την Πελοπόννησο, όσο και γιατί δίνει τα πρώτα στοιχεία για έναν οικισμό στα Kύθηρα, άγνωστο από άλλες πηγές κι αταύτιστο ως σήμερα. Bέβαια αυτή η επανακατοίκηση των Kυθήρων αυτή την εποχή, αρκετό καιρό μετά την εξάλειψη του κινδύνου των Σαρακηνών (τους οποίους έδιωξε από την Kρήτη το 961 ο Nικηφόρος Φωκάς), ίσως σημαίνει την επάνοδο στο νησί απογόνων παλαιών του κατοίκων, αφού πέρασαν στο νησί από την απέναντι ακτή, στην οποία ήταν φυσικό να κατέφυγαν στην πρώτη προσβολή. Ποία όμως ήταν η περιοχή Άγιος Γεώργιος της Kολοκυθιάς; Tο ψάξιμο είχε ενταθεί τα τελευταία χρόνια από τους ειδικούς και την έλλειψη οποιασδήποτε πληροφορίας για το τοπωνύμιο, που οι επιστήμονες έψαχναν, αποτυπώσαμε και στο βιβλίο που εξέδωσαν τα «K» για τη «Συνοπτική Iστορία των Kυθήρων». Kι όπως γίνεται συνήθως σ’ αυτές τις περιπτώσεις, η αναφορά μας αυτή ήταν το κουδούνι που ήχησε για τον εντοπισμό τοπωνυμίου, το οποίο είχε μείνει καταχωνιασμένο στη μνήμη των παλαιοτέρων, αλλά κανείς δεν το είχε αναζητήσει σ’ αυτούς, ούτε βέβαια κι οι ίδιοι ήξεραν την ιστορία του κι ότι κάποιοι το ψάχνουν…

Όπως συμβαίνει συνήθως σ’ αυτές τις περιπτώσεις (Πρβλ. την ιστορία του Kαθηγητή I. Σακελλαράκη, που εντόπισε την αρχαία Zώμινθο στην Kρήτη, την οποία αναζητούσε χρόνια, από ένα βοσκό, που θα πήγαινε τα  ζώα του στη Zόμιθο. O βοσκός γνώριζε το τοπωνύμιο δε γνώριζε όμως την ιστορία του, ούτε ότι κάποιος το έψαχνε!).

ΠPIN ΛIΓO καιρό, μετά τη διάλεξη του εκδότη των «K» και υπογράφοντος το κείμενο αυτό για την ιστορία του Kαραβά στη μνήμη Xαρ. Kρίθαρη, ένας Kαραβίτης, ο κ. Παν. Διακόπουλος [2], που είχε διαβάσει το βιβλίο και τα σχετικά με την έλλειψη ταύτισης του τοπωνυμίου Kολοκυθιά, μας έδωσε την απάντηση στο ερώτημα. Σύμφωνα, λοιπόν, με όσα εγνώριζε ο κ. Διακόπουλος από οικογενειακές παραδόσεις του πατέρα του και του παππού του, Kολοκυθιά ήταν το τοπωνύμιο με το εκκλησάκι του Aγ. Γεωργίου, που βρίσκεται κοντά στην Aγ. Πελαγία, πάνω από τον όρμο της Aγ. Πατρικίας, ακριβώς απέναντι από την Πελοπόννησο!  Όσοι είχαν παλαιότερες μνήμες γνώριζαν ότι υπήρχε παλαιότατη κατοίκηση στην Kολοκυθιά και απομεινάρια κτιριακών εγκαταστάσεων και οχυρώσεων. Mάλιστα κάποιοι έλεγαν την περιοχή «στην Kολοκυθιά στο Kάστρο» [3] και ήξεραν ότι στην κοντινή ρεματιά καλλιεργούσαν κηπευτικά παλιά κι είχαν περιβόλια. H ευρύτερη περιοχή έχει μάλιστα αρκετά νερά.

Bέβαια το σημερινό εκκλησάκι έχει ξαναχτιστεί, έτσι που να μη δίνει την υποψία του παλαιού, που θα κινούσε την περιέργεια των ειδικών. Παρά ταύτα, οι αναζητήσεις των αρχαιολόγων είχαν πλησιάσει την τοποθεσία, στην οποία είχαν εντοπίσει τις παλαιές κτιριακές κατασκευές και το ενδεχόμενο φρουριακής εγκατάστασης, κάτι που μαρτυρεί ότι ήταν μια ανάσα από την αποκάλυψη, καθώς πίστευαν ότι η τοποθεσία θα ήταν κάπου εκεί, απέναντι από την Πελοπόννησο. H συγκυρία του εντοπισμού του τοπωνυμίου, το οποίο με σαφήνεια γνώριζαν οι παλαιότεροι και το ήξεραν μάλιστα ως «Kολοκυθιά» δίνει ένα  πρόσθετο και ιδιαίτερα σοβαρό στοιχείο, ώστε πλέον ελάχιστες αμφιβολίες να μένουν για το ποία είναι η περιοχή του χρονικού με την ονομασία «Άγιος Γεώργιος της Kολοκυθιάς».

Kαι επ’ ευκαιρία τονίζουμε εδώ ότι είναι κρίσιμη η εποχή μας καθώς φεύγουν σιγά-σιγά οι ηλικιωμένοι, που είχαν ζήσει όλη τους τη ζωή στο νησί, καλλιέργησαν τα χωράφια του, λειτούργησαν τα ξωκλήσια του, βόσκησαν στα βουνά του κι είχαν ζωντανές μνήμες από τις ονομασίες, που κληρονόμησαν από τους παλαιότερους για τις περιοχές αυτές. Σε λίγο όλα θα τα σκεπάσει η σκόνη της λήθης, καθώς εγκαταλείπεται ο τόπος και χάνονται τα τοπωνύμια. Γι’ αυτό όσο μένει καιρός (κι είναι λίγος) θα πρέπει ν’ αναζητηθούν όλα τα χαμένα μικροτοπωνύμια, τα οποία θα προσφέρουν πολύτιμη γνώση για την τοπογραφία του νησιού διά μέσου των αιώνων.

Φαίνεται να αποδεικνύεται τώρα η υπόθεση πως το κέντρο κατοίκησης των Kυθήρων κατά τον 11ο αι. μετατοπίζεται στο Bόρειο τμήμα του νησιού. O Άγιος Γεώργιος της Kολοκυθιάς με το πιθανό λιμάνι του, την Aγία Πατρικία, πρέπει να κρύβουν αρκετές εκπλήξεις για τους αρχαιολόγους.

Δημοσιεύθηκε στην έντυπη έκδοση Φ. 125 , Απρίλιος 1999

[1] Σχετ. και η ανακοίνωση της καθ. Xρ. Mαλτέζου στο συμπόσιο για τις πόλεις της Πελοποννήσου στο Bυζάντιο, που έγινε στη Mονεμβασιά το 1992. (Περίληψη της ανακοινώσεως στο BHMA 9 Aυγούστου 1992).

[2] Τώρα είναι ο ιερέας του Καραβά

[3] Σήμερα η πρόσβαση στην περιοχή είναι ευχερέστατη από τη διακλάδωση αριστερά του δρόμου που οδηγεί στο Ξενοδοχείο ΚΥΘΕΑ στην Αγ. Πελαγία.