Εδώ διακρίνεται με απόλυτη ευκρίνεια ένα «κομματσούλι» στην περιοχή Άγιος Μάμας κοντά στο Κατούνι, στη θέση Κεφαλάς, το οποίο μάλιστα ξεχωρίζει μέσα σε μεγαλύτερη ιδιοκτησία, με ξερολιθιές γύρω. Ένας ολόκληρος νησιωτικός πολιτισμός της ξερολιθιάς, που εδώ απλά περιμένει κάποια..…μπουλντόζα. Πιθανόν να το χρησιμοποιούσαν αρχικά για περιορισμό μικρών ζώων.

«Τσιριγώτικο μερτικό»

Γράφει ο Εμμ. Π. Καλλίγερος

την Νοέ 24, 2025

Όσοι έτυχε να διαβάσουν τα αξέχαστα κείμενα του Νίκου Τσιφόρου θα έπεσε το μάτι τους στην έκφραση «Τσιριγώτικο Μερτικό» νομίζω στα «Παιδιά της πιάτσας».

Τι σημαίνει όμως αυτή η έκφραση, την οποία δεν γνωρίζουν σήμερα ούτε οι Τσιριγώτες; Κοντολογίς το Τσιριγώτικο μερτικό σημαίνει το ασήμαντο μικρό κομμάτι γης που προέκυψε από αλλεπάλληλες κατατμήσεις γης. Συνήθως αυτό προέκυπτε σε μικρά περιβόλια στις περιοχές που τρεχούμενο νερό, ήταν, με άλλα λόγια, περιζήτητη η γη εκεί. Φυσικά, στην Ενετοκρατία, με το φεουδαρχικό σύστημα που εφαρμοζόταν, οι περιοχές αυτές ανήκαν στους μεγαλοκτηματίες. Έτσι, οι μικροκαλλιεργητές, για να καλύψουν τις ανάγκες τους να έχουν λίγη καλλιεργήσιμη ποτιστική γη κατέφευγαν στη μέθοδο να δημιουργήσουν γη! Πώς; Στα άγονα κτήματα με μεγάλη κλήση κοντά σε βρύσες έχτιζαν ψηλούς τοίχους (οι πέτρες ήταν εν αφθονία) και μετά κουβαλούσαν χώμα με τα ζώα φτιάχνοντας τεχνητές αναβαθμίδες που συνήθως δεν είχαν πλάτος μεγαλύτερο λίγων μέτρων. Στις άκρες έφτιαχναν κι ένα μικρό πηγάδι για να αποθηκεύουν το πολύτιμο νερό, όταν μειωνόταν το καλοκαίρι η παροχή της βρύσης.

Με τα χρόνια αυτά τα περιβόλια τα έκοβαν σε κομμάτια έτσι ώστε το κάθε παιδί, αν ήταν δυνατόν, να πάρει ένα μικρό περιβόλι. Με τις επόμενες γενιές είχαμε αλλεπάλληλες κατατμήσεις μέχρι που αυτά τα μικρά κομμάτια γίνονταν όλο και μικρότερα μέχρι που κατέληγαν σε λίγα τετραγωνικά.

Στο Ιστορικό Αρχείο Κυθήρων υπάρχουν πολλά συμβόλαια μεταβίβασης χωραφιών με εκφράσεις όπως «ένα κομματσούλι χωράφι», «ένα βουκολίδι», «μία τζόντα (=τσόντα) χωράφι», «ένα περιβολάκι» και παρόμοιες. Το ίδιο και διαθήκες. Σήμερα αυτά τα μικρά κομμάτια, που βρίσκουμε συχνά στα Μητάτα, στο Στραπόδι, στις Όχελες, τον Κάλαμο, το Πετρούνι και αλλού δεν αποτελούν τίποτε άλλο από αναμνήσεις μιας δύσκολης εποχής που οι κάτοικοι αναγκάζονταν να μηχανεύονται τρόπους για να δημιουργήσουν γη. Από εκεί προέρχεται πιθανόν και η λατρεία των προγόνων μας στο νησί, στο χώμα!

Μικρό τριγωνικό περιβόλι στα Αρωνιάδικα, από αυτά που αναφέρονται
ως «Κομματσούλια», «μία τζίγκα», «μία τζόντα» ή «Βουκολίδια». Κι αυτό εκεί γύρω στα 100-120τ.μ. (Σημ. η Τζίνγκα σπάνια αναφέρεται, καθώς συνήθως έχει σχέση με ελάχιστη ποσότητα υγρών. Το Τζόντα είναι συχνότερα
αναφερόμενο στα παλαιά συμβόλαια και σημαίνει μικρή έκταση, τσόντα)

Φωτογραφία από χέρσο «βουκολίδι» στην περιοχή Κατελουζιάνικα στο Λειβάδι. Δεν είναι πάνω από 100-150τμ. Διακρίνονται λίγο οι ξερολιθιές που δείχνουν το ασήμαντο πλάτος.

Δημοσιεύθηκε στην έντυπη έκδοση της εφημερίδας ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ στο φύλλο Οκτωβρίου 2025