Θεσμοί και αντιλήψεις που καθόρισαν την κοινωνική μετάλλαξη των Κυθήρων

Το άρθρο αυτό αποτελεί ουσιαστικά συνέχεια και συμπλήρωμα του προηγουμένου με θέμα τα «Κύθηρα σε μετάβαση», που είχε ως κύριο στόχο την διερεύνηση της αναδιάρθρωσης της οικονομίας και της οικονομικής ανάπτυξης. Επειδή, στο πέρασμα του χρόνου, κοινωνία και οικονομία συμπλέκονται και συμβαδίζουν, συχνά με την οικονομία να προηγείται,  το παρόν άρθρο  επικεντρώνεται στην κοινωνική μετάλλαξη του νησιού.

Μια πρωτόγονη κοινωνία με τα χαρακτηριστικά των Κυθήρων στις αρχές του 19ου αιώνα, σκεπτόταν και λειτουργούσε με τα μεταφερόμενα από γενεά σε γενεά ήθη και έθιμα και τις πάγιες παραδόσεις και αξίες. Με σύγχρονους όρους, μια τέτοια κοινωνία με αναλφάβητους και οπισθοδρομικούς κατοίκους  θα χαρακτηριζόταν συντηρητική και εσωστρεφής.

Κύριο μέλημα της κοινωνίας αυτής με τις παγιωμένες πεποιθήσεις, ήταν η επιβίωσή της με την καλλιέργεια μιας άγονης γης, με μόνα μέσα τα εργατικά χέρια μιας κατ’ ανάγκη πολυμελούς οικογένειας. Οποιαδήποτε άλλη καινοτομική σκέψη ή ενέργεια που θα απέκλινε από τον κεντρικό στόχο  και θα τάραζε τα ήρεμα νερά της στασιμότητας,  θα ήταν περιττή και επιβλαβής για την οικογένεια, και, κατ’  επέκτασιν,  για την κοινωνία. Δεν αναγνωριζόταν, ότι η υλοποίηση μιας τέτοιας νεωτερικής αντίληψης θα συνέβαλε στην ανάπτυξη της προσωπικότητας του ατόμου και την βελτίωση της τελματωμένης ζωής  της κοινωνίας.

Το μεγάλο θύμα των κυρίαρχων παραδοσιακών και ιδεολογικών αντιλήψεων, όπως θα δούμε στην εξέλιξη της συζήτησης, ήταν η γυναίκα, η οποία υποβιβαζόταν  σε πολίτη δεύτερης κατηγορίας, με προδιαγεγραμμένη θέση στην κοινωνία, και με διευρυνόμενη ανισότητα έναντι των ανδρών.

Με αυτά τα δεδομένα, στο αίτημα της κοινωνικής αλλαγής εμπλέκονται θεσμικοί και εθιμικοί κανόνες, από τους οποίους για τα Κύθηρα και την παρούσα ανάλυση, θα επικεντρωθώ σε τρεις θεσμούς, ενώ,παράλληλα, θα συζητηθούν και οι αντιδράσεις των παραδοσιακών αντιλήψεων και δοξασιών στην προσπάθεια ανάταξης της Κυθηραϊκήςκοινωνίας.

Οι τρεις θεσμοί τους οποίους θα εξετάσουμε, η εκπαίδευση, η προίκα και η οικογένεια, είναι τρεις τελείως διαφορετικής φύσεως και διαφορετικού βεληνεκούςπαράγοντες, και ο καθένας επηρεάζει με τον δικό του τρόπο την κοινωνική μετάλλαξη των Κυθήρων. Πριν προχωρήσουμε στην συζήτηση,να σημειώσουμε, ότι η εκπαίδευση με την αργοπορία έλευσής της και η προίκα με την αργοπορία κατάργησής της, εμπόδισαν την πρωιμότερη κοινωνική άνοδο του νησιού.

Θεωρώντας τα πράγματα από την σημερινή σκοπιά, η εκπαίδευση όταν εντάχτηκε στην Κυθηραΐκή κοινωνία, έπαιξε προεξάρχοντα ρόλο στην καταπολέμηση των πρωτόγονων αντιλήψεων και πεποιθήσεων, ως και των αρνητικών επιπτώσεων που προστέθηκαν, όπως θα δούμε, με τον θεσμό της προίκας και της οικογενειακής συμπεριφοράς.

Η ευκαιρία για την εγγραμματοσύνη των αγοριών, που άνοιξε με την δημιουργία των Αγγλικών σχολείων στις αρχές του 19ου αιώνα, έγινε δεκτή με δυσπιστία από την Κυθηραΐκή κοινωνία. Είδαν την καινοτόμα αυτή ενέργεια, τουλάχιστον στην αρχή, μάλλον ως ενόχληση παρά ως διέξοδο από τον πρωτογονισμό και εφόδιο διαμόρφωσης νέων αντιλήψεων χρήσιμων στην ζωή των κατοίκων.

Αν και αφορούσε μόνο τον άρρενα πληθυσμό, αυτή ήταν μια πολύ σημαντική πρώτη τομή στις κατεστημένες δοξασίες, και απετέλεσε ένα αποφασιστικό βήμα προς την αναβάθμιση της Κυθηραϊκής κοινωνίας. Έκτοτε, σε κάθε νέο βήμα της εκπαιδευτικής προόδου του νησιού, τα κορίτσια ακολουθούσαν με απόσταση τα αγόρια, συγκλίνοντας βαθμιαία και αργά προς αυτά, μέχρις ότου στην δεκαετία του 1970, να επέλθει η πλήρης ισότητα των δύο φύλων στην δευτεροβάθμια εκπαίδευση.

Η μόρφωση και η συνακόλουθη επαγγελματική άνοδος του πληθυσμού, άρχισαν από την περίοδο   αυτή να ενισχύουν έντονα την διαγενεακή κοινωνική κινητικότητα. Η συμβολή των γυναικών ήταν θεαματική στην εξέλιξη αυτή, γιατί η μόρφωσή τους και η επαγγελματική τους ανέλιξη τους παρείχε τα μέσα για την χειραφέτηση και την απελευθέρωσή τους, από τις οπισθοδρομικές δοξασίες για το φύλο τους.

Δεδομένου ότι η κοινωνική κινητικότητα είναι ο καταλύτης για την σφυρηλάτηση νέων ιδεών και αντιλήψεων και της απαξίωσηςπαλαιών νοοτροπιών και πρακτικών, η περίοδος αυτή μπορεί να θεωρηθεί, όπως γράφω και στο προηγούμενο άρθρο μου, ως η εποχή του τέλους των παραδοσιακών Κυθήρων και της αρχής των σύγχρονων. Μπήκαν πλέον τα Κύθηρα σε μια κοινωνία αναβαθμισμένη και μια οικονομία σε τροχιά ανάπτυξης, εξελισσόμενα έκτοτε με γρήγορους και εντεινόμενους ρυθμούς, για να φθάσουν στα σημερινά πολύ υψηλά επίπεδα.

Όσον αφορά τον υποτιμητικό για την γυναίκα θεσμό της προίκας, ο οποίος  καταργήθηκε δια νόμου το 1983, ήταν τόσο δυνατός και απαραίτητος, ώστε πολλές φορές η σύναψη ενός γάμου εξαρτιόταν από την προίκιση της νύφης, ήταν, με άλλα λόγια, «γάμος υπό αίρεση», ιδίως όταν βασιζόταν σε συνοικέσιο – και ήταν τότε πολλοί οι γάμοι αυτής της νοοτροπίας.

Στην φτωχή κοινωνία των Κυθήρων που η εξασφάλιση της προίκας ήταν δύσκοληυπόθεση, ο θεσμός είχε αρνητικές επιπτώσεις στην γαμηλιότητα του πληθυσμού και ιδιαίτερα στην ζωή των νεαρών κοριτσιών. Για να ξεφύγουν από το αδιέξοδο της αγαμίας, τα κορίτσια αυτά ξενιτεύονταν, για την σύναψη προκαθορισμένων γάμων. Η μετανάστευση των κοριτσιών με το «πλοίο των νυφών», όπως λεγόταν, είχε ήδη ξεκινήσει προπολεμικά, αλλά κορυφώθηκε στις δύο πρώτες δεκαετίες της μεταπολεμικής περιόδου, προτού αρχίσει  σιγά-σιγά να υποχωρεί, με την μόρφωση και την απελευθέρωση των γυναικών  από τον ασφυκτικό κλοιό των οικογενειακών παραδόσεων.

Στα κορίτσια τώρα  που έμεναν ανύπαντρα στο νησί, κολλούσε η ρετσινιά της «γεροντοκόρης», η οποία  αποτελούσε ουσιαστικά κοινωνικό στίγμα. Στίγμα όμως και πράξη ανηθικότητας ήταν και η εκτός γάμου σχέση, η οποία, με την νοοτροπία της εποχής, δυσκόλευε τον μελλοντικό γάμο της «παραστρατημένης».

Τούτων δοθέντων, μπορεί να υποστηριχτεί, ότι στα Κύθηρα της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου, ο θεσμός της προίκας, που προφανώς εφευρέθηκε  για να ενισχύει τον γάμο, ήταν, εκ των πραγμάτων, εχθρός του γάμου, αφ’ ενός επιδεινώνοντας  με την αγαμία των νέων την κατιούσα πορεία των δημογραφικών εξελίξεων, και αφ’ ετέρου, ωθώντας   τους νέους και τις νέες του νησιού προς την μετανάστευση. Όλες αυτές οι αρνητικές επιπτώσεις του θεσμού της προίκας, αποτελούσαν, προφανώς, ανασταλτικούς παράγοντες της κοινωνικής προόδου των παλαιότερων Κυθήρων.

Ερχόμενοι στον τρίτο θεσμό, την οικογένεια, μεταξύ των πολλών συνηθειών και πρακτικών που μπορούν να επηρεάσουν τις κοινωνικές εξελίξεις, θα ξεχωρίσω για τα Κύθηρα τις νέες συμπεριφορές που παράγονται από μια συνισταμένη της μετανάστευσης. Πρόκειται για τις αλλαγές στην δομή του νοικοκυριού, από τον ξενιτεμό του άνδρα αρχηγού μιας πολυμελούς οικογένειας, ένα μαζικό φαινόμενο που είχε αρχίσει προπολεμικά και συνεχίστηκε στην πρώτη μεταπολεμική περίοδο.

Όταν ο πάτερ φαμίλιας ξενιτεύεται, αφήνει ακέφαλη την μέχρι τότε πατριαρχική οικογένεια. Η  σύζυγος είναι υποχρεωμένη  να καλύψει το κενό, αναλαμβάνοντας τις αρμοδιότητες του αποχωρήσαντος αρχηγού, μετατρέποντας την οικογένεια από πατριαρχική σε μητριαρχική. Απελευθερωμένη από την εξουσία του συζύγου, η σύζυγος έχει τώρα την ευκαιρία  να χειραφετηθεί και να εδραιώσει την δική της μητριαρχική εξουσία.

Αν και η φύση των κανόνων συμπεριφοράς έναντι του κοινωνικού περίγυρου, πού έρχονται από μακριά και έχουν γίνει βίωμα δεν αλλάζει, αλλάζει όμως η συμπεριφορά της τοπικής κοινωνίας, έναντι μιας οικογένειας στερούμενης της ανδρικής προστασίας, με μια γυναίκα αρχηγό, θεωρούμενης έξωθεν, λόγω του φύλου της, μειωμένου κύρους και εκτίμησης. Αυτό την καθιστά ευάλωτη σε προσβλητικά σχόλια ή ακόμη και σε κακόβουλη συμπεριφορά κατά της αξιοπρέπειας της ίδιας και των ηθικών αξιών της οικογένειας.

Η σύζυγος αρχηγός αντιδρά σε αυτή την κατάσταση, αυστηροποιώντας, έτι περαιτέρω,τους κανόνες συμπεριφοράς της οικογένειας, με πολλές συνέπειες στις κοινωνικές σχέσεις των μελών της. Η κίνηση αυτή, θα μπορούσε να στερήσει ακόμη και την εκπαίδευση των τέκνων, ιδίως των κοριτσιών, αν μάλιστα ήταν αναγκαία η μετακίνησή τους  από την πατρική κατοικία, μακριά από την άμεση εποπτεία της μητέρας αρχηγού. Αυτοί οι περιορισμοί στο οικογενειακό επίπεδο, ως αποτέλεσμα της μετανάστευσης του άνδρα αρχηγού, διαχεόμενοι συνιστούν έναν ακόμη ανασταλτικό παράγοντα στην κοινωνική εξέλιξη του νησιού.

Συμπερασματικά, το άρθρο αυτό υποστηρίζει, ότι η διαδρομή από την παραδοσιακή στην σύγχρονη κοινωνική υπόσταση των Κυθήρων, ήταν, για χρόνια, στρωμένη με πρωτόγονες αντιλήψεις, οπισθοδρομικές δοξασίες  και επιβλαβείς θεσμικούς κανόνες. Το παραδοσιακό αυτό κατεστημένο εναντιωνόταν σε οποιεσδήποτε καινοτομικές ιδέες και πρακτικές, οι οποίες θα προήγαγαν την κοινωνική μετάλλαξη του νησιού μέσω του μορφωτικού και βιοτικού επιπέδου του πληθυσμού.

Αφού όμως καταπολεμήθηκαν οι χρόνιες αυτές συνθήκες και συνήθειες ζωής, που συντηρούσαν την στασιμότητα και την οπισθοδρόμηση, επικράτησαν  οι νέες ιδέες και σκέψεις που ευνοούσαν την πρόοδο και την δημιουργία. Στο περιβάλλον αυτό, οι αργοί ρυθμοί και οι χρονοβόρες προσπάθειες της ανατροπής των παλιών κοινωνικών περιορισμών, μετατράπηκαν σε γοργά βήματα, ορισμένες φορές αλματώδη, οδηγώντας ταχέως στην σύγχρονη απελευθερωμένη κοινωνία και την οικονομική ευημερία των Κυθήρων.

 

---

Δημοσιεύθηκε στην έντυπη έκδοση της εφημερίδας ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ στο φύλλο Νοεμβρίου 2025