Advertisement
Η Ευρώπη διανύει μια μεταβατική περίοδο όπου ξέρουμε τι αφήνουμε πίσω και αδυνατούμε να φανταστούμε τι έπεται. Ομως, γνωρίζουμε ότι μόνο τον περασμένο αιώνα η ήπειρος βρέθηκε στη δίνη δύο Παγκοσμίων Πολέμων και ότι το μεταπολεμικό διεθνές σύστημα διακυβέρνησης εξασφάλισε για τις χώρες τη μακρότερη περίοδο ηρεμίας και ευημερίας.
Προκαλεί θλίψη και προβληματίζει η σκέψη πως σαν σήμερα πριν από 110 χρόνια διεξάγονταν τόσο σφοδρές συγκρούσεις στη Δυτική Ευρώπη που, από την 1η Ιουλίου έως τη 18η Νοεμβρίου του 1916, στη Μάχη του Σομ στη βόρεια Γαλλία, περίπου ένα εκατομμύριο στρατιώτες από τη Βρετανία, τη Γαλλία, τη Γερμανία (και από τις αποικίες τους) σκοτώθηκαν ή τραυματίστηκαν. Στο τέλος του πολέμου, οι νεκροί έφθασαν στα 24 εκατ., από εχθροπραξίες, ασθένειες και κακουχίες σε στρατόπεδα αιχμαλώτων. Ο «πόλεμος που θα έθετε τέρμα στους πολέμους», ο πόλεμος που άρχισαν απερίσκεπτα οι αυτοκρατορίες της εποχής, οδήγησε στο τέλος τεσσάρων εξ αυτών – της Γερμανικής, της Ρωσικής, της Αυστροουγγρικής και της Οθωμανικής. Δεν σήμανε, ωστόσο, το τέλος των πολέμων. Η άνοδος εθνικών κρατών, οι πολιτικές και κοινωνικές αναταράξεις σε πολλές χώρες που προκάλεσε η φτώχεια (σε συνδυασμό με την επικράτηση του κομμουνισμού στη Ρωσία), και η απελπισία και η οργή των ηττημένων Γερμανών, που περίμεναν την ευκαιρία ώστε να εκδικηθούν για τους όρους που τους είχαν επιβληθεί στο τέλος του Μεγάλου Πολέμου, οδήγησαν στον ακόμη πιο φονικό Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, όπου οι νεκροί στην Ευρώπη μόνο ανήλθαν περίπου σε 40 εκατ. Εκεί τελείωσαν οι αυτοκρατορίες των ηττημένων, της Ιαπωνίας, της φασιστικής Ιταλίας και της ναζιστικής Γερμανίας, αλλά ήρθε το τέλος και των αυτοκρατοριών των Ευρωπαίων νικητών – της Βρετανίας, της Γαλλίας και της Ολλανδίας.
Advertisement
Την ώρα που συσσωρεύονται οι κίνδυνοι, σε ευρωπαϊκές χώρες η εμπιστοσύνη στο εγχείρημα της ενοποίησης και στη φιλελεύθερη δημοκρατία υπονομεύεται συνεχώς.
Οι δύο μεγάλες δυνάμεις –οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Σοβιετική Ενωση– και οι σύμμαχοί τους βρέθηκαν αντίπαλοι στην ανήσυχη ισορροπία του Ψυχρού Πολέμου. Οι ευρωπαϊκές χώρες δεν είχαν πια την πρωτοβουλία κινήσεων, αλλά συμμορφώθηκαν με το νέο καθεστώς, όπου ή οι ΗΠΑ ή η Σοβιετική Ενωση καθόριζαν την πορεία των συμμάχων τους. Τα επίπεδα ελευθερίας και ευημερίας διέφεραν μεταξύ Δυτικής και Ανατολικής Ευρώπης, όμως, με την εξαίρεση της διάλυσης της Γιουγκοσλαβίας, εξέλειψαν οι πόλεμοι που έως τότε βύθιζαν την ήπειρο στο αίμα σε τακτά διαστήματα.
Σήμερα, οι συνθήκες που ακολούθησαν το 1945 και την κατάρρευση του ανατολικού μπλοκ το 1989 δεν υπάρχουν. Οι ευρωπαϊκές χώρες εξαρτώνται από δυνάμεις και εξελίξεις πέρα από τα σύνορά τους. Οι ΗΠΑ και η Κίνα συμπεριφέρονται σαν τις παλιές αυτοκρατορίες, χωρίς να λογαριάζουν συμμάχους. Ευκαιριακές συμμαχίες συνάπτονται χωρίς πολλή σκέψη για το πού μπορεί να οδηγήσουν (κάτι που είχε τραγικές συνέπειες το 1914). Οι δήθεν «θεωρητικοί» της νέας Δεξιάς, που προσκολλήθηκαν στον Ντόναλντ Τραμπ, πιστεύουν σε μια παλαιάς κοπής σύγκρουση πολιτισμών, όπου ο κόσμος θα ελέγχεται από τις μεγάλες και κάποιες περιφερειακές δυνάμεις, χωρίς να ενδιαφέρεται κανείς για τη δημοκρατία, τη δικαιοσύνη, τους κανόνες και το δίκαιο. Στις ΗΠΑ, στην Κίνα, στη Ρωσία, στην Τουρκία, στο Ισραήλ και σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες, ακραίες εθνικιστικές δυνάμεις επιτείνουν τα προβλήματα. Την ώρα που συσσωρεύονται οι κίνδυνοι και οι διεθνείς ισορροπίες διαταράσσονται, σε ευρωπαϊκές χώρες η εμπιστοσύνη στο εγχείρημα της ενοποίησης και στη φιλελεύθερη δημοκρατία υπονομεύεται συνεχώς.
Προτάσεις για τη θωράκιση της Ε.Ε. υπάρχουν, όπως η έκθεση του Μάριο Ντράγκι. Οι Ευρωπαίοι, όμως, πρέπει πρώτα να καταλάβουν πως εάν δεν αλλάξουν νοοτροπία, θα συνεχίσουν στον δρόμο που οδήγησε στο 1914 και μετά στο 1939.
