Aγιον Oρος: Ο σιωπηλός αγώνας για τη διάσωση των θησαυρών του

Το Άγιον Όρος δεν είναι μουσείο με τη συμβατική έννοια του όρου, αλλά ένας ζωντανός οργανισμός. Τα κειμήλια αποτελούν αναπόσπαστο τμήμα της λειτουργικής πράξης και της καθημερινής ζωής», λέει ο πατέρας Θεόφιλος, καθισμένος στο γραφείο του στη Μονή Παντοκράτορος. «Η Ακρόπολη και οι Πυραμίδες μπορεί να έχουν διασωθεί, αλλά πρόκειται για νεκρά μνημεία. Το Άγιον Όρος είναι μία από τις ελάχιστες περιπτώσεις όπου η αρχαιότητα έχει επιβιώσει και παραμένει ζωντανός φορέας. Σκεφτείτε το σαν μια γέφυρα: ενώνει διαφορετικούς ανθρώπους και λαούς, αλλά κυρίως αποτελεί μια γέφυρα μεταξύ των αιώνων».

Advertisement

Καθώς μας ξεναγεί στους χώρους του μοναστηριού, ο πατέρας Θεόφιλος μας μιλάει με πάθος για τα συντηρημένα χειρόγραφα και τις εικόνες της μονής. Όταν όμως φτάνουμε στο Καθολικό, η χροιά της φωνής του αλλάζει ξαφνικά: «Κοιτάξτε προσεκτικά αυτές τις τοιχογραφίες του 14ου αιώνα», λέει χαμηλόφωνα. «Αυτό είναι ο Βαν Γκογκ, 500 χρόνια πριν από τον Βαν Γκογκ! Ο εξπρεσιονισμός της βυζαντινής τέχνης είναι στην προκειμένη περίπτωση κάτι το απίστευτο», αναφωνεί δείχνοντας με το χέρι του.

Και όμως, αυτές οι ξεχωριστές τοιχογραφίες, μαζί με χιλιάδες άλλα αμύθητης αξίας κειμήλια, έφτασαν κάποτε μια ανάσα από τον αφανισμό. Κατά την περίοδο του ιδιόρρυθμου καθεστώτος των μονών, τα παγκάρια των εκκλησιών είχαν αδειάσει και οι λίγοι μοναχοί που βρίσκονταν στο Όρος δεν αρκούσαν για να ασχοληθούν επισταμένως με τη συντήρηση των κληροδοτημάτων που είχαν παραλάβει από τις προηγούμενες γενιές. Το γεγονός ότι σήμερα η Αθωνική Πολιτεία διαθέτει υπερσύγχρονα εργαστήρια και διεξάγει έναν τιτάνιο αγώνα διάσωσης απέναντι στη φθορά του χρόνου, την υγρασία αλλά και τους σεισμούς, αποτελεί από μόνο του κάτι αξιοσημείωτο. Οι Ιερές Μονές, σε συνεργασία με το Υπουργείο Πολιτισμού, την Εφορεία Αρχαιοτήτων Χαλκιδικής και Αγίου Όρους και το Κέντρο Διαφυλάξεως Αγιορειτικής Κληρονομιάς (Κε.Δ.Α.Κ.), έχουν ολοκληρώσει πολλές αποστολές καταγραφής, έρευνας, τεκμηρίωσης, μελέτης και συντήρησης διαφόρων κειμηλίων. Ο αγώνας αυτός δεν είναι αγώνας ταχύτητας. Συντελείται καθημερινά και συχνά σιωπηλά.

Υπάρχει μια ουσιώδης διαφορά ανάμεσα στα ευρήματα, που φέρνει στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη, και στα κειμήλια των μονών. Τα τελευταία χρειάζονται, σύμφωνα με τους μοναχούς, διαφορετική μεταχείριση λόγω του ιερού τους χαρακτήρα.

Ανάγκη διαφορετικής μεταχείρισης

Ένας από τους μοναχούς που ασχολείται με την επίβλεψη και τη διασφάλιση της εύρυθμης διεξαγωγής της συντήρησης των έργων τέχνης στη Μονή Βατοπαιδίου είναι ο πατέρας Δανιήλ. Τον συναντάμε στον εξώστη της μονής, να δίνει οδηγίες στους εργάτες που πραγματοποιούν εργασίες. Σπούδασε πολιτικός μηχανικός, αλλά ποτέ δεν το άσκησε επαγγελματικά. «Όταν ήρθε η αδελφότητά μας το 1987, το μοναστήρι ήταν σχεδόν ερείπιο. Όλα τα κτίρια χρειάζονταν συντήρηση. Μέχρι σήμερα έχουμε φτιάξει λίγο πάνω από τα μισά», σημειώνει.

Υπάρχει όμως μια ουσιώδης διαφορά ανάμεσα στα ευρήματα, που φέρνει στο φως η αρχαιολογική σκαπάνη, και στα κειμήλια των μονών. Τα τελευταία χρειάζονται, σύμφωνα με τους μοναχούς, διαφορετική μεταχείριση λόγω του ιερού τους χαρακτήρα. Για να μας το εξηγήσει καλύτερα, ο πατέρας Δανιήλ μάς μεταφέρει μια ιστορία που διηγούνταν ο γέροντας Εφραίμ της Μονής Βατοπαιδίου στους υπόλοιπους μοναχούς: «Όταν ήταν μικρό παιδί στο χωριό του στην Κύπρο, υπήρχε ένα ερειπωμένο εκκλησάκι. Δεν είχε μείνει σχεδόν τίποτα, μόνο πέτρες. Πιτσιρικάδες πήγαιναν, έπαιρναν τις πεταμένες πέτρες και έπαιζαν. Τον είδε η γιαγιά του και τον μάλωσε: “Πώς παίρνεις αυτές τις πέτρες; Αυτές ήταν μέρος μιας εκκλησίας. Έχουν θυμιατιστεί, έχουν πάνω τους την προσευχή, τα δάκρυα, τις Aκολουθίες. Δεν είναι απλές πέτρες για να τις πετάς”. Ο γέροντας συνέδεε αυτή την ιστορία με τη ζωή μας εδώ, λέγοντας σε μοναχούς που ένιωθαν ότι δεν κάνουν κάτι σπουδαίο: “Είμαστε σαν αυτές τις πέτρες. Ακόμα κι αν νομίζεις ότι είσαι απλώς μια πέτρα, μόνο και μόνο που βρίσκεσαι μέσα στο μοναστήρι, που θυμιάζεσαι, που ακούς τις προσευχές και τις ακολουθίες, σιγά σιγά αγιάζεις”. Με αυτή την ιερότητα πρέπει να αντιμετωπίζουμε και τα κτίρια», λέει ο πατέρας Δανιήλ.

«Χειρουργικές» επεμβάσεις

Δίπλα του στέκεται και τον ακούει προσεκτικά ο 33χρονος συντηρητής Θάνος Αλεξίου. Βρέθηκε για πρώτη φορά πριν από 12 χρόνια στο Άγιον Όρος και αυτό που τον τράβηξε ήταν η αυθεντικότητα και η καλοσύνη των μοναχών. Έχει τελειώσει την Εκκλησιαστική Ακαδημία Θεσσαλονίκης και το Τμήμα Συντήρησης Αρχαιοτήτων και Έργων Τέχνης στην Αθήνα.

«Η διαδικασία για να γίνεις αδειούχος συντηρητής του Υπουργείου Πολιτισμού είναι αυστηρή. Πρέπει να αποφοιτήσεις από τη σχολή, να κάνεις πρακτική για δύο χρόνια σε δημόσιο ή ιδιωτικό φορέα και έπειτα να καταθέσεις τα χαρτιά σου για να πάρεις την άδεια να αναλαμβάνεις έργα προ του 1830. Δεν μπορείς να “χειρουργήσεις” χωρίς να έχεις εκπαιδευτεί. Η ευθύνη που σηκώνουμε απέναντι στο μνημείο είναι τεράστια», σημειώνει.

Στα χέρια του κρατάει ένα ειδικό χημικό τζελ και ένα νυστέρι. «Το τζελ απορροφά την αιθάλη (καπνιά) και μαλακώνει τις νεότερες επιζωγραφίσεις. Το νυστέρι, από την άλλη, είναι το βασικό μας εργαλείο, κυριολεκτικά η προέκταση του χεριού μας. Χρησιμοποιούμε επίσης ειδικούς σάπωνες για να αφαιρέσουμε λιπαρούς λεκέδες που αφήνουν τα χέρια των πιστών ή το θυμίαμα». Μάλιστα, όπως αναφέρει, με τη χρήση διαφόρων τεχνικών οι συντηρητές έχουν τη δυνατότητα να κάνουν ακτινογραφήσεις, προκειμένου να διαπιστώσουν αν υπάρχει παλαιότερο ζωγραφικό στρώμα και σε τι κατάσταση σώζεται.

Αυτή την εποχή, αντικείμενο της εργασίας του είναι η συντήρηση του παρεκκλησίου των Αγίων Αναργύρων. Πρόκειται για ένα εξαιρετικά απαιτητικό έργο της Εφορείας Αρχαιοτήτων Χαλκιδικής και Αγίου Όρους, το οποίο έχει ενταχθεί στο Πρόγραμμα «Κεντρική Μακεδονία 2021-2027». Η μικρών διαστάσεων τρίκλιτη βασιλική κτίστηκε στα τέλη του 12ου αιώνα και ανακατασκευάστηκε στα μέσα του 19ου. Η πρώτη επιβεβαιωμένη τοιχογράφησή της έγινε στο δεύτερο μισό του 14ου αιώνα, με χορηγία του Σέρβου δεσπότη Ιωάννη Ούγκλεση. «Κατά την ανακατασκευή του παρεκκλησίου στα μέσα του 19ου αιώνα, οι τοιχογραφίες στον κυρίως ναό επιζωγραφίσθηκαν σε όλη τους την έκταση και οι υπερυψωμένες νέες τοιχοποιίες των πλάγιων κλιτών δέχθηκαν νέα ζωγραφική», αναφέρει ο Γεώργιος Σκιαδαρέσης, δρ αρχαιολόγος και αναπληρωτής προϊστάμενος της Εφορείας Αρχαιοτήτων Χαλκιδικής και Αγίου Όρους. Στόχος είναι να αναδειχθεί ο κρυμμένος θησαυρός του αρχικού παλαιολόγειου ζωγραφικού στρώματος που υπάρχει πίσω από τις επιζωγραφίσεις.

Η διαδικασία είναι επίπονη, καθώς «η συντήρηση είναι μια λεπτή ισορροπία», παρατηρεί ο Θάνος Αλεξίου. «Στον ειδικό επιστήμονα πρέπει να δείξεις ξεκάθαρα πού υπήρχε φθορά. Στον μοναχό, όμως, πρέπει να παραδώσεις μια εικόνα ήρεμη, χωρίς “λευκές τρύπες”, ώστε να προσευχηθεί χωρίς να διασπάται η προσοχή του».

Από τις «μαύρες» εικόνες στον Εσταυρωμένο

Ένας άλλος σπουδαίος θησαυρός βρίσκεται στο Σκευοφυλάκιο της Μονής Βατοπαιδίου. Πρόκειται για μια σειρά από βυζαντινές εικόνες, τις οποίες περί τη δεκαετία του 1990 οι μοναχοί βρήκαν κατάμαυρες, παρατημένες σε στέγες, να τρέχουν τα νερά πάνω τους. «Σε παλαιότερες εποχές, οι μοναχοί δεν μπορούσαν να φανταστούν τι κρύβεται κάτω από αυτό το οξειδωμένο βερνίκι. Έτσι λοιπόν, για να μη βεβηλωθούν, τις έστελναν στην Κωνσταντινούπολη. Καράβια ολόκληρα έφευγαν από εδώ γεμάτα με κατάμαυρες εικόνες, για να καούν στη φωτιά όταν ψηνόταν το Άγιο Μύρο στο Οικουμενικό Πατριαρχείο. Αντιλαμβάνεστε το μέγεθος που έχει χαθεί», σημειώνει ο πατέρας Πορφύριος, ο οποίος μας ξεναγεί στο Σκευοφυλάκιο.

Σημαντικά έργα που έχουν συντηρηθεί στα σύγχρονα εργαστήρια, είναι η Γεωγραφία του Πτολεμαίου του 13ου-14ου αιώνα, το Τετραευαγγέλιο του 950 μ.Χ. και το Χρυσόβουλο του Ανδρονίκου Β ́ Παλαιολόγου από τη Μονή Βατοπαιδίου.

Ιστορίες διάσωσης και αποκατάστασης πολύτιμων κειμηλίων έχει να αφηγηθεί κάθε μονή του Αγίου Όρους. Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του μνημειακών διαστάσεων ξύλινου Εσταυρωμένου στη Μονή Ιβήρων, ο οποίος σύμφωνα με την Εφορεία Αρχαιοτήτων φτάνει τα 4 μέτρα σε ύψος και φιλοτεχνήθηκε το 1525 από τους μοναχούς Ιωάσαφ και Νεόφυτο. Μια νύχτα, ο Εσταυρωμένος έπεσε, σωριάστηκε στο έδαφος και έγινε κομμάτια. Οι μοναχοί σκούπισαν και μάζεψαν τα θραύσματα, ώσπου τη δεκαετία του 1990 τα εντόπισε ένας συντηρητής. Τα πήρε, τα καθάρισε, τα ταξινόμησε σε κουτιά και έκανε ένα πρόχειρο σχέδιο για το πώς περίπου ενώνονται. Όμως, δεν πρόλαβε να συναρμολογήσει τον Εσταυρωμένο, καθώς απεβίωσε. Πέρασαν τα χρόνια και γύρω στο 2014 η Εφορεία Αρχαιοτήτων ανέλαβε την αποκατάσταση του έργου. Ο συντηρητής Τριαντάφυλλος Σταυρακάκης βρήκε τα σπαράγματα του ξύλινου σταυρού που ήταν τοποθετημένα για χρόνια μέσα σε τέσσερα ξύλινα συρτάρια στην παλιά βιβλιοθήκη της μονής και τα στερέωσε με ρητίνες, πριονίδι, ξύλο balsa και ξυλόκολλα. «Τα κομμάτια μπήκαν στη θέση τους και ο Εσταυρωμένος αναστηλώθηκε με την ολοκλήρωση αυτού του σπουδαίου έργου διάσωσης», θυμάται ο γέροντας Χριστόφορος ο Ιβηρίτης.

Έγγραφα και μαρμαροθετημένα δάπεδα

Πέρα από τις εικόνες, γίνεται και ένας εξίσου μεγάλος αγώνας για τη συντήρηση των εγγράφων, των χειρογράφων αλλά και των βιβλίων που φυλάσσονται στο Όρος. Σύμφωνα με στοιχεία της Εφορείας Αρχαιοτήτων, ο όγκος του υλικού ξεπερνά τους 15.000 τόμους, ενώ υπάρχουν επίσης εκατοντάδες χιλιάδες λυτά έγγραφα της Βυζαντινής και Μεταβυζαντινής εποχής. «Λόγω της παλαιότητάς τους και συχνά της καθημερινής χρήσης τους, έχουν επιβαρυνθεί με βλάβες, άλλες μη αναστρέψιμες, όπως η απώλεια μέρους του σώματος ενός βιβλίου λόγω ξακρίσματος, και άλλες αναστρέψιμες, όπως οι εναποθέσεις σκόνης, κεριού, λίπους, η αφαίρεση ξένων σωμάτων λόγω κακής νεωτερικής συντήρησης, η συρρίκνωση περγαμηνής λόγω διακυμάνσεων στην υγρασία, η οξείδωση της μελάνης, η δράση των μυκήτων, η αποκατάσταση και συμπλήρωση υλικού σε σχισίματα και οπές λόγω δράσης ξυλοφάγων εντόμων ή τρωκτικών», σημειώνει ο κ. Σκιαδαρέσης. Σημαντικά έργα που συντηρήθηκαν στα σύγχρονα εργαστήρια είναι η Γεωγραφία του Πτολεμαίου του 13ου-14ου αιώνα, το Τετραευαγγέλιο του έτους 950 περίπου, το Χρυσόβουλο του Ανδρονίκου Β΄ Παλαιολόγου από τη Μονή Βατοπαιδίου, χρονολογούμενο στο 1301, και άλλα.

Η συντήρηση έργων γλυπτικής, ψηφιδωτών και μαρμαροθετημένων δαπέδων είναι μία ακόμα απαιτητική εργασία που απαιτεί εξειδικευμένη γνώση αλλά και τακτικό έλεγχο της κατάστασης διατήρησης. Σημαντικά αρχιτεκτονικά γλυπτά έχουν συντηρηθεί στη Μονή Βατοπαιδίου, συγκεκριμένα τα θωράκια στον ανοιχτό εξωνάρθηκα του Καθολικού και στη Φιάλη, καθώς και στη Μονή Ιβήρων, όπου αποκαταστάθηκαν τα κιονόκρανα και το παλαιό τέμπλο του Καθολικού. Ιδιαίτερο βάρος έχει δοθεί στα σπάνια στον ελλαδικό χώρο μαρμαροθετημένα δάπεδα, που κοσμούν Καθολικά και παρεκκλήσια αγιορειτικών μονών.

«Στον ειδικό επιστήμονα πρέπει να δείξεις ξεκάθαρα πού υπήρχε φθορά. Στον μοναχό, όμως, πρέπει να παραδώσεις μια εικόνα ήρεμη, χωρίς “λευκές τρύπες”, ώστε να προσευχηθεί χωρίς να διασπάται η προσοχή του».

Όμως, συχνά αυτή η προσπάθεια συντήρησης και ανάδειξης της πολιτιστικής κληρονομιάς δοκιμάζεται από τα φυσικά φαινόμενα. Μετά τη σεισμική ακολουθία των τελευταίων χρόνων και ιδιαίτερα μετά τους σεισμούς του Φεβρουαρίου, του Ιουνίου και του Σεπτεμβρίου 2025, πραγματοποιήθηκαν εκτεταμένες αυτοψίες από κλιμάκια της Εφορείας Αρχαιοτήτων και από εξειδικευμένους τεχνίτες. Προτεραιότητα δόθηκε σε ιστορικά κτίρια που περιέχουν τοιχογραφημένα σύνολα. Από εκεί και έπειτα, συνεργεία συντηρητών από το 2025 έως σήμερα εφαρμόζουν σωστικά μέτρα και συντηρούν τοιχογραφίες που υπέστησαν φθορές.

Όπως χαρακτηριστικά περιγράφει ο πατέρας Ιωσήφ από τη Μονή Βατοπαιδίου: «H Ιστορία γράφεται με θυσίες, με κένωση του εαυτού. Πρέπει να αγαπούμε και να καταγράφουμε την Ιστορία του χώρου μας, για να μπορέσουμε να τη συνεχίσουμε. Αν είμαστε απορροφημένοι από τον εαυτό μας και δεν θέλουμε να κοπιάσουμε, δεν θα μπορέσουμε να παραδώσουμε στις επόμενες γενιές την Ιστορία που παραλάβαμε».

Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο 17ο τεύχος της έκδοσης «Οι Τόποι μας-Άγιον Όρος», Νοέμβριος 2026.