Βυζαντινοί ναοί στα Κύθηρα

Πολύ θα θέλαμε να παρουσιάσουμε στις στήλες μας αυτό το έπος του Βυζαντινού πολιτισμού, κάτι φυσικά, αδύνατον για μία εφημερίδα. Όμως οφείλουμε να επισημάνουμε αυτό το μεγάλο πολιτιστικό μας υπόβαθρο που διασώθηκε στον απομονωμένο και ουσιαστικά περίκλειστο χώρο του νησιού μας. Μάλιστα, παρά τις καταστροφές από το χρόνο και την άγνοια ή την ανθρώπινη απληστία και αδιαφορία, έχουν μείνει πολλά μνημεία από αυτή τη μεγάλη κληρονομιά, πολλά από τα οποία, δυστυχώς, καταστρέφονται, για να μην πούμε, καταστράφηκαν, στις μέρες μας. Είναι αλήθεια ότι μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1990 η Αρχαιολογική υπηρεσία με το τοπικό της κλιμάκιο, αλλά και μεμονωμένοι ερευνητές, είχαν διασώσει και αναδείξει πολλά ανάλογα μνημεία του τόπου, όχι όμως όλα. Στα περιορισμένα πλαίσια μίας εφημερίδας θα επιχειρήσουμε εδώ να καταγράψουμε τα μνημεία αυτό με διττό σκοπό. Πρώτον να τα θυμίσουμε σε όσους από τους νεότερους ενδιαφέρονται και δεύτερον να κινήσουμε το ενδιαφέρον σε όσους ξεναγούν στα μονοπάτια ή στο νησί γενικά, να αναφέρουν λίγες κουβέντες γι’ αυτό το άγνωστο στους πολλούς, Βυζαντινό παρελθόν των Κυθήρων. Παρακάτω θα περιοριστούμε σε δύο κατηγορίες. Στον σημαντικό κατάλογο του περίφημου βιβλίου των Μ. Χατζηδάκη-Ι.Μπίθα «Ευρετήριο Βυζαντινών τοιχογραφιών Κυθήρων» της Ακαδημίας Αθηνών και σε ένα δικό μας κατάλογο για όσους ναούς αναφέρονται σε διάφορες άλλες πηγές ως Βυζαντινοί. (Δίπλα από κάθε ναό αναφέρεται η περιοχή και η πιθανή του χρονολόγηση σύμφωνα με τις διαθέσιμες πηγές).

Επί τη ευκαιρία επισημαίνουμε την ανάγκη, όπως σε ξεναγήσεις στο νησί πρέπει να έχουν ενημερωθεί όσοι έχουν επιφορτισθεί με αυτό το έργο ότι είναι αναγκαίο να έχουν καλή γνώση των αναφερομένων στην Κυθηραϊκή βιβλιογραφία για τα μνημεία στα οποία αναφέρονται, ώστε να αποφεύγονται ανακριβείς αναφορές ή παρανοήσεις, που βασίζονται απλά σε παραδόσεις.

Advertisement

Α. Ο κατάλογος στο βιβλίο Χατζηδάκη-Μπίθα.

1. Άγιοι Ανάργυροι Φριλιγγιάνικα, 13^ος
2. Άγιος Ανδρέας, Λιβάδι, 10^ος
3. Άγιος Ανδρέας & Άγιος Γεώργιος, Περλεγκιάνικα,13^ος
4. Άγιος Αντώνιος Παλιόχωρα, 15^ος
5. Άγιος Δημήτριος (;) Παλιόχωρα, 14^ος
6. Αρχάγγελος Μιχαήλ (;) Παλιόχωρα, 15^ος
7. Αγία Βαρβάρα, Κυπριωτιάνικα,13^ος
8. Άγιος Βλάσιος-Παναγία, Φριλιγγιάνικα, 13^ος
9. Άγιος Γεώργιος Καλούτζη, Χώρα,15^ος
10. Άγιος Γεώργιος, Ντουριάνικα,13^ος
11. Άγιος Γεώργιος, Παλιόκαστρο, 14^ος
12. Άγιος Δημήτριος, Καμπιάνικα, 13^ος
13. Άγιος Δημήτριος, Χώρα, 1400
14. Άγιος Δημήτριος, Κάτω Χώρα, Μυλοπόταμο, 15^ος
15. Άγιος Δημήτριος, Πούρκο, 11^ος
16. Άγιος Θεόδωρος, Σπαστήρας (Καψέας), 13^ος
17. Άγιος Ιωάννης, Μητάτα (Κουσί), 14^ος
18. Άγιος Ιωάννης, Ποταμός, 13^ος
19. Άγιος Ιωάννης, Ποταμός (Σανίδια), 15^ος
20. Άγιος Ιωάννης Πρόδρομος, Μυλοπόταμο (Κάστρο), 1518
21. Άγιος Ιωάννης Χρυσόστομος-Άγιος Φίλιππος, Χώρα, 15^ος
22. Αγία Κυριακή, Γωνία,13^ος
23. Αγία Κυριακή, Ποταμός (Σανίδια), 13^ος
24. Μεταμόρφωση-Σωτήρας, Μητάτα (Βρύση), 13^ος
25. Μεταμόρφωση-Σωτήρας, Μητάτα (Νεκροταφείο), 15^ος
26. Μεταμόρφωση-Σωτήρας, Μυλοπόταμο (Κάστρο), 15^ος
27. Άγιος Μύρων, Φυρή Άμμος (Κάλαμος), 14^ος
28. Άγιος Νικόλαος, Ποταμός (Βύθουλας), 13^ος
29. Άγιος Νικόλαος, Γωνία, 15^ος
30. Άγιος Νικόλαος, Καψάλι,13^ος
31. Άγιος Νικόλαος, Μολιγκάτες (Καλύβια), 13^ος
32. Άγιος Νίκων, Ζαγλανικιάνικα, 13^ος
33. Παναγία Κυρά, Αεροδρόμιο, 13^ος
34. Άγιος Πέτρος, Αραίοι, 15^ος
35. Άγιος Πολύκαρπος, Φοινικίες, 13^ος
36. Αγία Σοφία, Μυλοπόταμο (Σπήλαιο), 13^ος
37. Αγία Τριάδα, Χώρα (Μέσα Βούργο), 15^ος

Σημ. Αναφέρεται σε όλα η παλαιότερη χρονολόγηση, που αναγράφεται στην έκδοση αυτήν.

Β. Κατάλογος ναών με χρονολογικές αναφορές σε άλλες πηγές[1].

1. Αγία Αναστασία (Ποταμός), 14^ος
2. Αγία Ειρήνη, Σκουλιάνικα, 12^ος ;
3. Αγία Μαρίνα, Σταυλί, 14^ος
4. Άγιοι Σέργιος και Βάκχος, Άγιος Θεόδωρος, 9^ος ;
5. Άγιος Γεώργιος, Άγ. Νικόλαος Βουνό-Παναγία, 7^ος
6. Άγιος Γεώργιος, Κολοκυθιά Αγία Πελαγία), 12^ος
7. Άγιος Γρηγόριος, Αλεξανδράδες, 14^ος
8. Άγιος Ελευθέριος, Λογοθετιάνικα, 14^ος
9. Άγιος Ιωάννης Θεολόγος, Λειβάδι (Φυρή Άμμος), 13^ος;
10. Άγιος Λέων, Αλεξανδράδες, 14^ος
11. Άγιος Νικήτας , Κάλαμος (παλαιός ναός), 13^ος
12. Άγιος Νικόλαος, Μουδάρι, 14^ος
13. Άγιος Ονούφριος, Ζαγλανικιάνικα, 13^ος
14. Αρχιστράτηγος (Άγιος Παντελεήμων), Παλιόπολη, 5^ος ;
15. Παναγία Δέσποινα, Καραβάς, 14^ος
16. Παναγία Κοντελετού, Λειβάδι, 15^ος;
17. Παναγία Οδηγήτρια, Μητάτα, 15^ος;
18. Σωτήρας Πενταρμενάς, Κάλαμος, 13^ος

[1] Για τους ναούς αυτού του καταλόγου οι χρονολογικές αναφορές προέρχονται από εντοπισμούς στοιχείων σε έγγραφα ή άλλες πηγές και λίγες προκύπτουν από δημοσιευθείσες μελέτες, ενώ στις περισσότερες περιπτώσεις τα κτήρια των ναών αυτών έχουν αντικατασταθεί στην πορεία του χρόνου  με νεότερες κατασκευές και, ως εκ τούτου, απαιτείται περαιτέρω έρευνα ειδικών. Η αναφορά τους εδώ (περισσότερα στοιχεία στο, Εμμ. Καλλίγερος, ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ, Αθήνα 2011, όπου και σχετική βιβλιογραφία) έχει την έννοια της ανάγκης για περαιτέρω διερεύνηση.

Δημοσιεύθηκε στην έντυπη έκδοση της εφημερίδας ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ στο φύλλο Απριλίου 2025