Το επώνυμο «Κουκούλης» στα Κύθηρα – Νεότερα στοιχεία

Στο εμπεριστατωμένο βιβλίο του Κυθηραϊκά Επώνυμα. Ιστορική, γεωγραφική και γλωσσική προσέγγιση, Αθήνα 2002, ο κυθήριος συγγραφέας και εκδότης, κ. Εμμανουήλ Π. Καλλίγερος στο λήμμα «Κουκούλης», σ. 366-367, μεταξύ άλλων, αναφέρει ότι «στα Κύθηρα το επώνυμο φθάνει στο τέλος του 18ου αι. με τους πρόσφυγες από τη Νότ. Πελοπόννησο της εποχής των Ορλωφικών». Στο συμπέρασμα αυτό καταλήγει επειδή στις δημοσιευμένες απογραφές των Κυθήρων της ενετικής περιόδου το παραπάνω επώνυμο πρωτοεμφανίζεται στον οικισμό Κατσουλιάνικα, στην ενορία της Αγίας Τριάδας, περιοχής Ποταμού στην Απογραφή του 1784. Άρα 14 χρόνια μετά την αποτυχημένη επανάσταση στη Νότια Πελοπόννησο που έγινε γνωστή ως Ορλωφικά. (Βλ. Απογραφές πληθυσμού Κυθήρων, 18ος αιώνας, τ. Β΄, Έκδοση Εταιρείας Κυθηραϊκών Μελετών, αρ. 8, Αθήνα 1997, σ. 408-409). Επίσης, οικογένειες με το ίδιο επώνυμο απογράφονται πάλι στην ίδια ενορία το 1788. (Βλ. στο ίδιο σ. 575).

Σε νεότερο έργο του με τίτλο Συμπληρωματικά στοιχεία για τα Κυθηραϊκά Επώνυμα, Αθήνα 2016, ο ίδιος για το επώνυμο «Κουκούλης» αναφέρει μεταξύ άλλων στις σ. 41-42: «Μία όμως εγγραφή σε ληξιαρχικό έγγραφο βάπτισης στην Παναγία Ιλαριώτισσα στον Ποταμό με ημερομηνία 25 Απριλίου 1734 … αναφέρεται … ανάμεσα στους αναδόχους ένας Μανόλης Κουκουλής Λογοθέτης. Η εγγραφή οδηγεί στη σκέψη ότι το Κουκουλής εδώ θα ήταν δυνατόν να αναγνωσθεί και ως παρωνύμιο του Λογοθέτης…». Παρακάτω ο συγγραφέας -και μετά τον παραπάνω εύλογο συλλογισμό- καταλήγει: «Είναι πολύ πιθανόν ο γρίφος αυτός να λυθεί με τον εντοπισμό ενός πρόσθετου στοιχείου για την οικογένεια αυτή, το οποίο δεν έχει βρεθεί στις πηγές που έχουν αναζητηθεί μέχρι σήμερα».

Πραγματικά, όπως η δημοσίευση των ληξιαρχικών βιβλίων της Παναγίας Ιλαριώτισσας Ποταμού, 1731-1856, από τον καθηγητή του Ιονίου Πανεπιστημίου, κ. Εμμ. Γ. Δρακάκη, (Βλ. Ληξιαρχικά Βιβλία Κυθήρων, Ενορία Παναγίας Ιλαριωτίσσης Ποταμού 1731-1856, Έκδοση Εταιρείας Κυθηραϊκών Μελετών, αρ. 16, Αθήνα 2003, σ. 101, αύξ αριθ. εγγραφής 204) πρόσφερε νέα στοιχεία για το συγκεκριμένο επώνυμο, έτσι και η μελέτη των ληξιαρχικών βιβλίων της Αγίας Τριάδας Κατσουλιανίκων, 1752-1865, για την Πτυχιακή εργασία μου στο Τμήμα Αρχειονομίας, Βιβλιοθηκονομίας και Μουσειολογίας στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο, το ακαδημαϊκό έτος 2021-22 πιστεύω ότι δίνει λύση στον «γρίφο», όπως δικαιολογημένα τον ονομάζει ο κ. Εμμ. Π. Καλλίγερος

Προηγουμένως όμως είναι αναγκαίο να αναφερθεί ότι το επώνυμο «Κουκούλης» αναφέρεται στα ληξιαρχικά βιβλία του Αγίου Δημητρίου στην περιοχή Γουρία των Κατσουλιανίκων ήδη από τον Αύγουστο του 1771. Τότε βαπτίζεται το τέκνο της Γρηγορίας Κουκούλη του ποτέ Νικόλα και του δίνεται το όνομα Πανταζής. Το ίδιο έτος, τον Σεπτέμβριο, νυμφεύεται η Ελένα Κουκούλη, θυγατέρα του ποτέ Δημήτρη τον Παναγιώτη Σκορδίλη στο ναό του Αγίου Δημητρίου. Μεταγενέστερες εγγραφές των ετών 1773, 1774, 1776, 1777, 1782 και 1783, όλες προγενέστερες του έτους 1784 που αναφέρει ο κ. Καλλίγερος αντλώντας στοιχεία από τις Απογραφές του πληθυσμού των Κυθήρων, φανερώνουν τη συμμετοχή μελών της οικογένειας στην καθημερινή ζωή της μικρής κοινωνίας των Κατσουλιανίκων. (Βλ. Τηλέμαχος Κόμπης, Τα ληξιαρχικά βιβλία του Αγίου Δημηρίου στη Γουρία, Κατσουλιάνικα Ποταμού Κυθήρων, 1768-1865, Αθήνα 2009, σ. 16, 17, 19, 169 και 170).

Στα ληξιαρχικά βιβλία της Αγίας Τριάδας, τα οποία καλύπτουν μια μεγάλη χρονική περίοδο και συγκεκριμένα από τον Ιούνιο 1752 έως τον Απρίλιο 1865 διαπιστώνεται ότι μέσα στον μεγάλο αριθμό έγγραφών διαφόρων ληξιαρχικών πράξεων, δηλαδή γεννήσεων – βαπτίσεων, γάμων και θανάτων μελών κυρίως της οικογένειας Κατσούλη ή Κατζούλη, την 1η Νοεμβρίου 1764, αναφέρεται το ονοματεπώνυμο Μανόλης Κουκούλης-Λογοθέτης ( 1ο ληξ. Βιβλίο, φ. 7v του Καταστίχου) και με αύξοντα αριθμό εγγραφής 64. Στη συνέχεια, εμφανίζονται εγγραφές τα έτη 1773, 1774, 1779, 1781, 1782 και 1784 που δηλώνουν γεννήσεις τέκνων διαφόρων μελών τής ίδιας οικογένειας. Αξιοσημείωτο είναι ότι σε ενθύμηση της 10ης Μαΐου 1797 δηλώνεται ότι αναλαμβάνει εφημέριος του ναού της Αγίας Τριάδας ο π. Ηλίας Κουκούλης του Κωνσταντή ποτέ Μανόλη, ο οποίος έχει το Jus patronato του ναού και η ηλικία του είναι 26 ετών και οκτώ μηνών. (2ο ληξ. Βιβλίο, φ. 14v). Τον Απρίλιο του 1783 πεθαίνει ο π. Γιώργης Κουκούλης και η ταφή του γίνεται στην Αγία Τριάδα, «εις την εκκλησία του», όπως γράφεται στο 2ο ληξιαρχικό βιβλίο.

Ιδιαίτερης αξίας είναι η εγγραφή της 20ής Μαρτίου 1812, σύμφωνα με την οποία πεθαίνει ο Κωνσταντής Κουκούλης ποτέ Μανόλη, κηδεύεται στην Αγία Τριάδα, και όπως ακριβώς αναφέρεται στην καταχώριση «εκυδεύθη εις την εκκλησίαν του ποτέ Μανόλη Λογοθέτη του πατρός του και κτήτορος της αυτής εκκλησίας, χρονών 75». (2ο ληξ. Βιβλίο, φ.32v, αύξ. αρ. εγγραφής 350).

Από όσα παραπάνω αναφέρθηκαν προκύπτουν οι ακόλουθες διαπιστώσεις: Α΄. Η οικογένεια Κουκούλη δεν ανήκε στην κατηγορία των προσφύγων που αναγκάστηκαν να αναχωρήσουν εσπευσμένα από την Πελοπόννησο μετά την αποτυχημένη επανάσταση των Ορλωφικών το 1770 και να καταφύγουν στα Αγγλοκρατούμενα Κύθηρα για να σωθούν από τα σκληρά αντίποινα των Τούρκων. Β΄. Η οικογένεια είχε ρίζες στα Κύθηρα, οι οποίες αποδεικνύονται από την καταγραφή του επωνύμου της όχι μόνο στα ληξιαρχικά βιβλία της Παναγίας Ιλαριώτισσας Ποταμού το 1734, αλλά και στα αντίστοιχα της Αγίας Τριάδας το 1764, καθώς και αργότερα στον ίδιο ναό και στον ναό του Αγίου Δημητρίου στη Γουρία. Γ΄. Το γεγονός ότι τα ληξιαρχικά βιβλία της Αγίας Τριάδας αρχίζουν το 1752, ενώ σε αυτήν θάβονται στη συνέχεια τα μέλη της οικογένειας Κουκούλη, αφού κατέχουν και το jus patronato του ναού, αποτελεί ισχυρή απόδειξη ότι αυτός χτίστηκε τουλάχιστον το 1751-1752 και μάλιστα από μέλη τής εν λόγω οικογένειας, όπως άλλωστε φαίνεται και από την εγγραφή τής 20ής Μαρτίου 1812, και Δ΄. Αποδεικνύεται ότι το επώνυμο «Κουκούλης» πρωτοχρησιμοποιήθηκε ως παρωνύμιο σε ένα από τους κλάδους της μεγάλης οικογένειας Λογοθέτη, όπως υποθέτει και ο κ. Καλλίγερος. Μέχρι τώρα δεν είναι δυνατό να προσδιοριστεί για πόσο χρονικό διάστημα χρησιμοποιήθηκε παράλληλα με το αρχικό επώνυμο της οικογένειας, που ήταν το «Λογοθέτης». Σταδιακά όμως το επώνυμο Λογοθέτης εγκαταλείφθηκε και πολύ πιθανόν από τη δεκαετία του 1770 επικράτησε μόνο η χρήση του παρωνυμίου «Κουκούλης» ως επωνύμου πια. Σε αυτήν την αλλαγή ίσως έπαιξαν ρόλο ο μεγάλος αριθμός προσφύγων από την Πελοπόννησο που εγκαταστάθηκε κυρίως στο βόρειο τμήμα των Κυθήρων και σε κάποιο βαθμό προκάλεσε ανατροπές στην ισορροπία της τοπικής κοινωνίας. Άλλωστε, οι μεγάλες αλλαγές στις κοινωνίες συμβαίνουν μετά από τη μεσολάβηση σοβαρών γεγονότων που επηρεάζουν καταλυτικά την καθημερινότητα των ανθρώπων. Κι ένα τέτοιο γεγονός ήταν τα Ορλωφικά και το μεγάλο προσφυγικό κύμα προς τα Κύθηρα που αναπόφευκτα ακολούθησε τις τραγικές πολεμικές περιπέτειες των Ελλήνων της γειτονικής Πελοποννήσου.

Επιπρόσθετα, η εμφάνιση του επωνύμου «Κουκούλης» στα ληξιαρχικά βιβλία της Αγίας Τριάδας άλλοτε τονισμένου σε οποιαδήποτε συλλαβή κι άλλοτε χωρίς τόνο, δεν είναι κάτι ασυνήθιστο. Είναι γνωστό ότι οι εφημέριοι που τηρούσαν τα ληξιαρχικά βιβλία των ενοριών τους ήταν ολιγογράμματοι. Έτσι, οι ανορθογραφίες, οι παρατονισμοί και ο δυσανάγνωστος γραφικός χαρακτήρας τους αποτελούν κοινό γνώρισμα σε όλα τα ληξιαρχικά κατάστιχα που τηρούσαν.

Τέλος, μετά από όσα εκτέθηκαν ο «γρίφος» για την προέλευση του επωνύμου «Κουκούλης» και την παρουσία του στα Κύθηρα φαίνεται ότι βρήκε τη λύση του.

 

---

Δημοσιεύθηκε στην έντυπη έκδοση της εφημερίδας ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ στο φύλλο Ιανουαρίου 2025