Σημαντικό βιβλίο για τον Όσιο Θεόδωρο

Στον Όσιο Θεόδωρο, οφείλουμε την επανακατοίκησης των Κυθήρων μετά τις ερημώσεις του και  από τότε, φρουρούμενα από τον ίδιο, δεν ερημώθηκαν ξανά. Για τούτο υμνείτε ως «οικιστής». Μας προστάτεψε από εισβολείς και ασθένειες και η Κάρα Του ευλόγησε την καρποφορία της γης μας. Ακόμα και τη βιολογική διαιώνισή μας σε αυτόν την οφείλουμε. Ο χώρος του υπήρξε πηγή έρωτος και ζωής. Στα πανηγύρια του, στους κύκλους του χορού, πολλές γιαγιάδες μας, νιες τότε, αντάλλαξαν ερωτικές ματιές και νέα ζωή βλαστάρωσαν. Το δικό τους DNA φέρουμε και στο μέλλον το απλώνουμε. Μάη μήνα το πανηγύρι του, που οι χυμοί περισσεύουν και τόπος του, κάμπος των Κυθήρων που ευδοκιμεί η άμπελος και λατρευόταν ο θεός της χαράς, ο Διόνυσος. Ήξερε, φαίνεται, πως ουκ επ’ άρτω μόνον ζήσεται άνθρωπος.

Ο δάσκαλος και ερευνητής Γιάννης Μαυρομάτης επιστημονικά, μα και απλά, προσέγγισε το θέμα: «ΑΓΙΟΣ ΘΕΟΔΩΡΟΣ ΠΡΟΣΤΑΤΗΣ ΤΩΝ ΚΥΘΗΡΩΝ – Η ιστορία και η διαχρονική συμβολή του μοναστηριού στην εξέλιξη του νησιού», φωτίζοντας κάθε πτυχή. Σώρευσε σε καλαίσθητο βιβλίο, που επιμελήθηκε η ταλαντούχος Ρόζα Φατσέα, τους πολύχρονους κόπους του. Έφερε για πρώτη φορά στα Κύθηρα δύο σημαντικότατα έγραφα. Το: «Βίος και πολιτεία του οσίου πατρός ημών Θεοδώρου του εν τη νήσω Κυθηρία ασκήσαντος» που φυλάσσεται στη μονή Ιβήρων του Αγίου όρους και το ΧΡΟΝΙΚΟΝ του ιερομόναχου Χειλά, που γράφτηκε το 1457 και φυλάσσεται στη βιβλιοθήκη του Αγίου Μάρκου, στη Βενετία. Ήταν δημοσιευμένα, μα η πρωτότυπη μορφή τους γίνεται για πρώτη φορά γνωστή, μετά από ψηφιακή αντιγραφή και εκτύπωση στο βιβλίο. Ο συγγραφέας μελέτησε, το χρονικό του Χειλά και διαπιστώνει πως το κτήριο που βρίσκεται δυτικά και σε επαφή με τον Ναό, δεν είναι ο πρωτοχριστιανικός Ναός των Σέργιου και Βάκχου, όπως νομίζαμε, αλλά πρόναος που κατασκευάστηκε για να συγκρατεί τον επισφαλή Ναό. Ο Γιάννης αναδεικνύει τη συγγραφική δεινότητα του Χειλά, ανάγοντας το Χρονικό του σε εξαίρετο λογοτέχνημα. Προβάλει τη ρήση: «Ελαλήθην ο λόγος τότε εις όλον το νησίν, ότι χαλά ο ναός του μεγάλου Θεοδώρου. Και ευθύς εσυνάχθησαν πάντες, μικροί τε και μεγάλοι και εμάζωσαν την έξοδον πάσαν, εξ όλους κοινώς και καθολικώς». Αναδεικνύει την καθαρότητα και περιεκτικότητα του λόγου, τη σαφήνεια και την καλαισθησία λέξεων και σύνταξης. Εμείς υποκλινόμαστε στον Έλληνα λόγο, που αγέρωχος τους αιώνες διαβαίνει.

Advertisement

Ο εντοιχισμένος θυρεός, υψηλής τέχνης και αισθητικής, απασχόλησε τον συγγραφέα. Δύο σημαντικοί Επίσκοποι, ο γηραιός και σοφός Διονύσιος Κατηλιανός και ο διάδοχός του, Αθανάσιος Βαλεριανος, φιλόδοξος αυτός και ικανότατος στην απόκτηση υλικού πλούτου, ευεργέτησαν τον Ναό, με τον δικό του τρόπο ο καθένας.  Ήρθαν μαζί από τη Βενετία να υπηρετήσουν την Επισκοπή Κυθήρων, ο πρώτος ως Επίσκοπος και ο δεύτερος ως διάκος του. Ο Αθανάσιος διαδέχθηκε τον Διονύσιο και όταν αναδείχθηκε στο ύψιστο αξίωμα του Μητροπολίτη Φιλαδελφείας εγκαταστάθηκε στη Βενετία. Αυτοί έχτισαν το περίτεχνο σχολείο που βρίσκεται στο περιβάλλοντα χώρο, ως ιεροδιδασκαλείο, με σκοπό να αποφοιτούν μορφωμένοι ιερείς και συγχρόνως δάσκαλοι για τα παιδιά των υπόδουλων Ελλήνων. Προέβησαν σε επισκευές και τροποποιήσεις του Ναού, μεταφέροντας τη δυτική πύλη στον νότιο τοίχο, όπου εντοίχισαν και τον προαναφερόμενο θυρεό. Έτσι απόκτησε ο Ναός είσοδο από το προαύλιο, που με το σχολείο δημιουργήθηκε. Ο Γιάννης αποκρυπτογράφησε το μεγαλοπρεπές υπέρθυρο και τον κεντρικό εικονιζόμενο θυρεό, που αποτελεί ευρηματικό συνδυασμό των οικοσήμων των δύο αρχιερέων. Η μετάφραση της επιγραφής από την ερίτιμο Ελένη Χάρου, μας παραπέμπει στην αδιάληπτη συνέχεια του λαού και του πολιτισμού μας. Ο Διόνυσος – Βάκχος, που στον ίδιο χώρο λατρευόταν, γράφει η επιγραφή, ξεπεράστηκε από αυτόν τον λαμπρό Ναό. Μα και η ύπαρξη αρχαίου Ασκληπιείου, στην περιοχή, συσχετίζεται με τον Ναό του Οσίου Θεοδώρου, που το απολυτίκιό του καταλήγει: «Δόξα τω ενεργούντι δια σού, πάσιν ιάματα». Ίσως δεν είναι τυχαίο που το νέο Νοσοκομείο κτίστηκε δίπλα στο αρχαίο Ασκληπιείο, σε οικόπεδο δωρεάς του Αγίου Θεόδωρου. Ίσως οι παραδόσεις και ο αρχαίος πολιτισμός μας να διεισδύουν στον χρόνο, περισσότερο απ’ ότι φανταζόμαστε.

Ο συγγραφέας παραθέτει πολύτιμα στοιχεία της λειτουργίας του σχολείου, μα και των άλλων σχολείων του νησιού, από το 1826 μέχρι το 1859. Γράφοντας για τον Άγιό μας, αναπόφευκτα, εξιστορεί τα τελευταία 1.000 χρόνια του τόπου μας. Ο μεσαίωνας δεν είναι σκοτεινός για τα Κύθηρα. Πολλοί ερευνητές, Κυθήριοι και φιλοκυθήριοι, έχουν φωτίσει με βιβλία και ανακοινώσεις πολλές πτυχές της ιστορίας μας. Ο Γιάννης συνθέτει ενιαίο έργο στηριζόμενος σε έρευνα του, μα και σε έργα πολλών άλλων. Οι εύστοχες παραπομπές και η εκτεταμένη βιβλιογραφία που παραθέτει, καθοδηγούν τους αναζητητές των λεπτομερειών. Αναφέρεται στις επαναστατικές εξάρσεις των προγόνων μας και τους πολιτικούς αγώνες τους, μα και στα  νεότερα χρόνια. Γράφει λεπτομερώς για το φυτώριο του Οσίου Θεοδώρου, που συνέβαλε στο πρασίνισμα του νησιού μας. Καταθέτει και προτάσεις για τη διαχρονική ενίσχυση του Προσκυνήματος, κυρίως με τη λειτουργεία Εκκλησιαστικού Μουσείου στο ανακαινισμένο σχολείο. Το βιβλίο τυπώθηκε με χορηγία του κληροδοτήματος Ν. Αρώνη, υπό την αιγίδα του Κυθηραϊκού Συνδέσμου Αθηνών. Διατίθεται στα βιβλιοπωλεία και στον χώρο του Οσίου Θεοδώρου. Οι εισπράξεις αποσκοπούν στην ενίσχυση του Μοναστηριού και στην επίτευξη των στόχων του.

Προσωπικά θεωρώ ιδιαίτερα χρήσιμο, να εκδοθούν και τα ληξιαρχικά βιβλία του Αγίου Θεοδώρου, για τα χρόνια που υπήρξε ενοριακός ναός. Ο Γιάννη Μαυρομάτης έκανε σπουδαία αρχή. Ας συνεχίσουμε.

Δημοσιεύθηκε στην έντυπη έκδοση της εφημερίδας ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ στο φύλλο Οκτωβρίου 2025