Όταν χτιζόταν το Ηρώδειο

Η Αθήνα του 2ου αιώνα μ.Χ. δεν ήταν, προφανώς, η πολιτική υπερδύναμη του Χρυσού Αιώνα, αλλά παρέμενε πνευματικό και πολιτιστικό κέντρο της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Ήταν μια εποχή που η πόλη ζούσε μια «δεύτερη άνοιξη» χάρη στη λατρεία των Ρωμαίων για το ελληνικό πνεύμα και την τεράστια οικονομική επιφάνεια ευεργετών όπως ο Ηρώδης ο Αττικός.

Ο αθηναίος σοφιστής, ρήτορας και ύπατος ήταν ο πλουσιότερος άνθρωπος της εποχής του, την περιουσία του οποίου ζήλευαν ακόμη και αυτοκράτορες. Η διακυβέρνησή του, αν και απείχε από την έννοια του απόλυτου μονάρχη, ασκούνταν μέσω της επιρροής του στις δημόσιες υποθέσεις και της στενής φιλίας του με τον αυτοκράτορα Αδριανό. Ο ίδιος, άλλωστε, με γονείς ρωμαίους πολίτες, ενσωματώθηκε στα ανώτατα στρώματα της ρωμαϊκής κοινωνίας, αλλά πολιτισμικά παρέμενε «Έλληνας».

Η Αθήνα τότε έσφυζε από ζωή. Η Αρχαία Αγορά είχε επεκταθεί, ενώ η Ρωμαϊκή Αγορά είχε γίνει το νέο εμπορικό επίκεντρο. Η καθημερινότητα των Αθηναίων ήταν ένα κράμα ελληνικής παράδοσης και ρωμαϊκής πολυτέλειας. Το λιμάνι του Πειραιά ήταν η καρδιά της οικονομίας. Εκεί κατέφθαναν πλοία φορτωμένα με σιτάρι από την Αίγυπτο, μεταξωτά από την Ανατολή και πολύτιμα μέταλλα. Η Αθήνα, αντιθέτως, εξήγαγε το περίφημο πεντελικό μάρμαρο και ελαιόλαδο.

Αναπαράσταση της σκηνής και μέρους της πρόσοψης. (https://pausanias-footsteps.nl – Brooklyn Museum)

Ανάμεσα στις πιο εμβληματικές προσωπικότητες που περπατούσαν εκείνη την εποχή στην πόλη ανήκαν ο κορυφαίος σατιρικός συγγραφέας Λουκιανός ο Σαμοσατεύς, ο περιηγητής Παυσανίας (επισκέφθηκε την Αθήνα ακριβώς την εποχή που ο Ηρώδης ολοκλήρωνε τα έργα του και στο «Ελλάδος Περιήγησις» περιγράφει με θαυμασμό το Ωδείο), ο Μάρκος Αυρήλιος, και ο επίσης συγγραφέας Αύλος Γέλλιος. Στο έργο του «Αττικές Νύχτες» (Noctes Atticae) ο τελευταίος μεταφέρει τη μαγευτική ατμόσφαιρα των πνευματικών συζητήσεων που γίνονταν στις επαύλεις του Ηρώδη στην Κηφισιά και στον Μαραθώνα.

Στο τοπίο αυτό ο Ηρώδης αναζητούσε ένα νέο μνημείο ως φόρο τιμής στον έρωτα. Το Ωδείο, λοιπόν, δεν κτίστηκε για πολιτική επίδειξη, αλλά από βαθιά θλίψη. Μετά τον θάνατο της αγαπημένης του συζύγου Ρηγίλλης, το 160 μ.Χ., αποφάσισε να ανεγείρει το λαμπρότερο οικοδόμημα της πόλης στη μνήμη της.

Η κατασκευή ξεκίνησε περίπου το 161 μ.Χ. και ολοκληρώθηκε σε χρόνο-ρεκόρ για τα δεδομένα της εποχής: σε περίπου 10 χρόνια. Θεωρούμε ότι οι εργασίες ξεκίνησαν από την εκσκαφή και τη διαμόρφωση του φυσικού βράχου της νότιας κλιτύος της Ακρόπολης. Αυτό ήταν απαραίτητο για να δημιουργηθεί το «κοίλο» (εκεί όπου κάθονται οι θεατές). Παράλληλα με τη λάξευση του βράχου, οι εργασίες ξεκίνησαν από το νότιο τμήμα, δηλαδή την επιβλητική πρόσοψη και το σκηνικό οικοδόμημα. Αυτό χρειαζόταν τις πιο βαθιές θεμελιώσεις, καθώς έπρεπε να στηρίξει έναν τοίχο σκηνής ύψους 28 μέτρων, διακοσμημένο με αγάλματα και κίονες.

Άποψη του εσωτερικού του αρχικού Ηρωδείου, Friderikos Versakis, Μνημεία των νοτίων προπόδων της Ακροπόλεως, Αρχαιολογική Εφημερίς, 1912, Αθήναις Αρχαιολογική Εταιρεία (Heidelberg University Digital Library)

Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο, ωστόσο, ήταν η στέγη του. Ήταν κατασκευασμένη από πολύτιμο ξύλο κέδρου του Λιβάνου, χωρίς εσωτερικά στηρίγματα, κάτι που αποτελούσε αρχιτεκτονικό άθλο για τον 2ο αιώνα. Εκατοντάδες εξειδικευμένοι λιθοξόοι, αρχιτέκτονες και ανειδίκευτοι εργάτες (δούλοι και ελεύθεροι) εργάζονταν καθημερινά, σμιλεύοντας το σκληρό μάρμαρο και τοποθετώντας τις τεράστιες πλίνθους.

Αν και δεν έχει διασωθεί το ακριβές «πρόγραμμα» της πρώτης βραδιάς, είναι ιστορικά βέβαιο ότι το Ωδείο φιλοξενούσε κυρίως μουσικούς αγώνες και απαγγελίες ρητορικής. Η πρώτη παράσταση πιθανολογείται ότι δόθηκε λίγο μετά την ολοκλήρωσή του, με τον ίδιο τον Ηρώδη να παρίσταται, τιμώντας τη μνήμη της συζύγου του.

Μετά τον Ηρώδη

Το Ωδείο χρησιμοποιήθηκε για περίπου έναν αιώνα. Ήταν το «κόσμημα» της νότιας κλιτύος της Ακρόπολης, προσφέροντας απαράμιλλη ακουστική στους 5.000 θεατές του. Μπροστά από το κτίριο υπήρχε μια μεγάλη πλατεία όπου ο κόσμος συγκεντρωνόταν πριν από την παράσταση. Δίπλα ακριβώς βρισκόταν η Στοά του Ευμένους, ένας στεγασμένος περίπατος που ένωνε το Ηρώδειο με το Θέατρο του Διονύσου. Ετσι, ο περαστικός έβλεπε μια συνεχή γραμμή από μνημειώδη αρχιτεκτονική που αγκάλιαζε τον βράχο της Ακρόπολης.

Το τέλος ήρθε απότομα και βίαια. Το 267 μ.Χ. η Αθήνα δέχτηκε την καταστροφική επιδρομή των Ερούλων, μιας γερμανικής φυλής. Οι επιδρομείς πυρπόλησαν το μνημείο. Η ξύλινη στέγη από κέδρο, που ήταν το καμάρι του Ηρώδη, κάηκε ολοσχερώς και κατέρρευσε στο εσωτερικό του κτιρίου.

Μετά την καταστροφή το Ωδείο δεν επισκευάστηκε ποτέ πλήρως. Μετατράπηκε σε τμήμα των οχυρώσεων της Αθήνας και αργότερα καλύφθηκε από επιχώσεις, μέχρι που η αρχαιολογική σκαπάνη τον 19ο αιώνα το έφερε ξανά στο φως. Ο άγγλος αρχαιολόγος Ρίτσαρντ Τσάντλερ υπήρξε ο πρώτος που υποστήριξε ορθώς, τη δεκαετία του 1760, ότι τα ερείπια που έβλεπαν δεν ήταν το Θέατρο του Διονύσου, αλλά το Ωδείο που περιέγραφε ο Παυσανίας.

Η συστηματική αποκάλυψη, πάντως, ξεκίνησε το 1848 από τον γάλλο αρχαιολόγο Φρανσουά Λενορμάν και τον Έλληνα Κυριάκο Πιττάκη. Οι εργάτες έπρεπε, μάλιστα, να απομακρύνουν τόνους χώματος, που έφταναν σε ύψος τα 15 μέτρα. Κατά την ανασκαφή βρέθηκαν παχιά στρώματα στάχτης και απανθρακωμένου ξύλου από κέδρο, επιβεβαιώνοντας την ιστορία της καταστροφικής πυρκαγιάς του 267 μ.Χ.

Η εικόνα που βλέπουμε σήμερα οφείλεται στη μεγάλη αναστήλωση που έγινε από το 1950 έως το 1961. Χρησιμοποιήθηκε τότε λευκό μάρμαρο από τον Διόνυσο για να αποκατασταθούν οι κερκίδες, επιτρέποντας στο μνημείο να φιλοξενήσει ξανά θεατές.