Ο μηχανισμός και ο έφηβος των Αντικυθήρων

Γράφει ο Κοσμάς Μεγαλοκονόμος

την Απρ 21, 2023

Το “επιστημονικό” αντίγραφο του Μηχανισμού των Αντικυθήρων που εκτίθεται στο Κοινοτικό Μέγαρο του Ποταμού, αποτελεί απόκτημα μεγάλης σημασίας για τον τόπο μας. Είναι ένα λειτουργικό αντίγραφο του Μηχανισμού, τέσσερεις φορές μεγαλύτερο από τον πραγματικό που εκτίθεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο των Αθηνών. Έχει τοποθετηθεί στην αίθουσα που στεγάζεται το Κέντρο Εξυπηρέτησης Πολιτών, σε ιδιαίτερο όμως χώρο, προσβάσιμο και καλαίσθητο. Υπάρχουν επεξηγηματικές επιγραφές, καθώς και σύστημα προβολής, ώστε ο επισκέπτης να λαμβάνει ολοκληρωμένη γνώση για την ανεύρεσή του, το παγκόσμιο ενδιαφέρον που έχει προκαλέσει και προκαλεί και για τις μελέτες που έχουν προηγηθεί για να δημιουργηθούν τα διάφορα αντίγραφά του. Βεβαίως οι έρευνες συνεχίζονται με επίκεντρο το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (Α.Π.Θ.) Η μελέτη του Μηχανισμού σε αυτόν τον πανεπιστημιακό χώρο είχε αρχίσει από τον Αστροφυσικό καθηγητή, αείμνηστο Γιάννη Σειραδάκη και πολλά μυστικά από αυτόν αποκαλύφθηκαν. Από το 2008, μαζί με τον καθηγητή Μηχανολογίας Κυριάκο Ευσταθίου και τους Αλέξανδρο Μπασιακούλη, Μαριάννα Ευσταθίου, Λίνα Αναστασίου και Αλέξανδρο Τούρτα οργάνωσαν την πιο σημαντική ομάδα μελέτης του Μηχανισμού. Πρόσφατα αποφασίστηκε από το Α.Π.Θ. να ιδρυθεί κέντρο μελετών για τον Μηχανισμό των Αντικυθήρων, που θα φέρει το όνομα του καθηγητή Ιωάννη Σειραδάκη και θα ηγείται ο ομότιμος καθηγητής Κυριάκος Ευσταθίου. Στο επιστημονικό συμβούλιό του συμμετέχουν και όλοι οι προαναφερθέντες ερευνητές. Η έρευνα, ο σχεδιασμός και η κατασκευή του αντιγράφου, που εκτίθεται στα Κύθηρα, έχει γίνει από τους Αλέξανδρο Μπασιακούλη και τη Μαριάννα Ευσταθίου, με επίβλεψη των δύο κορυφαίων καθηγητών, ενώ η χρηματοδότηση έγινε από την εταιρία «Ελληνικός Χρυσός». Υπήρξαν οι κατάλληλες επαφές και έτσι το θαυμάσιο αυτό αντίγραφο δωρίστηκε στον Δήμο Κυθήρων και Αντικυθήρων.

Εδώ και χρόνια έχω προτείνει στον ίδιο χώρο με τον Μηχανισμό να τοποθετηθεί και ένα αντίγραφο του περίφημου Έφηβου των Αντικυθήρων. Θεωρώ πως θα συμπληρώσει τον χώρο με τον καλλίτερο τρόπο, προβάλλοντας την τεράστια αξία των ευρημάτων που υπήρχαν στο ναυάγιο των Αντικυθήρων. Θα συνυπάρχουν το κορυφαίο έργο της τεχνολογίας της Ελληνικής αρχαιότητας και ένα από τα πλέον φημισμένα καλλιτεχνήματά της. Πιστά και πανέμορφα αντίγραφα του Έφηβου, σε φυσικό μέγεθος, παράγονται στο εργαστήριο του Αρχαιολογικού Μουσείου Αθηνών και διατίθενται σε προσιτή τιμή (γύρω στις 2.500 ευρώ). Τέτοιο αντίγραφο είδα στο Ρέθυμνο και εντυπωσιάστηκα. Η πιο έγκυρη άποψη υποστηρίζει πω ο Έφηβος παριστά τον Πάρη που κρατά και δείχνει το μήλο της Έριδος στις τρεις θεές. Ο Έφηβος, λοιπόν, σχετίζεται με τα Κύθηρα, εφόσον υπάρχει η Κυθηραϊκή παράδοση πως ο Πάρης έκλεψε την Ωραία Ελένη από το νησί μας, όταν υπηρετούσε, ως ιέρεια, στον Ναό της Αφροδίτης. Με την απόκτηση από τον Πολιτιστικό Σύλλογο Ποταμού της «ΧΑΡΑΣ» (χορεύτριας του Εμμανουήλ Καβάκου) θεωρώ πως έγινε η αρχή τα Κύθηρα να εμπλουτιστούν με έργα ιδιαίτερης καλλιτεχνικής αξίας, αποκομίζοντας οφέλη στο τουριστικό νησί μας. Θυμίζω τις προτομές του Στρατηγού Πάνου Κορωναίου, του Δάσκαλου Πέτρου Μαρσέλου, του Ηγούμενου Αγαθάγγελου Καλλίγερου, του Γυμνασιάρχη Σπύρου Στάθη και των Ευεργετών Νίκου Τριφύλλη και Δημήτρη Πατρίκιου, που έχουν και ιστορική και καλλιτεχνική αξία.

Θα κλείσω με μια αφήγηση που, περιέργως, σχετίζεται με την απόκτηση του αντίγραφου του μηχανισμού των Αντικυθήρων και με μια δική μου συνάντηση. Κάποτε περιέθαλψα στο νοσοκομείο που εργαζόμουν τον Κο Μιχάλη Σειραδάκη. Κατά την ανάρρωσή του έμαθε πως κατάγομαι από τα Κύθηρα και άρχισε να μου ιστορεί: «Όταν το μέτωπο της Αλβανίας κατέρρευσε, όσοι είμαστε στρατευμένοι αφεθήκαμε στην τύχη μας. Ξεκινήσαμε με τα πόδια για να φτάσουμε στα σπίτια μας. Εμείς από την Κρήτη φτάσαμε στα νότια της Πελοποννήσου. Όμως η μάχη της Κρήτης συνεχιζόταν και απαγορεύονταν οι πλεύσεις νότια της Πελοποννήσου. Εγώ με κάποιους πατριώτες μου βρήκαμε μια βάρκα και παρά την απαγόρευση φτάσαμε στα Κύθηρα, στην Αγία Πελαγία, με την ελπίδα να βρούμε καΐκι για την Κρήτη. Όμως μας συνέλαβαν οι Ιταλοί, μας έκλεισαν σε ένα τσιμεντένιο αποθηκάκι και μας δήλωσαν πως η παρανομία μας θα τιμωρηθεί με θάνατο. Περιμέναμε την εκτέλεση, μα σύντομα καταλάβαμε πως θα πεθαίναμε συντομότερα από την αφόρητη ζέστη που επικρατούσε στη φυλακή μας, λόγω του πυρακτωμένου τσιμέντου της οροφής. Δίψα και πείνα συντελούσαν και αυτές στο να φτάσει το τέλος μας πριν την εκτέλεση. Αντιληφθήκαμε, όμως, πως κάποιοι άνθρωποι έριχναν νερό στη στέγη κατά τις μεσημεριανές ώρες και έτσι μετριαζόταν η αφόρητη ζέστη. Κάποια γυναίκα κατόρθωνε να μας τροφοδοτεί με νερό και ψωμί. Έτσι μακροημερεύαμε, μα η απόφαση για τον τυφεκισμό μας έμενε αμετάβλητη. Τελικά οι Αγιοπελαγιώτες, με πρωτεργάτη τη γυναίκα που ανέφερα, κατόρθωσαν να ματαιώσουν την εκτέλεσή μας και όταν “έπεσε” η Κρήτη βρήκαμε τρόπο να φτάσουμε στα Αντικύθηρα και από κει στην πατρίδα, που μας είχαν ξεγραμμένους. Αυτό το καλό δεν το ξέχασα. Μετά από χρόνια πήγα στα Κύθηρα για να βρω τη γυναίκα που με έσωσε, να την ευχαριστήσω. Ήταν σε γάμο κάποιου συγγενή της. Δεν την ευχαρίστησα όπως ήθελα. Όταν θα πας, γιατρέ, στα Κύθηρα, σε παρακαλώ να τη βρεις και να της πεις με πόση ευγνωμοσύνη τη σκέπτομαι». Έτσι τελείωσε ο Κος Μιχάλης τα λόγια του, μα όχι την αφήγηση του. Αυτή την έκλεισε με κόμπιασμα από το σπάσιμο της φωνής του και με σπινθηρισμούς στα μάτια από το ανάβλυσμά τους. Βρήκα την Κα Χαρούλα και της θύμισα τα παλιά. Δάκρυσε κι αυτή. Τους απλούς ανθρώπους προσκυνώ.

Μα υπήρξε και άλλη σύμπτωση. Ο Κος Μιχάλης δεν ζούσε στην Κρήτη. Στον Βύρωνα είχε εγκατασταθεί. Γείτονάς μου ήταν και όχι μόνο αυτό. Η ανιψιά του ήταν η “κολλητή”, χρόνια στο ίδιο θρανίο, με τη σύζυγό μου. Έτσι γνώρισα και τον γιο του, τον Γιάννη Σειραδάκη. Με καλές σπουδές, αυτός, πήγε στη Θεσσαλονίκη και εξελίχθηκε στον γνωστό Αστροφυσικό καθηγητή, με πρωτοποριακές μελέτες πάνω στον Μηχανισμό των Αντικυθήρων. Μετά από χρόνια τα ξαναείπαμε στον Βύρωνα. Η διάσωση του πατέρα του στα Κύθηρα τον απασχολούσε. Του είπα πως ήξερα το θέμα πως είχα βρει τη γυναίκα “σωτήρα” και πως είχα μεταβιβάσει τις ευχαριστίες και την ευγνωμοσύνη του πατέρα του. Συγκινήθηκε ο Γιάννης και φανέρωσε συναισθηματικό δέσιμο με το νησί μας. Σαν κάτι έπρεπε να τελειώσει που δεν πρόλαβε ο πατέρας του. Μιλήσαμε και για τον Μηχανισμό των Αντικυθήρων. Απρόβλεπτα μίσεψε ο Γιάννης. Είχα την τύχη να επικοινωνήσω με στενούς συνεργάτες του. Ήξεραν αυτόν τον συναισθηματικό δεσμό που κληρονόμησε από τον πατέρα του. Ρώτησα και τον στενό συνεργάτη του, καθηγητή Κυριάκο Ευσταθίου. Ιδού η απάντηση: «Βεβαίως και ο Γιάννης έτρεφε ιδιαίτερα αισθήματα για τα Κύθηρα, λόγω της ιστορίας του πατέρα του. Βεβαίως και αυτή η φόρτιση συνετέλεσε στο να προσφερθεί το αντίγραφο του Μηχανισμού των Αντικυθήρων στα Κύθηρα».

Με βρήκε ο “δαίμων”. Κι εγώ επιρρεπής στα αμαρτήματα, σκάρωσα το “ατόπημα” που απαιτεί πρόσθετο χώρο σε τούτη τη σελίδα. Ιδού, λοιπόν… και συγχωρήστε με.

ΤΟ ΜΥΣΤΙΚΟ ΤΟΥ ΕΦΗΒΟΥ

Ω! Έφηβε, αθάνατε, πες μου το μυστικό σου.

Τι κράταγε το χέρι σου, αιώνες, στον βυθό σου;

Πώς άφησες στο πέλαγος κλειδί του μυστηρίου

στα τρίσβαθα και σκοτεινά νερά του ναυαγίου;

Μην έριχνε τον λίθο σου, καλοπελεκημένο

στο δοξασμένο στάδιο, το κοσμοξακουσμένο

που χάραξε ο Ηρακλής με την Ολύμπια γνώμη:

Να στεφανώνει αγριελιά των νικητών την κόμη;

Μη σήκωνε, για έπαθλο, το τρομερό κεφάλι

της ανδροφόνου Μέδουσας που ‘χε, αντί για κάλλη

φιδόμορφους τους βόστρυχους, τα μάτια αγριεμένα