Μετά την Καισαριανή: Σκέψεις πάνω σε φωτογραφίες

Τα τελευταία οκτώ χρόνια έχω ξοδέψει ατελείωτες ώρες σε ελληνικά, αλλά κυρίως διεθνή αρχεία, αναζητώντας τεκμήρια για την Ελληνική Επανάσταση. Μπήκα αρκετά μεγάλος σε αυτό το είδος έρευνας και ομολογώ ότι τη μεγαλύτερη εντύπωση μού έκαναν δύο πράγματα που διαπίστωσα:

(α) Είναι απίστευτο πόσο σημαντικά τεκμήρια μάς έχουν διαφύγει μέχρι τώρα. Δεν μιλώ για μια-δυο ή 10-20 περιπτώσεις, αλλά για εκατοντάδες, αν όχι χιλιάδες φακέλους, κουτιά, ολόκληρες σειρές ντοκουμέντων, ολόκληρα αρχεία (ναι, ολόκληρα αρχεία που παραμένουν άγνωστα στους ερευνητές). Αυτό είναι απολύτως φυσικό και αναμενόμενο. Πώς να εντοπιστούν αυτά τα τεκμήρια από τους ελάχιστους ιστορικούς αρχείου; (ελάχιστους σε αριθμό, σε σχέση με το μέγεθος του εγχειρήματος). Η καθεμιά και ο καθένας έχει τη δική του ερευνητική ατζέντα και κάνει ό,τι μπορεί με τους πόρους που διαθέτει. Κάθε τόσο, όμως, θα επιτευχθεί και ένας άθλος. Αυτή είναι η περίπτωση της έρευνας στα Αυστριακά αρχεία της Ολγας Κατσιαρδή και του Δημήτρη Κοντογεώργη, που κατέληξε σε ένα από τα καλύτερα και χρησιμότερα βιβλία που εκδόθηκαν πρόσφατα με θέμα την Ελληνική Επανάσταση (δες εδώ). Αλλά αυτές οι περιπτώσεις είναι σχετικώς λίγες και βασίζονται σε συστηματική έρευνα δεκαετιών.

(β) Αν κάποια/ος αποφασίσει να ψάξει με συνέπεια και υπομονή, είναι απολύτως βέβαιο πως θα ανακαλύψει μεγάλους θησαυρούς. Και κάποιες φορές θα διαπιστώσει ότι, ενώ οι θησαυροί ήταν γνωστοί και βρίσκονταν εκεί, πάνω στον δρόμο των ερευνητών, κανείς δεν είχε σκύψει, δεν είχε απλώσει το χέρι για να τους αρπάξει (δείτε ένα παράδειγμα εδώ). Ομως μερικοί από τους μεγαλύτερους θησαυρούς βρίσκονται σε σημεία που κανείς δεν έχει σκεφτεί να ψάξει μέχρι τώρα. Είναι εύλογο να μην έχουν ανακαλυφτεί τεκμήρια που βρίσκονται σε αχαρτογράφητες ερευνητικά περιοχές. Για παράδειγμα, υπάρχει ένα μικρό τοπικό βρετανικό ίδρυμα που διαθέτει το σημαντικότερο αρχείο που υπάρχει παγκοσμίως (συμπεριλαμβανομένης και της Ελλάδας) για την Ανατολική Μεσόγειο, και ιδίως το Αιγαίο και τα νησιά του. Θεωρώ τον εαυτό μου πολύ τυχερό που έπεσα πάνω του – όχι τυχαία, βέβαια.

Οπως έχουν ήδη καταλάβει οι αναγνώστες του άρθρου, η αρχειακή έρευνα είναι δύσκολη και κοστοβόρα (σε χρόνο και χρήμα) αλλά συναρπαστική. Είναι και κάτι ακόμα: φοβερά εθιστική. Είναι αδύνατον να ικανοποιηθείς με όσα βρίσκεις, ιδίως όταν γνωρίζεις ότι υπάρχουν εκεί έξω πολύ περισσότερα. Γίνεσαι άπληστος και αχόρταγος. Από ένα σημείο και πέρα πέφτεις πάνω σε πράγματα που δεν τα αναζητάς διότι δεν εντάσσονται στα ερευνητικά σου ενδιαφέροντα, αλλά δεν θέλεις να τα εγκαταλείψεις στο σκοτάδι.

Αυτό έπαθα κι εγώ όταν έπεσα σε έναν φάκελο που περιείχε τις πληροφορίες για τον σχεδιασμό της βρετανικής Royal Air Force (RAF) για όλους τους βομβαρδισμούς σε ελληνικό έδαφος από το 1941 έως το 1944. Ο φάκελος περιλαμβάνει όλες τις πληροφορίες (intelligence) που συγκέντρωσε η RAF, συχνά από αντάρτικες ομάδες, για 157 διαφορετικούς στόχους σε ελληνικό έδαφος (συμπεριλαμβανομένων των Δωδεκανήσων).

Θα μου πείτε, αυτό είναι μόνο η Ιστορία; Η αναζήτηση τεκμηρίων; Οχι βέβαια. Η Ιστορία δεν εξαντλείται στη συλλογή πηγών. Περιλαμβάνει ερμηνεία, θεωρητικά εργαλεία, σύγκριση, σύνθεση, αναστοχασμό. Ομως χωρίς τεκμήρια δεν υπάρχει ιστορική επιστήμη. Υπάρχει αφήγηση, υπάρχει ιδεολογία, υπάρχει μνήμη, αλλά όχι επιστήμη. Η καλή ιστοριογραφία, από τον Leopold von Ranke έως τη σύγχρονη κοινωνική και πολιτισμική ιστορία, θεμελιώνεται στην κριτική των πηγών: στην εξακρίβωση της προέλευσής τους, στην αξιολόγηση της αξιοπιστίας τους, στη διασταύρωση και στη συστηματική τους ένταξη σε ένα ερμηνευτικό σχήμα που μπορεί να ελεγχθεί και να αμφισβητηθεί.

Η αναζήτηση τεκμηρίων δεν είναι «κυνήγι θησαυρού»· είναι προϋπόθεση ελέγχου των υποθέσεων. Είναι η μόνη άμυνα απέναντι στην αυθαιρεσία της προκατασκευασμένης θεωρίας, που απλώς επιβεβαιώνει ό,τι ήδη πιστεύουμε ή επιθυμούμε να αποδείξουμε (πρόκειται για την πλάνη της αυτοεπιβεβαίωσης). Αν δεν έχεις πηγές ή αν δεν τις αξιοποιείς με μεθοδικότητα και διαφάνεια, τότε δεν παράγεις γνώση, αλλά αναπαράγεις βεβαιότητες. Και αυτό μπορεί να είναι πολιτικά χρήσιμο, μπορεί να είναι ιδεοληπτικά παρήγορο, αλλά δεν είναι Ιστορία.

Τα έγραψα όλα αυτά για να τονίσω πόσο σημαντικό είναι κάθε παραπάνω εύρημα. Από ευρήματα που θα συζητήσει μόνο η επιστημονική κοινότητα, όπως η πρόσφατη σημαντική ανακάλυψη του καλού νέου ιστορικού Κωνσταντίνου Ηροδότου (δες εδώ), μέχρι ευρήματα που συγκλονίζουν την ελληνική κοινωνία, όπως οι φωτογραφίες από την εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή.

Το σημαντικότερο γεγονός είναι ότι αποδείχθηκαν αυθεντικές, ότι, 82 χρόνια μετά, αναδύεται ένα νέο πρωτογενές τεκμήριο για ένα από τα πιο εμβληματικά εγκλήματα της Κατοχής. Αυτό από μόνο του είναι λόγος ικανοποίησης και, θα έλεγα, συγκρατημένης χαράς. Οχι γιατί «αποκαλύπτεται» κάτι που δεν γνωρίζαμε. Αλλά γιατί η ιστορική γνώση αποκτά υλικό βάθος. Κάθε αυθεντικό τεκμήριο που έρχεται στο φως, είτε από ένα παζάρι στη Γερμανία είτε από ιδιωτική συλλογή, είναι μια μικρή νίκη της έρευνας απέναντι στη λήθη.

Η δημόσια συζήτηση, όπως συχνά συμβαίνει στην Ελλάδα, έσπευσε να παρακάμψει το ουσιώδες. Από τη μια πλευρά, σπεύσαμε να εντάξουμε τις φωτογραφίες σε γνώριμες ιδεολογικές αντιπαραθέσεις. Κάποιοι βιάστηκαν να τις χρησιμοποιήσουν στη σημερινή πολιτική σύγκρουση. Τις μεταχειρίστηκαν εργαλειακά και καιροσκοπικά. Για να μας πούνε τι; Οτι χάθηκε μια ευκαιρία το 1944-1949; Ελεος.

Η ιδεολογική χρήση είναι άστοχη αλλά αναμενόμενη και κάπως κατανοητή. Ομως έχουμε και κάτι χειρότερο από την πολιτική εργαλειοποίηση: τη χυδαία προσπάθεια των πολιτικών απογόνων των δωσιλόγων να μειώσουν αυτό που όλοι βλέπουμε. Θα ήταν μεγάλο λάθος, όμως, αν τους καταστήσουμε συνομιλητές. Να τους αφήσουμε στο περιθώριο, εκεί που ανήκουν.

Ας επιστρέψουμε στην ουσία. Αν το σκεφτούμε λίγο θα διαπιστώσουμε ότι οι φωτογραφίες δεν πρόκειται να προσφέρουν κάτι τόσο κρίσιμο στην ιστοριογραφία που θα ανατρέψει όσα γνωρίζουμε. Αυτό που έχει σημασία είναι πως οι ερευνητές της περιόδου έχουν ένα υλικό που θα τους βοηθήσει να κατανοήσουν σε μεγαλύτερο βάθος ό,τι ήδη γνωρίζουν. Αυτό δεν είναι λίγο. Αν και δεν εργάζομαι στην περίοδο, ένιωσα πολύ μεγάλη συγκίνηση όταν είδα αυτούς τους γενναίους άνδρες να περπατάνε αγέρωχα προς τον θάνατο, μάλλον τραγουδώντας, και αναρωτιόμουν πόσο συγκλονιστική θα ήταν η στιγμή για τους ιστορικούς που αφιέρωσαν όλη τους τη ζωή στην έρευνα για την περίοδο. Πραγματικά τους ζηλεύω.

Πάμε λίγο στα πρακτικά ζητήματα: η δημόσια συζήτηση έκανε κακό. Αρχισε μια ανόητη πλειοδοσία που οδήγησε, εκτός των άλλων, στην αύξηση του τιμήματος των φωτογραφιών. Τα πάντα έγιναν άτσαλα και χωρίς συνεννόηση και συντονισμό – όπως συνήθως. Ε, ας το πληρώσουμε τώρα.

Σημαντικότερο είναι το ζήτημα της πρόσβασης. Η συζήτηση για τις φωτογραφίες έθεσε, ευλόγως, το ερώτημα: ποιος έχει πρόσβαση στα αρχεία; Πώς διασφαλίζεται ότι τα τεκμήρια της Ιστορίας παραμένουν προσιτά στην επιστημονική κοινότητα και στο κοινό;

Αν υποστηρίζουμε ότι τα ιστορικά τεκμήρια πρέπει να είναι «προσιτά στον λαό», τότε αυτό πρέπει να ισχύει γενικά, όχι επιλεκτικά. Τα αρχεία, είτε κρατικά είτε κομματικά είτε ιδιωτικά, όταν αφορούν κρίσιμες περιόδους της εθνικής μας Ιστορίας, οφείλουν να λειτουργούν με όρους διαφάνειας και να είναι ανοιχτά στους ερευνητές. Η Ιστορία δεν ανήκει σε κόμματα. Ανήκει στη δημόσια σφαίρα. Το ΚΚΕ ακολουθεί μια απαράδεκτη πολιτική για τα αρχεία του. Ας πάρει μαθήματα από τα ΑΣΚΙ και ας αποφασίσει, επιτέλους, να επιτρέψει στους ερευνητές να αξιοποιήσουν το αρχείο του. Αλλά και οι ερευνητές ας τολμήσουν να πιέσουν αντί να διστάζουν να θέσουν ανοιχτά το ζήτημα.

Δεν πρέπει, επιπλέον, να ξεχνάμε το πόσο κρίσιμος είναι ο θεσμικός ρόλος των Γενικών Αρχείων του Κράτους: είναι ο κατεξοχήν δημόσιος φορέας που μεριμνά «για τον εντοπισμό, τη συγκέντρωση, τη διάσωση, τη διατήρηση και την εποπτεία στο διηνεκές των αρχείων της χώρας, τη διασφάλιση της ισότιμης πρόσβασης σε αυτά, με γνώμονα την ελευθερία της γνώσης, της πληροφόρησης και της έρευνας και την καλλιέργεια εθνικής αρχειακής συνείδησης» (Ν. 4610/2019, άρθρο 168). Το ελληνικό κράτος και η ιστορική κοινότητα μόνο να κερδίσει έχει από την τεχνογνωσία του.

Τι άλλο οφείλει να κάνει η Πολιτεία; Να χαράξει μια σταθερή πολιτική εντοπισμού, διάσωσης και τεκμηρίωσης του ιστορικού υλικού. Για παράδειγμα, οι τελευταίοι αυτόπτες μάρτυρες της Κατοχής έχουν σχεδόν εκλείψει. Ιδιωτικά αρχεία (για κάθε περίοδο της ελληνικής Ιστορίας) διαλύονται, οικογενειακά κουτιά αδειάζουν, τεκμήρια διασπείρονται στη διεθνή αγορά. Ο,τι δεν διασωθεί τώρα, κινδυνεύει να χαθεί οριστικά.

Η Πολιτεία έχει τρεις συγκεκριμένες υποχρεώσεις:

1. Να ενισχύσει θεσμικά και οικονομικά τα δημόσια αρχεία και τα ερευνητικά ιδρύματα ώστε να μπορούν να εντοπίζουν, να αξιολογούν, να διασώζουν και να αξιοποιούν υλικό εντός και εκτός Ελλάδας.
2. Να δημιουργήσει μηχανισμούς αναζήτησης τεκμηρίων, σε συνεργασία με διεθνείς φορείς, πανεπιστήμια και ερευνητές.
3. Να διασφαλίσει την ανοιχτή πρόσβαση στο υλικό που αποκτάται, με σύγχρονες ψηφιακές υποδομές.

Η ιστορική κοινότητα δεν μπορεί να λειτουργεί μόνο με ηρωισμό και προσωπικές πρωτοβουλίες. Χρειάζεται θεσμική στήριξη. Αλλά το ελληνικό κράτος κάνει το εντελώς αντίθετο. Αντί να στηρίξει, αδιαφορεί ή ακόμα και αποθαρρύνει.

Για να καταλάβετε τι εννοώ θα κλείσω το άρθρο, όπως το άνοιξα, σε προσωπικό τόνο:

Πριν (ακριβώς) από επτά μήνες, ενημερώθηκα από τη Διαύγεια ότι μια πρότασή μου θα χρηματοδοτηθεί στο πλαίσιο ενός μεγάλου ερευνητικού προγράμματος. Η διαδικασία της αξιολόγησης είχε πολλά προβλήματα, που συνδέονται και με τη σχετική μόνιμη παθογένεια στην αξιολόγηση προγραμμάτων και με συγκυριακούς παράγοντες. Πολλοί που διαμαρτυρήθηκαν είχαν δίκιο και θα έπρεπε οι ενστάσεις τους να αξιολογηθούν και πιθανόν να γίνουν δεκτές.

Αλλά εμείς, που υποτίθεται ότι είχαμε επιλεγεί, επί επτά μήνες δεν έχουμε λάβει καμία ενημέρωση. Αν συμβεί αυτό που πολλοί συνάδελφοι φοβούνται, ότι θα μας… αφαιρεθεί η χρηματοδότηση που κερδίσαμε, αυτό θα είναι πρωτοφανές σε ευρωπαϊκό επίπεδο (θα έλεγα και σε αμερικανικό, αλλά το έκανε πρόσφατα ο Τραμπ).

Και τι θα πετυχαίναμε με αυτή τη χρηματοδότηση; Θα κάναμε κάτι που δεν έχει γίνει ποτέ: θα εντοπίζαμε χιλιάδες πρόσφυγες του 1821 (χριστιανούς, μουσουλμάνους, πιθανόν και εβραίους) στα βιβλία των βρετανικών, των γαλλικών και των αμερικανικών πλοίων που τους διέσωσαν, στα ελληνικά και οθωμανικά αρχεία που κατέγραψαν την επανεγκατάστασή τους, στα αμερικανικά αρχεία των φιλελληνικών αποστολών που τους έστειλαν βοήθεια.

Θα μπορούσαμε να παρακολουθήσουμε μια οικογένεια από τη στιγμή που εγκαταλείπει τη Χίο, τις Κυδωνιές ή τη Σμύρνη, μέχρι να εγκατασταθεί στη Σύρο, στη Σάμο ή στο Ναύπλιο. Να καταγράφαμε διαδρομές, αριθμούς, προορισμούς σε διαδραστικούς χάρτες. Θα ετοιμάζαμε μια βάση με ονόματα – ναι, ονόματα, για παράδειγμα τα ονόματα εκατοντάδων χριστιανών κατοίκων της Σμύρνης που μεταφέρονταν μαζικά στην Τήνο το 1822 ή μουσουλμάνων κατοίκων του Ναυπλίου που μεταφέρονταν στη Σμύρνη στο τέλος του ίδιου έτους. Ο σκοπός μας είναι να δώσουμε πρόσωπο και ιστορία στους «ανώνυμους» της Επανάστασης, σε αυτούς που δεν πολέμησαν με όπλα, αλλά πλήρωσαν τον πόλεμο με τον ξεριζωμό τους (δες περισσότερα εδώ).

Αλλά αντί να το κάνουμε, περιμένουμε άπρακτοι την ώρα που το ελληνικό κράτος θα αποφασίσει να μας ενημερώσει για το αν θα μας βοηθήσει ή αν θα υπαναχωρήσει από τις δεσμεύσεις του, τιμωρώντας εμάς για τις δικές του παθογένειες.

---

* Ο Αριστείδης Χατζής είναι καθηγητής Φιλοσοφίας Δικαίου και Θεωρίας Θεσμών και διευθυντής του Εργαστηρίου Πολιτικής και Θεσμικής Θεωρίας και Ιστορίας των Ιδεών στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών. Είναι ο εκπρόσωπος των ευρωπαίων πανεπιστημιακών ιστορικών και ερευνητών στο User Advisory Group των Εθνικών Αρχείων της Μεγάλης Βρετανίας. Για την ιστορική έρευνα στο Εργαστήριό του, επισκεφθείτε την ιστοσελίδα historyofideas.gr