Κατσουλιάνικα. Δύο οικισμοί στα Κύθηρα με την ίδια ονομασία.

Με την ονομασία αυτή είναι γνωστοί δύο οικισμοί στα Κύθηρα, οι οποίοι έλαβαν το όνομά τους από το παρωνύμιο Κατσούλης, το οποίο έφεραν οικογένειες Κασιμάτη και Λογοθέτη αντίστοιχα, κατά τη διαδικασία, την οποία έχουμε περιγράψει στην Εισαγωγή. Είναι, επομένως, και οι δύο αυτοί οικισμοί νέοι στην κυθηραϊκή ιστορία, αφού εμφανίζονται στα τέλη του 17ου-αρχές 18ου αι.

Ο πρώτος οικισμός είναι στο Α τμήμα του σημερινού οικισμού Κάτω Λειβάδι και είχε εγκατασταθεί εκεί οικογένεια από κλάδο των Κασιμάτη, την οποία ανιχνεύουμε αρχικά με το παρωνύμιο Σπίρης. Ένας κλάδος της οικογενείας αυτής, γνωστός ήδη από τον 16ο αι., φέρει το πρν Κατσούλης[1], από το οποίο παίρνει το όνομα αργότερα και ο οικισμός. Οι Κασιμάτη-Κατσούλη υπάγονται στην ενορία της Παναγίας Παλιοπυργιώτισσας (σημερινή Παναγία η Κερά), ναός αρκετά παλαιός και ένας από αυτούς που διέθεταν στην οροφή μικρό πυργίσκο-παρατηρητήριο, χρησιμοποιούμενο για επίβλεψη των παραλίων και προς αποφυγή των πειρατικών προσβολών από τον οποίο έλαβε και την ονομασία Παλιοπυργιώτισσα. Πρώτη φορά η ενορία με την ονομασία Κατσουλιάνικα εμφανίζεται στην οθωμανική απογραφή του 1715[2], είναι δε η ίδια με την ενορία Μαγιεριάνικα από το επώνυμο Μάγειρος, οικογένεια η οποία κατοικεί στην περιοχή αυτή πολύ παλαιότερα. Η οικογένεια Μάγειρου χάνεται αργότερα από την περιοχή και συνεχίζει να ανιχνεύεται έκτοτε στον οικισμό του Δρυμώνα. Ο οικισμός Κατσουλιάνικα υπάρχει ακόμη με την ίδια ονομασία και εξακολουθούν να κατοικούν σε αυτόν απόγονοι των Κασιμάτη-Κατσούλη, οι οποίοι έλαβαν στην πορεία του χρόνου άλλα παρωνύμια, λόγω των πολλών συνωνυμιών.

Advertisement

Ο δεύτερος οικισμός με την ονομασία Κατσουλιάνικα βρίσκεται στη Β πλευρά των Λογοθετιανίκων και σε απόσταση λίγων μέτρων από τον παλαιότατο οικισμό Κουσουνάρι. Τα Κατσουλιάνικα της περιοχής αυτής έλαβαν την ονομασία τους από το παρωνύμιο Κατσούλης, κλάδου της μεγάλης και παλαιάς βυζαντινής οικογενείας Λογοθέτη. Η ονομασία εμφανίζεται αρχικά στα μέσα του 18ου αι και συγκεκριμένα στην ενετική απογραφή του 1760[3].

Προηγουμένως έχει ενδιαφέρον για την παρακολούθηση των μεταβολών στον ανθροπωνυμικό χάρτη της περιοχής ότι ο οικισμός ονομάζεται Μαυριγιάνικα[4] από το παρωνύμιο Μαυρίγιαννης, κλάδου της ίδιας οικογενείας Λογοθέτη. Οι διαδοχικές εμφανίσεις παρωνυμίων στην περιοχή οφείλονται στις πολλές συνωνυμίες. Μετά το παρωνύμιο Μαυρίγιαννης εμφανίζεται το Κατσούλης, το οποίο δίνει το όνομα στον οικισμό, που επικρατεί τελικά, ενώ είναι αξιοσημείωτο ότι εμφανίζεται λίγο αργότερα και το παρωνύμιο Σούγιαννης δίπλα στο Κατσούλης[5]. Ο οικισμός Κατσουλιάνικα πάντως διακρίνεται από τις όμορες και σχεδόν ενωμένες με αυτόν ενορίες Γουρίας και Κουσουναριού, από το ναό της Αγίας Τριάδας[6] και διαθέτει όλα τα χαρακτηριστικά των ανάλογων συμπαγών οικισμών του βορείου τμήματος του νησιού[7]. Οι άλλες δύο είχαν τους ναούς του Αγίου Δημητρίου και Αγίου Νικολάου, αντίστοιχα. Επειδή, όπως φαίνεται, δεν υπήρχε πάντα εφημέριος σε κάθε ενορία υπάρχουν αναφορές για ληξιαρχικές πράξεις κατοίκων της μίας ενορίας στην άλλη. Μετά το επώνυμο Κατσούλης εμφανίζεται στην περιοχή το Κουκούλης, το οποίο κατά μία άποψη προέρχεται από τους πρόσφυγες των Ορλωφικών από τη γειτονική Πελοπόννησο, ενώ, σύμφωνα με νεότερα στοιχεία, δεν αποκλείεται να είναι και αυτό παρωνύμιο του συνηθισμένου οικογενειακού Λογοθέτης.

[1] Ελ. Χάρου-Κορωναίου – Εμμ. Δρακάκης, Δημήτριος Φάναρης νοτάριος…, σ. 70.
[2] Ευ. Μπαλτά, Η οθωμανική…, σ. 184
[3] Απογραφές…, τόμ. Α΄, σ. 463
[4] Ευ. Μπαλτά, Η οθωμανική…, σ. 234 (για τα Μαγεριάνικα σ. 71).
[5] Βλ. Βασίλειος Κατσούλης-Σουγιάννις, 18/1/1876 εις Ληξιαρχικά βιβλία Αγ. Άννης Χώρας. Ανδρ. Μαζαράκης, Η Αδελφότητα…, σ. 204. Στη συγκεκριμένη εγγραφή δεν είναι βέβαιο αν το Κατσούλης αποτελεί τοπικό προσδιορισμό ή το αρχικό επώνυμο. Πιθανολογείται το δεύτερο λόγω παρομοίων αναφορών σε άλλες περιπτώσεις, χωρίς όμως να είναι απόλυτα εξακριβωμένο αυτό.
[6] Για τα ληξιαρχικά της περιοχής βλ. αναλυτική καταγραφή εις Τα ληξιαρχικά βιβλία του Αγίου Δημητρίου στη Γουρία Κατσουλιάνικα, Ποταμού Κυθήρων, επιμ. Τηλ. Κόμπη, Αθήναι 2009.
[7] G. Ince – A. Ballantyne, Paliochora …, p. 37.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ

Τα κείμενα για τα επώνυμα και τοπωνύμια, τα οποία δημοσιεύονται εδώ, είναι τα ίδια με όσα έχουν δημοσιευθεί στα αντίστοιχα βιβλία μας ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ ΕΠΩΝΥΜΑ, ΣΥΜΠΛΗΡΩΜΑ ΣΤΑ ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ ΕΠΩΝΥΜΑ και ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ ΤΟΠΩΝΥΜΙΑ, τα οποία έχουν εκδοθεί από την Εταιρεία Κυθηραϊκών Μελετών (κυκλοφορούν και στα αγγλικά από:  Kytherian Association of Australia,  Kyhterian World Heritage Fund και Kytherian Publishing and Media). Από τις αναδημοσιεύσεις εδώ απουσιάζουν συνήθως οι βιβλιογραφικές και λοιπές σημειώσεις, είναι δε ευνόητον ότι για να αποκτήσει ο αναγνώστης πλήρη εικόνα για κάθε επώνυμο ή τοπωνύμιο είναι απαραίτητο να διαβάσει και τις εκτενείς αναφορές στα εισαγωγικά σημειώματα των παραπάνω βιβλίων, καθώς, χωρίς αυτά, οι γνώσεις του για το θέμα θα παραμένουν ελλιπείς.

Οι εκδόσεις στα Ελληνικά διατίθενται από την Εταιρεία Κυθηραϊκών Μελετών (βλ. στοιχεία στο σχετικό link σε αυτόν εδώ τον ιστότοπο) και στα Κυθηραϊκά βιβλιοπωλεία.