Η χρόνια δημογραφική κατάρρευση των Κυθήρων

Ο πληθυσμός είναι ένα μέγεθος, το οποίο σε ομαλές συνθήκες μεταβάλλεται με προβλέψιμο τρόπο, γιατί προσδιορίζεται από τον αριθμό των γεννήσεων και των θανάτων που έχουν μια περιοδική σταθερότητα. Επηρεάζεται όμως έντονα από τις οικονομικές εξελίξεις, τοπικές, εθνικές ή παγκόσμιες, και από ασυνήθιστα ή αιφνίδια κοινωνικά και πολιτικά γεγονότα. Οι καταστάσεις αυτές διαμορφώνουν  τις μεσοχρόνιες και μακροχρόνιες διακυμάνσεις του, μέσω των πληθυσμιακών μετακινήσεων που προκαλούν. Όσο συχνότερες είναι αυτές οι εξελίξεις τόσο ασταθέστερος είναι ο πληθυσμός.

Για μικρούς τόπους, όπως τα Κύθηρα, όλοι αυτοί οι παράγοντες προκαλούν συνήθως έξοδο των κατοίκων, μειώνουν το μέγεθος του πληθυσμού και αλλάζουν την ηλικιακή του σύνθεση εις βάρος των νέων και υπέρ των ηλικιωμένων. Μια τέτοια κατάσταση επηρεάζει  αρνητικά την αναπαραγωγή και την αναπλήρωση του πληθυσμού και οδηγεί σταδιακά στην κατάρρευσή του.

Σε αυτό το πλαίσιο και σε αυτές τις συντεταγμένες, το άρθρο αυτό συζητά και αναλύει τις ιστορικές μεταβολές του πληθυσμού των Κυθήρων και επισημαίνει τις γενεσιουργούς αιτίες αυτών, σε ορισμένες καμπές τις εξέλιξής του, βασιζόμενο στα διάσπαρτα στατιστικά δεδομένα μιας περιόδου 500 ετών. Στην μακρά αυτή περίοδο, τα Κύθηρα έχουν ζήσει άλλοτε μικρά και άλλοτε μεγάλα διαστήματα ανόδου και συρρίκνωσης του πληθυσμού τους, ανάλογα με την φύση και την ένταση των δυνάμεων που επηρεάζουν τις πληθυσμιακές μετακινήσεις, σε σημείο που μπορεί κανείς να διαπιστώσει, ότι η μετανάστευση είναι ένα αέναο φαινόμενο  και το νησί κατοικείται από ένα πληθυσμό «εν κινήσει».

Στην εξιστόρηση αυτή μπορούμε να διακρίνουμε τέσσερα χρονικά σημεία ορόσημα,  απότομων μεταβολών του πληθυσμού που δημιουργούνται από σημαντικά ιστορικά γεγονότα με μακροχρόνιες δημογραφικές συνέπειες. Το πρώτο ορόσημο, είναι η βίαιη εξόντωση του πληθυσμού από την  επιδρομή Μπαρμπαρόσα στα μέσα του 16ου αιώνα (1537), ως αποτέλεσμα της οποίας, λίγα χρόνια αργότερα, στο νησί βρέθηκαν να κατοικούν μόνο 1.800 άτομα. Έκτοτε, όπως δείχνουν τα δεδομένα σκόρπιων ενδιάμεσων ετών, ο πληθυσμός αυξάνεται συνεχώς με κορύφωσή το 1862 όπου αριθμούσε 14.500 κατοίκους, τον υψηλότερο ποτέ πληθυσμό των Κυθήρων.

Σε λίγα όμως χρόνια, το 1878, ίσως γιατί ο πληθυσμός ήταν δυσανάλογος με τις οικονομικές δυνατότητες του νησιού, αρχίζει η μετανάστευση στην Σμύρνη, και αυτό το γεγονός αποτελεί το δεύτερο μεγάλο ορόσημο έντονης πτώσης του πληθυσμού, με αποτέλεσμα στα επόμενα 12  χρόνια να κατέβει στο επίπεδο των 9.350 ατόμων (1890). Ανακάμπτει σε 6 χρόνια, όταν σταμάτησε η μαζική μετακίνηση  προς την Σμύρνη, επανερχόμενος, το 1896 σε  12.306 κατοίκους,  περίπου στα προ Σμύρνης επίπεδα. Στην συνέχεια, η πρώτη απογραφή του 20ου αιώνα, το 1907,  καταγράφει σχεδόν το ίδιο μέγεθος πληθυσμού (13.102 κατοίκους) με εκείνη του 1896.

Με το τέλος της μετανάστευσης στην Σμύρνης, τελειώνουν και οι μέχρι τότε  ασταθείς μακροχρόνιες αυξομειώσεις του πληθυσμού, ενώ με την έναρξη της αποδημίας, σχεδόν  αμέσως μετά, προς την Αμερική και την Αυστραλία, εγκαινιάζεται μια νέα εποχή, το τρίτο ορόσημο της πληθυσμιακής εξέλιξης, η οποία χαρακτηρίζεται από μια χρονίως κατιούσα πορεία του πληθυσμού, που διαρκεί για τα επόμενα  84 χρόνια, μέχρι το 1991. Λαμβάνοντας υπόψη αυτή την δυσμενή κατάσταση, ο Κυθηραϊκός Τύπος άρχισε από πολύ νωρίς να διατυπώνει δυσοίωνες αξιολογήσεις για την κατάρρευση του πληθυσμού, μία δε εξ’ αυτών, το 1928, ενοχοποιώντας την μετανάστευση, εκτιμά  ότι αυτή κατάντησε το νησί «πλούσιον και αναπαυτικόν γηροκομείον!»

Πράγματι, η μείωση του πληθυσμού ήταν συνεχής και αδιάληπτη, χρόνο με τον χρόνο, με κατάληξη το 1991 ο πληθυσμός να έχει συρρικνωθεί σε 3.091 άτομα. Εδώ κάπου τοποθετείται το τέταρτο σημαντικό ορόσημο  των πληθυσμιακών εξελίξεων, το οποίο όμως,  σε αντίθεση με τα προηγούμενα που σηματοδοτούσαν  μια καθοδική πορεία του πληθυσμού, δείχνει μια ανοδική τάση, η οποία διαρκεί στην εικοσαετία (1991-2011), καταλήγοντας, το 2011, σε 3.956 κατοίκους. Η αύξηση αυτή είναι το αποτέλεσμα της σημαντικής εισροής αλλοδαπών μεταναστών, με ευεργετικές επιπτώσεις στην δημογραφία και την οικονομία του νησιού.

Από την μακροχρόνια εξέλιξη του συνολικού πληθυσμού, το επόμενο βήμα είναι να δούμε  την χωρική κατανομή του και την ηλικιακή του σύνθεση. Στον πίνακα 1, παρατίθεται η κατανομή ανά χωριό των 12.306 κατοίκων του 1896. Είναι ενδιαφέρον ότι η απογραφή αυτή, εκτός από τους κατοίκους που ζουν στο νησί, καταγράφει και τους δημότες, οι οποίοι ανέρχονται σε 22.751, από τους οποίους αυτοί που δεν βρίσκονται στο νησί,  8.966 ζουν στην αλλοδαπή και 1.479  σε άλλα μέρη της Ελλάδας. Την πρώτη ματιά στον πίνακα 1 κλέβει η πληθώρα των χωριών, 54 εν συνόλω, το μικρότερο των οποίων, η Αγία Πελαγία, κατοικείται από 21 κατοίκους και το μεγαλύτερο, ο Ποταμός από 973 κατοίκους, εξαιρώντας τις δύο μονές.

Άλλα μεγάλα χωριά είναι ο Μυλοπόταμος (872), η Χώρα (814), ο Καραβάς (554), τα Μητάτα (503), τα Φράτσια (495), τα Αντικύθηρα (494) και τα Λογοθετιάνικα (450). Ακόμη και χωριά, των οποίων οι κάτοικοι είναι σήμερα λιγότεροι από τα δάκτυλα του ενός χεριού, όπως οι Αραίοι και τα Δόκανα, είχαν τότε, αντίστοιχα, 118 και 103 κατοίκους.

Πίνακας 1. Πληθυσμός των Κυθήρων ανά χωριό, 1896

Δήμος Κυθηρίων	Αριθμός ατόμων	Δήμος Ποταμίων	Αριθμός ατόμων
Κύθηρα (χώρα)	814	Ποταμός	973
Άγιος Ηλίας	103	Αγία Αναστασία	129
Αλεξανδράδες	141	Αγία Πελαγία	21
Αντικύθηρα	494	Αλοϊζιάνικα	308
Αραίοι	118	Αρωνιάδικα	429
Αβλέμονας	45	Βαμβακαράδικα	41
Βιαράδικα	328	Γερακάρι	141
Δόκανα	103	Καραβάς	554
Δρυμωνάρι	73	Καστρισιάνικα	274
Κάλαμος	125	Κουσουνάρι	122
Δρυμώνας	200	Κιπέρι	300
Καλησπεριανικα	128	Λιανιάνικα	76
Καλοκαιρινές	188	Λογοθετιάνικα	450
Καρβουνάδες	128	Μελιτιάνικα	35
Κατσουλιάνικα	232	Μητάτα	503
Καψάλι	207	Περλεγκιάνικα	196
Κατούνι	95	Πετρούνι	110
Λειβάδι	240	Πιτσινάδες	102
Κεραμωτό	187	Διακοπουλιάνικα	75
Κοντολιάνικα	60	Ζαγλανικιάνικα	64
Μυλοπόταμος	872	Δέσποινα	90
Πιτσινιάνικα	239	Τριφυλλιάνικα	120
Φράτσια	495	Χριστοφοριάνικα	161
Φατσάδικα	270	Κατσουλιάνικα	226
Στραπόδι	105	Αγία  Μόνη	7
Μονή Μυρτιδίων	27
Σκουλιάνικα	58
Σταθιάνικα	93
Πορταλαμιάνικα	180
ΣΥΝΟΛΟ	6.348		5.507

Πηγή: Κυθηραϊκή Αυγή (1.1.1898). Αναφέρει ως αρχική πηγή την Απογραφή Πληθυσμού 1896. Θήλεις  6.174, Άρρενες  6.132,  Δύο φύλα 12.306. Το άθροισμα 6.348+5.507=11.855 υπολείπεται του συνόλου κατά 451 άτομα = (12.306-11.855).

 

Το ερώτημα είναι με τι ασχολούνταν και πως ζούσαν όλοι αυτοί οι άνθρωποι την εποχή εκείνη. Υπάρχει μια μαρτυρία, 35 όμως χρόνια αργότερα, το 1931, από μια αξιολόγηση του Σπύρου Στάθη, ο οποίος παρουσιάζει τις συνθήκες διαβίωσής των τότε 2.000 οικογενειών των Κυθήρων. Τους περιγράφει ως κατ’ εξοχήν μικροαστούς με εισοδήματα από ιδιοκτησία, την γεωργία, την άσκηση κάποιας τέχνης, που μαζί με τα εμβάσματα από το εξωτερικό  τους εξασφάλιζαν, κατά την κρίση του, μια άνετη ζωή. Αναφέρει, πιο συγκεκριμένα, ότι από αυτές τις οικογένειες, 1.700 ήταν  μικροαστικές, 200 μεσοαστικές και 100 ακτήμονες.

Για να έχουμε  μια πληρέστερη εικόνα των διαχρονικών μεταβολών του πληθυσμού και της χωρικής του κατανομής στις κοινότητες του νησιού, σε όλη την μεταπολεμική περίοδο, παραθέτουμε στον πίνακά 2, τα δεδομένα  των δεκαετών απογραφών.

Πίνακας 2.Πληθυσμός των Κυθήρων κατά κοινότητα, 1940-2011

Κοινότητες	1940	1951	1961	1971	1981	1991	2001	2011
Κυθήρων	1235	997	850	682	588	543	579	647
Αντικυθήρων	246	210	178	141	115	70	44	59
Λειβαδίου	562	460	422	371	332	303	370	457
Μυρτιδίων	306	275	231	181	162	118	128	129
Κοντολιανίκων	317	277	246	186	148	139	172	187
Καρβουνάδων	663	596	505	338	290	233	267	302
Φρατσίων	468	373	270	186	149	114	127	167
Μυλοποτάμου	470	385	342	179	135	87	99	99
Βιαραδίκων	281	219	179	141	(54)	(24)	(19)	(23)
Ποταμού	999	794	783	614	555	634	709	942
Καραβά	589	401	327	208	255	173	237	209
Γερακαρίου	194	148	122	68	(23)	(19)	(5)	(9)
Λογοθετιανίκων	653	497	390	276	172	170	122	218
Αρωνιαδίκων	290	199	163	137	86	83	96	96
Φριλιγκιανίκων	562	429	327	262	291	242	260	249
Μητάτων	343	247	183	132	191	182	188	195
ΣΥΝΟΛΟ	8178	6507	5518	4102	3469	3091	3398	3956

Πηγή:  Απογραφές Πληθυσμού, 1940-2011

Σημείωση 1: Από το 1981και μετά, τα Βιαράδικα και το Γερακάρι συμπεριλαμβάνονται, αντίστοιχα, στις κοινότητες Μητάτων και Καραβά.

Σημείωση 2: Για το 2001 οι Κοινότητες αναφέρονται ως Δημοτικά Διαμερίσματα, ενώ για το 2011 ως Τοπκές Κοινότητες. Τα Αντικύθηρα για το 2011 αναφέρονται ως Δημοτική Ενότητα.

 

Στα 70 χρόνια αυτής της περιόδου, ο συνολικός πληθυσμός μειώθηκε σχεδόν κατά το ήμισυ, και όλες οι κοινότητες είχαν απώλειες, άλλες λιγότερο άλλες περισσότερο. Από τις κοινότητες που δεν έχασαν πολύ, είναι κατ’ εξοχήν η κοινότητα του Ποταμού, με απώλεια 6%, και του Λειβαδίου 19%, ενώ στον αντίποδα, οι κοινότητες με πολύ μεγάλες απώλειες, είναι του Μυλοποτάμου με 79% και των Αντικυθήρων με 74%. Οι περισσότερες από τις άλλες κοινότητες είχαν μειώσεις άνω του 60%. Τέλος, την τελευταία εικοσαετία 1991-2011, όλες οι κοινότητες, πλην Αντικυθήρων, παρουσίασαν αύξηση του πληθυσμού τους λόγω της εισροής των αλλοδαπών.

Εκτός από την χωρική δομή του πληθυσμού, ιδιαίτερο δημογραφικό και οικονομικό  ενδιαφέρον έχει και η ηλικιακή του σύνθεση. Η διάσπαση του πληθυσμού σε τρεις συνοπτικές συμβατικές ομάδες, 0-14, 15-64 και 65 και άνω,  ξεχωρίζει, αντίστοιχα, τα παιδιά και τους μαθητές, τους ώριμους και ικανούς προς εργασία και τους συνταξιούχους και ηλικιωμένους. Υψηλά ποσοστά στις δύο πρώτες ομάδες, εκφράζουν την νεανικότητα του πληθυσμού, ενώ  υψηλά ποσοστά στην τρίτη ομάδα εκφράζουν  τον γηρασμό του πληθυσμού, με όλες τις συνέπειες μιας τέτοιας σύνθεσης για την αναπλήρωση των γενεών και την κάλυψη των αναγκών της οικονομίας. Για τα Κύθηρα, τα ποσοστά αυτά είναι, το 2001, αντίστοιχα για τις τρεις ομάδες, 14,7%, 60,0% και 25,3%, και είναι η κατάληξη μιας έντονης δυσμενούς εξέλιξης πολλών ετών (πίνακας 3).

Πίνακας 3 Πληθυσμός των Κυθήρων κατά συνοπτικές ομάδες ηλικιών,1971-2001

Κλιμάκια ηλικιών	Αριθμός ατόμων						Ποσοστιαία σύνθεση
	1961	1971	1981	1991	2001	1961		1971	1981	1991	2001
0-14	1.302	923	600	448	500	23,6		22,5	17,3	14,5	14,7
15-64	3162	2129	1867	1752	2038	57,3		51,9	53,8	56,7	60,0
65+	1054	1050	1002	891	860	19,1		25,6	28,9	28,8	25,3
Σύνολο	5518	4102	3469	3091	3398	100,0		100,0	100,0	100,0	100,0

Πηγή: Επεξεργασία και προσαρμογή από ΕΛΣΤΑΤ Απογραφές Πληθυσμού, 1961-2001. Η τελευταία απογραφή του 2011 δεν δημοσιεύει πληθυσμό κατά ομάδες ηλικιών σε επίπεδο Δήμου.

 

Στην διάρκεια των 40 ετών του πίνακα 3, είναι φανερή  η ανεπιθύμητη έντονη εξέλιξη της συμμετοχής των δύο ακραίων ομάδων στον συνολικό πληθυσμό, αφού ο αριθμός των παιδιών συρρικνώνεται από 23,6% σε 14,7%, ενώ ο αριθμός των άνω των 65 ετών, διογκώνεται από 19,1% σε 25,3%.

Για να έχουμε ένα μέτρο της σχετικής θέσης των Κυθήρων στον πληθυσμιακό χάρτη της χώρας, συγκρίνουμε τα ποσοστά αυτά με τα αντίστοιχα μέσα ετήσια ποσοστά της Ελλάδας, 15,2%, 68,1% και 16,7%, τα οποία, όπως έχουν αξιολογηθεί ,  εκφράζουν ένα έντονα γερασμένο πληθυσμό. Από αυτή την σύγκριση,  είναι σαφές ότι η γήρανση των Κυθήρων είναι κατά πολύ εντονότερη από ότι στην επικράτεια εν τω συνόλω της. Συναφές με αυτή την διαφοροποίηση, είναι και το γεγονός ότι ο κορμός του εργατικού δυναμικού (15-64), είναι στα Κύθηρα κατά 8 ποσοστιαίες μονάδες χαμηλότερος από τον μέσο όρο της χώρας, πράγμα που έχει επιπτώσεις στην οικονομία του νησιού, αλλά αυτό δεν είναι του παρόντος.

[Το υλικό για την συγγραφή αυτού του άρθρου αντλήθηκε σχεδόν εξ΄ ολοκλήρου από την δεξαμενή των πληροφοριών και στοιχείων που έχω δημιουργήσει, μελετώντας τον Κυθηραϊκό Τύπο 100 και πλέον ετών (2328 φύλλα)]

 

ΔΗΜΟΣΙΕΥΘΗΚΕ ΣΤΗΝ ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ ΣΤΟ ΦΥΛΛΟ ΙΟΥΛΙΟΥ ΑΥΓΟΥΣΤΟΥ 2022