Γιατί είναι αδύνατη η αναπαραγωγή του πληθυσμού των Κυθήρων

Όπως έχει ειπωθεί πολλές φορές, επανειλημμένως και από τις στήλες αυτής της εφημερίδας, τα Κύθηρα έχουν σοβαρό δημογραφικό πρόβλημα, γιατί ο αριθμός των γεννήσεων υπολείπεται σημαντικά και σε μόνιμη βάση του αριθμού των θανάτων. Η ανεπάρκεια αυτή τροφοδοτεί και διαιωνίζει μια δυσμενή σύνθεση του πληθυσμού, με χαμηλά ποσοστά των νέων ηλικιών και  υψηλά ποσοστά των μεγαλύτερων – αυτό που ονομάζεται γήρανση του πληθυσμού – η οποία δεν επιτρέπει  την ανανέωσή του και οδηγεί στην συρρίκνωση του μεγέθους του. Κατά συνέπεια, στην «εξίσωση» αυτή, η αύξηση της γεννητικότητας του πληθυσμού είναι το κλειδί που θα μπορούσε δυνητικά, αλλά πρακτικώς δύσκολα,  να την λύσει.

Η γεννητικότητα του πληθυσμού, η οποία ορίζεται ως το ποσοστό των γεννήσεων μιας χρονικής περιόδου (συνήθως ετήσιας) στο σύνολο του πληθυσμού, προσδιορίζεται από ένα πλέγμα οικονομικοκοινωνικών παραγόντων, ανάμεσα στους οποίους δεσπόζουσα θέση καταλαμβάνει το οικονομικό και το κοινωνικό κόστος, για την δημιουργία οικογένειας  και το μεγάλωμα των παιδιών.

Το οικονομικό κόστος αναφέρεται ευθέως στην ανεπάρκεια οικονομικών πόρων για την αντιμετώπιση των δαπανών διαβίωσης και ανάπτυξης μιας οικογένειας. Αντίθετα, το κοινωνικό κόστος έχει να κάνει με την διάθεση χρόνου, όχι χρημάτων, εκ μέρους εκείνων των ζευγαριών που επιλέγουν να χρησιμοποιήσουν τον χρόνο τους για την επιδίωξη της καριέρας τους ή την απόλαυση της κοινωνικής τους ζωής, χωρίς χρονοβόρες οικογενειακές δεσμεύσεις. Πέρα όμως από τους περιορισμούς αυτούς στην τεκνοποιία, υπάρχουν και διάφορες άλλες αιτίες, όπως ανεπάρκεια κρατικής στήριξης της οικογένειας,  δοξασίες  «περί του κόσμου που ζούμε!» για να φέρουμε παιδιά, κ.ά., οι οποίες επηρεάζουν επίσης πτωτικά την γεννητικότητα.

Το άρθρο αυτό προσπαθεί να εξηγήσει πως η οικογενειακή κατάσταση του πληθυσμού (κυρίως η σύνθεση εγγάμων-αγάμων), που διαμορφώνεται συλλήβδην από τους παράγοντες που αναφέραμε, οριοθετεί, με την σειρά της, σε πρακτικό επίπεδο, τον ρυθμό δημιουργίας, την έκταση και το μέγεθος των νέων οικογενειών. Η ανάλυση αυτή θα μας διευκολύνει να κατανοήσουμε γιατί η αλληλουχία των γενεών κρατά χαμηλά  τον αριθμό των γεννήσεων, σε επίπεδο ανεπαρκές  για την ανανέωση του πληθυσμού του νησιού. Θα μας δώσει επίσης την δυνατότητα να διαγνώσουμε τις προοπτικές που παρουσιάζονται για την μελλοντική φυσική κίνηση του πληθυσμού (χωρίς να λαμβάνονται υπόψη μετακινήσεις προς και από το νησί).

Προτού όμως προχωρήσουμε  στην λεπτομερέστερη ανάλυση του υπό διερεύνηση θέματος, παραθέτουμε  τρία αδρά πληθυσμιακά μεγέθη, τα οποία συμπυκνώνουν όλους τους παράγοντες της κακοδαιμονίας των δημογραφικών εξελίξεων των Κυθήρων. Το πρώτο είναι, ο μεγάλος αριθμός των αγάμων (54%)  στις αναπαραγωγικές ηλικίες  15-44 ετών, το δεύτερο, ο μεγάλος αριθμός, σχεδόν το μισό (48,4%), των παντρεμένων + συμβιούντων ζευγαριών (όλων των ηλικιών) που δεν έχουν παιδιά, και το τρίτο, ο μικρός αριθμός των παιδιών στο άλλο μισό των ζευγαριών, στα οποία αντιστοιχούν στατιστικά 1,7 παιδιά ανά ζευγάρι.  Έτσι, στο σύνολο των ζευγαριών όλων των ηλικιών, αναλογούν 0,83 παιδιά ανά ζευγάρι (και επειδή τα παιδιά δεν τεμαχίζονται, 83 παιδιά ανά 100 ζευγάρια).

Μετά  το ζοφερό και ανησυχητικό αυτό προοίμιο, ας δούμε τώρα αναλυτικά πως διαμορφώθηκαν τα πράγματα που οδήγησαν σε αυτή την κατάσταση. Για τον σκοπό της συζήτησης, θα χρειαστεί να επικεντρώσουμε την προσοχή μας στο δίδυμο εγγάμων (στους οποίους συμπεριλαμβάνονται και όσοι έχουν συνάψει σύμφωνο συμβίωσης και όσοι είναι σε διάσταση) και αγάμων των αναπαραγωγικών ηλικιών 15-44 ετών, από τις οποίες προέρχεται η συντριπτική πλειοψηφία των γεννήσεων. Επί πλέον, για τον εντοπισμό της τυχόν διαφοροποιημένης  στάσης των νεότερων και των μεγαλύτερων ηλικιών, αναφορικά με τον βαθμό επίσπευσης ή καθυστέρησης στην δημιουργία οικογένειας και στο επιθυμητό μέγεθος αυτής,  χωρίζουμε τον υπό εξέταση πληθυσμό σε δύο ηλικιακά κλιμάκια, 15-29 και 30-44 ετών.

Τα στοιχεία του πίνακα δείχνουν, ότι, στις ηλικίες 15-29 ετών, η αναλογία εγγάμων/αγάμων είναι σήμερα (2021) πολύ μικρή (0,15), ενώ στα ωριμότερα ηλικιακά κλιμάκια 30-44 ετών, οι έγγαμοι είναι διπλάσιοι των αγάμων (1,99), αναλογία όμως όχι πολύ ευνοϊκή για την αύξηση των γεννήσεων, αφού οι μισοί, ακόμη και σε αυτές τις ηλικίες, είναι  άγαμοι.

Πίνακας  Έγγαμοι και άγαμοι κάτοικοι των Κυθήρων 2001 και 2021

Κλιμάκια ηλικιών	Έγγαμοι		Άγαμοι		Έγγαμοι/άγαμοι		Μεταβολή       εγγάμων (%)
	2001	2021	2001	2021	2001	2021	2001-2021
15-29	141	49	416	334	0,34	0,15	-65,2
30-44	577	416	143	209	4,03	1,99	-27,9
15-44	718	465	559	543	1,28	0,86	-35,2
Γεννήσεις Γυναίκες 15-44	2001            2021 41                 31 626               514

Πηγές:  Επεξεργασία από Απογραφές Πληθυσμού, 2001 και 2021

Επεξεργασία από Φυσική Κίνηση Πληθυσμού, 2001, 2021

 

Πηγαίνοντας είκοσι χρόνια πίσω (2001), βλέπουμε ότι η κατάσταση, αν και όχι ικανοποιητική, ήταν πολύ καλύτερη από την σημερινή, δηλαδή «κάθε χρόνο και χειρότερα»,  με την αναλογία εγγάμων/αγάμων να είναι, 0,34 και 4,03, αντίστοιχα  για τα δύο ηλικιακά κλιμάκια. Η διαχρονική σμίκρυνση της αναλογίας αυτής, κατά το ήμισυ περίπου και στις δύο περιπτώσεις,  είναι, το αποτέλεσμα μιας πολύ μεγάλης μείωσης των έγγαμων ατόμων στην περίοδο 2001-2021 (65,2% στο κλιμάκιο των νεότερων και 27,9% των πιο μεγάλων ηλικιών). Οι μεταβολές αυτές δείχνουν ότι οι νέοι επιβραδύνουν, σε μεγάλο βαθμό την δημιουργία οικογένειας, αλλά το ίδιο κάνουν, σε μικρότερο βαθμό,  και τα άτομα που ανήκουν στο πιο προχωρημένο ηλικιακό κλιμάκιο.

Είναι προφανές, ότι η έντονη οικονομική κρίση και η πολιτική αστάθεια και αβεβαιότητα, που ξέσπασαν στο μέσο περίπου της περιόδου αναφοράς και είχαν διάρκεια αρκετών ετών, συνεπικουρούμενες και από τους μονιμότερους παράγοντες που αναφέραμε, διαμόρφωσαν  αυτή την στάση του πληθυσμού έναντι του γάμου και της τεκνοποίησης, αναβάλλοντας επ’ αόριστον ή καθυστερώντας την δημιουργία οικογένειας και την ανάληψη  της ευθύνης ανατροφής παιδιών.

Εκτός όμως από τις αιτίες αυτές που προσδιορίζουν την συμπεριφορά των ατόμων ως προς το χρόνο και το μέγεθος δημιουργίας οικογένειας, το σύνολο των γεννήσεων, οι οποίες,  σε τελική ανάλυση, ενδιαφέρουν για την ανανέωση του πληθυσμού, περιορίζεται αντικειμενικά και από τα πολύ μικρά απόλυτα μεγέθη που δίνουν τις πιο πάνω ποσοστιαίες εξελίξεις (465 έγγαμοι σήμερα, μειωμένοι από 718 το 2001. Πρέπει επίσης εδώ να ληφθεί υπόψη, η οροφή που ρεαλιστικά θέτει στον  εν δυνάμει συνολικό αριθμό των γεννήσεων, ο μικρός αριθμός των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας (514 σήμερα, μειωμένες από 626 είκοσι χρόνια πριν).

Εν κατακλείδι, ολόκληρο το πλέγμα των αιτίων της χαμηλής γεννητικότητας που αναφέραμε, διαμόρφωσε  την σύγχρονη οικογενειακή κατάσταση του πληθυσμού των Κυθήρων, και μέσω αυτής συνόψισε, σε   πρακτικό επίπεδο, το αποτέλεσμα των επιρροών του, σε 41 γεννήσεις το 2001 και 31 το 2021.

Περαιώνοντας, να σημειώσουμε πληροφοριακά, ότι τα Κύθηρα, παρόλα τα αρνητικά τους,  είναι σήμερα  σε λιγότερο χειρότερη  θέση,  σε σύγκριση με τον μέσο όρο της χώρας. Η αναλογία εγγάμων/αγάμων των Κυθήρων, 0,15 και 1,99, στα δύο ηλικιακά κλιμάκια, αντιστοιχεί, σε 0,07 και 1,55 για την χώρα, ενώ και η διαχρονική χειροτέρευση είναι πιο συγκρατημένη στα Κύθηρα από ότι στην επικράτεια. Τέλος, ο αριθμός των γεννήσεων του 2021 έπεσε σχεδόν ομοιόμορφα, στο 0,76 για τα Κύθηρα και στο 0,80 για την επικράτεια, σε σχέση με τα αντίστοιχα επίπεδα του 2001.

Συμπερασματικά, η ανάλυση αυτή έδειξε την αρνητική κατάληξη της επιρροής μιας σειράς, εν πολλοίς  αστάθμητων,  οικονομικοκοινωνικών και άλλων παραγόντων, οι οποίοι  διαμορφώνουν τις τάσεις της γαμηλιότητας και της γεννητικότητας, και, μέσω της αναδιάταξης της οικογενειακής κατάστασης του πληθυσμού που επιφέρουν, κρατούν χαμηλά τον συνολικό αριθμό των γεννήσεων.

Η με αυτό τον τρόπο δημιουργούμενη ανεπάρκεια των γεννήσεων δεν επιτρέπει  την αναπαραγωγή του πληθυσμού, τουλάχιστον σε επίπεδα ικανά να εξασφαλίσουν την δημογραφική  ισορροπία του νησιού. Τα ευρήματα αυτά, δεν προοιωνίζονται αισιόδοξες προοπτικές για την διατήρηση, πολύ λιγότερο για την αύξηση του πληθυσμού των Κυθήρων, χωρίς νέες εισροές για μόνιμη εγκατάσταση στο νησί.

 

---

Δημοσιεύθηκε στην έντυπη έκδοση της εφημερίδας ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ στο φύλλο Μαΐου 2025