«Εκείνο το επονείδιστο, τα γηρατειά»

Οιδίπους επί Κολωνώ: Το κύκνειο άσμα του Σοφοκλή και το ύστατο φως της τραγωδίας

Στο βαθύ γήρας του, ο Σοφοκλής συνθέτει τον Οιδίποδα επί Κολωνώ, ένα έργο που μοιάζει με αποχαιρετισμό – όχι μόνο προσωπικό, αλλά και μιας ολόκληρης εποχής. Η Αθήνα βρίσκεται σε παρακμή, ύστερα από τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, και το τραγικό είδος αγγίζει το λυρικό του απόγειο. Μαζί με τις Βάκχες του Ευριπίδη (407 π.Χ.), αποτελούν τις τελευταίες πνοές της αρχαίας τραγωδίας.

Advertisement

Εντυπωσιακή είναι η θεματική αντιστροφή: ο Ευριπίδης αναδεικνύει την ανθρώπινη διάσταση του θείου, ενώ ο Σοφοκλής υψώνει το ανθρώπινο στην περιοχή του ιερού. Ο Οιδίπους, εξόριστος και τυφλός, φτάνει με τη βοήθεια της κόρης του, Αντιγόνης, στον Κολωνό – έναν τόπο ιερό, προορισμένο, κατά τον χρησμό, για την τελική του ανάπαυση. Εκεί, με τη βοήθεια του Θησέα και οδηγούμενος από θεϊκά σημάδια, εισέρχεται στο άλσος των Ευμενίδων και χάνεται από τον κόσμο. Η εξαφάνισή του παίρνει τη μορφή αποθέωσης.

Ιδιαίτερα συγκλονιστικό είναι το τρίτο στάσιμο, όπου το χορικό αναλογίζεται τη ματαιότητα της ζωής και το βάρος των γηρατειών:

Το να μην έχεις γεννηθεί, αυτό είναι το καλύτερο…
Κι αν γεννηθείς, να φύγεις όσο πιο γρήγορα μπορείς…
(μετάφραση Δ. Μαρωνίτη)

Ο φιλόλογος Franco Montanari, στην Ιστορία της αρχαίας ελληνικής λογοτεχνίας, επισημαίνει πως εδώ η τραγική σκέψη αγγίζει την κορύφωσή της – όχι με κραυγή, αλλά με λυρισμό και αποδοχή.

Από την άλλη, ο Κώστας Γεωργουσόπουλος παρατηρεί εύστοχα ότι ο Οιδίπους πλέον γνωρίζει. Αντίθετα με τον παλαιότερο εαυτό του στον Οιδίποδα Τύραννο, εδώ έχει κατανοήσει τα σημάδια του κόσμου, έχει αποκρυπτογραφήσει τον θεϊκό «κώδικα». Δεν είναι πια ο άνθρωπος που πέφτει στην ύβρη από άγνοια. Είναι ο άνθρωπος που αποδέχεται το πεπρωμένο του, και με αυτόν τον τρόπο φωτίζεται.

Το έργο ακροβατεί ανάμεσα σε δύο πόλους: την αιώνια ομορφιά της φύσης και την φθαρτότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Το ένα χορικό τραγουδά τον μαγευτικό Κολωνό, το άλλο τα βάσανα των γηρατειών. Και τα δύο μας υπενθυμίζουν ότι η τραγωδία δεν είναι μόνο πόνος· είναι και τραγούδι.