Δημητράκος: Αναμνήσεις για πρόσωπα που χάραξαν εποχές

Πέμπτη βράδυ, 12 Φεβρουαρίου. Στην αρχή ο οικοδεσπότης, ο δημοσιογράφος Ηλίας Κανέλλης, ρώτησε τον φιλόσοφο Δημήτρη Δημητράκο αν του επιτρέπει να αποκαλύψει την ηλικία του.

—Κανέλλης: Να κρύψω έναν χρόνο;

—Δημητράκος: Οχι, να μην κρύψεις καθόλου.

—Κανέλλης: Είναι στα ενενήντα (χειροκρότημα στην αίθουσα).

Κάπως έτσι άρχισε μία ακόμη βραδιά της πετυχημένης σειράς εκδηλώσεων «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα – Συζητήσεις στο Ωδείο Αθηνών», που τρέχουν οι άνθρωποι του Books’ Journal. Ο Δημήτρης Δημητράκος, ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, σπούδασε με δάσκαλο τον σπουδαίο φιλόσοφο της επιστήμης Καρλ Πόπερ και για το διδακτορικό του μελέτησε τη σκέψη του εξίσου σπουδαίου ιταλού φιλοσόφου (και ιδρυτή του ΚΚ Ιταλίας) Αντόνιο Γκράμσι.

Στον διάλογο της Πέμπτης ο Δημητράκος ήταν σαν να άνοιγε για το κοινό μια κιβωτό γνώσης και μνήμης. Κατέθεσε, μεταξύ άλλων, την οπτική του για το δίπολο Αριστερά-Δεξιά, αλλά και την πρωτογενή μαρτυρία του για πρόσωπα που χάραξαν εποχές ολόκληρες. Από τον Καρλ Πόπερ στον Νίκο Πουλαντζά και από τον Ανδρέα Παπανδρέου στον Κώστα Σημίτη και τον Κωνσταντίνο Μητσοτάκη.

Αντόνιο Γκράμσι

Ο οικοδεσπότης ρώτησε στην αρχή τον καλεσμένο γιατί προχώρησε το 2021 στην επανασυγγραφή και την έκδοση, με σαράντα χρόνια καθυστέρηση, της διατριβής του για τον Αντόνιο Γκράμσι, έναν από τους σημαντικότερους στοχαστές του μαρξισμού, «Ηγεμονία και Λόγος: Ο Αντόνιο Γκράμσι και το πρόβλημα της κατάκτησης της εξουσίας» (εκδ. Επίκεντρο).

Ο Δημητράκος, μεταξύ άλλων, απάντησε:

«Ο κύριος λόγος είναι διότι σήμερα ο Αντόνιο Γκράμσι χρησιμοποιείται από πολλούς  μεταμοντέρνους, υπέρμαχους του λαϊκισμού, χωρίς στην πραγματικότητα να τον έχουν διαβάσει. Χρησιμοποιούν πολύ συχνά μια έκφραση που υπάρχει πράγματι στον Γκράμσι, “το παλιό έχει πεθάνει, αλλά το καινούργιο δεν έχει γεννηθεί ακόμη”, που την έχει πάρει –το λέει ο άνθρωπος– από τον Ρομέν Ρολάν (σ.σ.: σημαντικός γάλλος μυθιστοριογράφος και δραματουργός).

»Τον συζητάνε (σ.σ.: τον Γκράμσι) σε καφενεία και υπάρχουν άνθρωποι, υπάρχουν πολιτικές προσωπικότητες, που λένε ότι δεν μπορούν να κοιμηθούν αν δεν διαβάσουν Γκράμσι. Οποιος θέλει το πιστεύει, όποιος δεν θέλει δεν το πιστεύει. Δηλαδή “ξέρουν” τον Γκράμσι διότι σου λένε αυτή τη φρασούλα»…

Αριστερά – Δεξιά

Στη συνέχεια η κουβέντα πέρασε στο δίπολο Αριστερά – Δεξιά. Ο Δημητράκος ξεκίνησε από το θεωρητικό υπόβαθρο και τις έννοιες: «Οσο και να φαίνεται περίεργο, ούτε ο Μαρξ ούτε ο Ενγκελς χρησιμοποιούν τις λέξεις αυτές, τις έννοιες αυτές, της Δεξιάς και της Αριστεράς. Δεν λένε ότι είμαστε εμείς αριστεροί. Θεωρούν ότι φέρνουν κάτι καινούργιο, το οποίο δεν έχει σχέση με αυτές τις ενδείξεις, οι οποίες γεννήθηκαν με τη Γαλλική Επανάσταση».

Ο Δημήτρης Δημητράκος (δεξιά) και ο Ηλίας Κανέλλης κατά τον διάλογο που είχαν στο Ωδείο Αθηνών (Ντίνα Κουμπούλη)

Ερωτηθείς αν ως φοιτητής ήταν αριστερός, είπε ότι αποφεύγει να χρησιμοποιεί αυτές τις ταμπέλες, διότι δεν θεωρεί πως είναι επαρκείς για να εξηγήσουν πολιτικά φαινόμενα. «Με τον μαρξισμό είχα μια πρώτη επαφή όταν ήμουν φοιτητής» σημείωσε ο Δημητράκος. «Από το 1955 και έπειτα, ως φοιτητές και στην Ελλάδα και στην Αγγλία όπου ήμουν εγώ, είχαμε κινητοποιηθεί λόγω του Κυπριακού. Βεβαίως, το μόνο κόμμα στην Αγγλία που μας στήριζε ήταν το Εργατικό Κόμμα, το οποίο είναι σοσιαλδημοκρατικό. Ημασταν πολύ κοντά σε αυτό, κι έτσι αποκτήσαμε πολλοί από εμάς σοσιαλδημοκρατικές ιδίες».

Μετά από νέο πιεστικό ερώτημα του οικοδεσπότη, ο ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας του Πανεπιστημίου Αθηνών εξήγησε ότι αν πρέπει οπωσδήποτε να χρησιμοποιηθεί μια ταμπέλα, τότε θα έλεγε πως «ήμασταν αριστεροί, με την ίδια έννοια που θα έλεγε κανείς σήμερα ότι οι σοσιαλδημοκράτες είναι αριστεροί».

Καρλ Πόπερ

Καθώς η κουβέντα προχωρούσε για τη διαλεκτική, τον Εντουαρντ Μπέρνσταϊν (σ.σ.: γερμανός σοσιαλδημοκράτης θεωρητικός και πολιτικός), τον Μπέρτραντ Ράσελ (σ.σ.: βρετανός φιλόσοφος και μαθηματικός) και τον Λούτσιο Κολέτι (σ.σ.: ιταλός μαρξιστής φιλόσοφος) ο Ηλίας Κανέλλης, στην αρχή διακριτικά και στη συνέχεια λιγότερο διακριτικά, άρχισε να ζητά από τον Δημητράκο να ανακαλέσει βιώματα και εντυπώσεις που σχημάτισε από τη γνωριμία του με σημαίνοντα πρόσωπα από τους χώρους των ιδεών, της πολιτικής φιλοσοφίας, αλλά και της πολιτικής. Και προέκυψαν μαρτυρίες μέσα από την πρωτογενή εμπειρία…

Ο δάσκαλος που καθόρισε τον Δημητράκο ήταν ο Καρλ Πόπερ, ο οποίος θεωρείται ευρέως ένας από τους σημαντικότερους φιλοσόφους του 20ού αιώνα, που συνέδεσε τη διαδρομή του με το περίφημο London School of Economics (LSE). Οι δύο πυλώνες της φιλοσοφίας του είναι η επιστημολογία του, με πυρήνα την αρχή της διαψευσιμότητας, και η πολιτική φιλοσοφία του, που υποστηρίζει την ιδέα της ανοιχτής κοινωνίας.

O Κανέλλης ρώτησε τον Δημητράκο πώς ήταν ο Πόπερ ως δάσκαλος.

♦ «Δύσκολος, δύστροπος, και σε κατακτούσε με τη δύναμη της λογικής του (…). Στα σεμινάριά του δεν έπαιρνα ποτέ τον λόγο γιατί φοβόμουν, τους λιάνιζε όλους ο Πόπερ. Φοβόμουν κυρίως μήπως κάνω μια βλακώδη ερώτηση. Αλλά είχα μείνει αποσβολωμένος…»

Μετά τις σπουδές στην Αγγλία, ο Δημητράκος υπηρετεί τη στρατιωτική του θητεία σε τμήμα τεθωρακισμένων στη Θεσσαλονίκη και το 1963 συμβαίνει η δολοφονία Λαμπράκη. «Μετά τη διπλή νίκη της Ενωσης Κέντρου, ιδίως μετά το 1964, η δική μας γενιά είχε πολλές προσδοκίες. Προσδοκίες για κάτι καινούργιο στην Ελλάδα, για κάτι πιο ελεύθερο, πιο δημοκρατικό» ανέφερε ο καθηγητής φιλοσοφίας.

Η δολοφονία Λαμπράκη και κατόπιν η δικτατορία του 1967 έδωσαν τα κίνητρα για πολιτική στράτευση σε πολλούς νέους με κοινωνική συνείδηση. Κάπως έτσι δημιουργήθηκε ο «Ομιλος Παπαναστασίου», με ιδρυτικά στελέχη προσωπικότητες όπως ο Σάκης Καράγιωργας, ο Αστέρης Στάγκος, ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς και άλλοι. Στις ιδρυτικές προσωπικότητες του Ομίλου Παπαναστασίου συγκαταλέγεται ο Κώστας Σημίτης (σε ηλικία 29 ετών).

«Στο σπίτι του Σημίτη γινόντουσαν οι συναντήσεις μας – έμενε με τους γονείς του τότε», πρόσθεσε ο Δημητράκος. Το 1967 επιβλήθηκε η χούντα των συνταγματαρχών. «Τότε επήλθε μια ριζοσπαστικοποίηση», η οργάνωση μετασχηματίστηκε στη Δημοκρατική Αμυνα και «προέβη και σε βίαιες πράξεις εναντίον του καθεστώτος, έγινε μια οργάνωση που ζητούσε την ανατροπή» της χούντας.

Ο Ηλίας Κανέλλης ρώτησε, φυσικά, πώς ήταν ως άνθρωπος ο Σημίτης την εποχή εκείνη:

♦ «Ηταν άνθρωπος πάντοτε χαμηλών τόνων (…) Ηταν μεθοδικός και είχε ένα χιούμορ που πολλές φορές αφορούσε και τον ίδιο: αυτο-διακωμωδούσε και τον εαυτό του. Ηταν χιούμορ υποτονικό αλλά οξύ.

»Υπήρχαν άνθρωποι τότε, δεν θα πω ονόματα, κυρίως διότι οι περισσότεροι από αυτούς έχουν πεθάνει, που τον θεωρούσαν κατώτερο (…) Ακόμα και όταν έγινε Πρωθυπουργός λέγανε “καλά μωρέ, εντάξει”. Ο Σημίτης, όμως, δεν τους κράτησε κακία και τους αξιοποίησε. Τους έδωσε να φάνε. Αυτούς που του έδειχναν περιφρόνηση».

Η μαρτυρία για τον Πουλαντζά

Η κουβέντα πήγε και στη γνωριμία του Δημητράκου με τον Νίκο Πουλαντζά, τον νεομαρξιστή πολιτικό στοχαστή και κοινωνιολόγο που αποτελεί ακόμη και σήμερα έναν από τους θρύλους της ελληνικής Αριστεράς.

Στο σημείο αυτό ο Δημητράκος ζύγιζε πια πολύ κάθε του λέξη, για να καταλήξει στο σοκ της αυτοκτονίας του Πουλαντζά στις 3 Οκτωβρίου 1979 στο Παρίσι, σε ηλικία μόλις 43 ετών:

«Ημουν πολύ φίλος μαζί του. Και πριν πάει στη Γαλλία. Δεν ήμουν ποτέ συμφοιτητής του, διότι εγώ ήμουν σε βρετανικό πανεπιστήμιο, ενώ αυτός ήταν εδώ στην Ελλάδα και στη συνέχεια πήγε στη Γαλλία. Στη Γαλλία τον επισκεπτόμουν μετά το 1958, μάλιστα με είχε φιλοξενήσει και στο σπίτι του κάποιες φορές, και αργότερα, βέβαια, μετά το 1967.

»Είχε επηρεάσει πάρα πολύ τον κύκλο μας. Είχε βγάλει ένα βιβλίο πολύ σημαντικό σε πολύ νεαρή ηλικία –«Οι κοινωνικές τάξεις στον σύγχρονο καπιταλισμό»–. ήταν άνθρωπος που δούλευε πάρα πολύ τη νύχτα και είχε πάρα πολλές εσωτερικές ανησυχίες, κάτι που εμείς δεν το καταλαβαίναμε. Δηλαδή και ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς, που ήταν και ο καλύτερός του φίλος, και άλλοι τότε, δεν καταλαβαίναμε πολλά πράγματα που είχε μέσα του και τα οποία γινόντουσαν χειρότερα…

»Θυμάμαι ότι περίμενα τότε, 3 Οκτωβρίου, δεν το ξεχνάω, να έρθει για μεσημεριανό ο φίλος μου ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς. Αλλά αργούσε πάρα πολύ και κάποια στιγμή χτυπάει το τηλέφωνο. Και μας λέει: “Ελάτε γρήγορα από εδώ. Αυτοκτόνησε ο Πουλαντζάς”. Πήγαμε ολοταχώς. Είχε πηδήξει από τον 29ο όροφο…

»Πήγαμε αμέσως, αλλά είχαμε την ελπίδα, εγώ τουλάχιστον, είχα την ελπίδα ότι θα ήταν στο παράθυρο… Και πήγαμε εκεί και ήταν γεμάτο αστυνομία… Ηταν νεκρός. Ο Πουλαντζάς ήταν ένας πολυσύνθετος άνθρωπος, που μας είχε επηρεάσει όλους πάρα πολύ»…

Η αφήγηση αυτή άπλωσε μια βαριά σιωπή στους παριστάμενους στο Ωδείο Αθηνών, μεταξύ των οποίων και η πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Κατερίνα Σακελλαροπούλου.

Παπανδρέου – Μητσοτάκης

Κατά τη διάρκεια της συζήτησης στο Ωδείο Αθηνών ο Κανέλλης ρώτησε τον Δημητράκο για την εντύπωση που του έκαναν από κοντά οι δύο μεγάλοι πολιτικοί αντίπαλοι της Μεταπολίτευσης, ο Ανδρέας Παπανδρέου και ο Κωνσταντίνος Μητσοτάκης.

♦ Για τον Παπανδρέου: «Είχα διαλογικές συζητήσεις μαζί του (σ.σ.: πριν τη Μεταπολίτευση) και πραγματικά σε μάγευε αυτός ο άνθρωπος όταν καθόσουν μαζί του, όπως (αργότερα) και από το μπαλκόνι».

♦ Για τον Μητσοτάκη: «Ενώ ο Ανδρέας Παπανδρέου πραγματικά σε μάγευε, ο Μητσοτάκης όχι… Αλλά σε καθήλωνε μετά από αρκετή ώρα με την ισχύ της λογικής του, και μάλιστα με μια ψυχραιμία παροιμιώδη.

»Σε κάποια φάση έλεγε “ναι, αυτό είχε γίνει επί Αποστασίας”. Του λέω “κύριε Πρόεδρε, εσείς θεωρείτε ότι αυτό που κάνατε ήταν Αποστασία ή όχι”; Λέει “όχι, αλλά εφόσον έχει επικρατήσει”…  Δεν είχε πρόβλημα, είχε μια λογική στιβαρότητα».

---

Η επόμενη εκδήλωση, με τίτλο «Κι αυτοί είναι η Ελλάδα – Συζητήσεις στο Ωδείο Αθηνών», θα γίνει στις 12 Μαρτίου με καλεσμένη την πρώην Πρόεδρο της Δημοκρατίας, Κατερίνα Σακελλαροπούλου