Άγονη γραμμή – γόνιμη πορεία: τα Κύθηρα σε μετάβαση

Ο όρος άγονη γραμμή στην κυριολεξία της αναφέρεται στις ακτοπλοϊκές συγκοινωνίες που δεν είναι οικονομικά βιώσιμες λόγω περιορισμένης επιβατικής και εμπορικής κίνησης και χρήζουν επιδότησης για την δρομολόγηση πλοίων. Όμως, κατ’ επέκταση, ο όρος αναφέρεται μεταφορικά και σε πρωτόγονες, απομονωμένες, κοινωνικά  υπανάπτυκτες και οικονομικά πτωχές γεωγραφικές περιοχές.

Τα παραδοσιακά Κύθηρα του 19^ου αιώνα και των αρχών του 20^ου, είχαν τις προϋποθέσεις  της άγονης συγκοινωνιακής γραμμής, αλλά και χαρακτηριστικά πρωτογονισμού. Ήταν ένα νησί αποκομμένο από τον υπόλοιπο κόσμο, κυριαρχούσαν παραδοσιακοί κοινωνικοί και ηθικοί θεσμοί και συμπεριφορές και είχε έλλειψη παιδείας.

Ένα επιπλέον στοιχείο άγονης γραμμής με την μεταφορική έννοια του όρου, ήταν η χρησιμοποίηση του νησιού ως τόπου εξορίας, ήδη από τα προχριστιανικά χρόνια από τους Ρωμαίους, κατά τον 19ο αιώνα από τους Άγγλους, και τον 20^ο  από τις Ελληνικές κυβερνήσεις, σε διάφορες περιστάσεις, για την εξορία κυρίως πολιτικών κρατουμένων.

Από την άποψη της διαβίωσης, το νησί ήταν  οικονομικά καθυστερημένο, με άγονη γη από την οποία, σύμφωνα με   μια στατιστική των Άγγλων του 1834, η καλλιεργούμενη έκταση κάλυπτε μόνο το 15,79% της επιφάνειας, και παρότι στο μεγαλύτερο μέρος καλλιεργούνταν σιτηρά, η παραγόμενη ποσότητα δεν επαρκούσε για την επιβίωση του πληθυσμού.

Η άγονη γραμμή των παραδοσιακών Κυθήρων, μαζί με την άγονη γη, σε συνδυασμό και με τις γόνιμες πολυμελείς οικογένειες του νησιού, αποτελούσαν, για πολλά χρόνια, ένα εκρηκτικό μίγμα που οδήγησε στο ξέσπασμα των διαδοχικών μεγάλων  κυμάτων της μετανάστευσης (Σμύρνη, Αμερική και Αυστραλία) και στην επακόλουθη δημογραφική κατάρρευση του νησιού.

Στο πλαίσιο των εξελίξεων αυτών διαγράφεται και η γόνιμη γραμμή πορείας των Κυθήρων θεσμικά, κοινωνικά και οικονομικά. Η διαδρομή ήταν άλλοτε δύσβατη και χρονοβόρα και άλλοτε βατή και σύντομη, ανάλογα με τον τομέα αναφοράς και την χρονική περίοδο.

Όπως είναι γνωστό, οι θεσμικές και κοινωνικές αναβαθμίσεις και αλλαγές απαιτούν μακρόχρονες και επίπονες προσπάθειες, ενώ οι οικονομικές μεταβολές, απελευθερωμένες από θεσμικούς φραγμούς και περιοριστικές νοοτροπίες, έχουν μια πιο ανεμπόδιστη πορεία, και συνήθως προπορεύονται των άλλων, δημιουργώντας μια δυσάρεστη δυσαρμονία μεταξύ συμπεριφορών και οικονομικής ευμάρειας.

Ο πρώτιστος θεσμός μιας κοινωνίας και η βασική προϋπόθεση για την προσωπική ανάπτυξη και την απελευθέρωση του ανθρώπου από πρωτόγονες δεσμευτικές νοοτροπίες και δεισιδαιμονίες, καθώς και για την επίτευξη οποιονδήποτε αλλαγών που καλυτερεύουν την ζωή του πληθυσμού ενός τόπου, είναι η μόρφωση του πληθυσμού.

Στο πεδίο αυτό, τα Κύθηρα επέδειξαν πολύ μεγάλη καθυστέρηση και πολύ αργή εξέλιξη, διαβιούντες σε ένα καθεστώς αναλφαβητισμού μέχρι τις αρχές του 19^ου  αιώνα, οπότε δημιουργήθηκαν τα πρώτα Αγγλικά σχολεία μόνο για αγόρια, επιφέροντας έτσι και το πρώτο ρήγμα στην μίζερη ισότητα των δύο φύλων στην αγραμματοσύνη.

Χρειάστηκε να περάσουν 100 περίπου χρόνια, μέχρι τις αρχές του 20^ου  αιώνα, ώστε, με την ίδρυση μιας πλειάδας σχολείων διάσπαρτων σε όλο το νησί, να έχουν και τα κορίτσια την δυνατότητα της εγγραμματοσύνης. Με την ίδρυση, τέλος, του Γυμνασίου το 1921, ολοκληρώθηκε η τυπική, προχωρημένη τότε, δευτεροβάθμια εκπαίδευση των Κυθηρίων, ικανοποιώντας, μεταξύ άλλων, και την βασική προϋπόθεση της χειραφέτησης των γυναικών και του περιορισμού της ανισότητας μεταξύ των δύο φύλων, διαδικασίες που περνάνε μέσα από την εκπαίδευση.

Εκτός όμως από την άρση των εμποδίων της εκπαίδευσης, η πλήρης χειραφέτηση και απελευθέρωση της γυναίκας προσκρούει και σε άλλους θεσμικούς περιορισμούς οικογενειακού και κοινωνικού «πρωτοκόλλου». Ισχυρός μεταξύ αυτών για την τύχη της γυναίκας, ήταν  ο θεσμός της προίκας, ο οποίος  ίσχυε νομικά μέχρι το 1983. Έλκει την καταγωγή του από την αρχαιότητα, και όριζε ότι η  οικογένεια της κόρης που θα παντρευόταν όφειλε να συνεισφέρει στα βάρη των νεονύμφων χρήματα ή ακίνητα, με κίνδυνο ματαίωσης του  γάμου  επί αδυναμίας «προίκισης» της νύφης.

Στην περίπτωση των Κυθήρων, τα κορίτσια των φτωχών οικογενειών – και υπήρχαν πολλές τότε- για να βγουν από το αδιέξοδο της αγαμίας, υπό την πίεση και των γονέων τους, έπαιρναν το λεγόμενο «πλοίο των νυμφών» προς την Αυστραλία, για την σύναψη ενός προαποφασισμένου γάμου, άνευ προίκας, αμφιβόλου όμως έκβασης.

Ερχόμενοι τώρα στο πεδίο της οικονομίας, η λεγόμενη προβιομηχανική κοινωνία, στην οποία ανήκαν και τα Κύθηρα του παρελθόντος, δεν αξιοποίησε τα μέσα της επιστήμης και της τεχνολογίας, ώστε να   δημιουργήσει καινοτομικές πρακτικές που θα βελτίωναν τις συνθήκες παραγωγής και της ζωής των κατοίκων.  Πυξίδα λειτουργίας της κοινωνίας αυτής ήταν η παθητική εφαρμογή των  πατροπαράδοτων συνηθειών και εθίμων και ο εξορκισμός των δεισιδαιμονιών.

Παρά το γεγονός ότι ο αγροτικός τομέας ήταν σχεδόν ο αποκλειστικός τροφοδότης της οικονομίας του νησιού,  ολόκληρο το κύκλωμα της γεωργικής παραγωγής λειτουργούσε με πρωτόγονα, χειρωνακτικά χαμηλής απόδοσης μέσα. Η κατάσταση αυτή διατηρήθηκε αναλλοίωτη και κυρίαρχη μέχρι το πρώτο ήμισυ του 20^ου αιώνα, με αποτέλεσμα  η οικονομική ζωή των αγροτών και των καταναλωτών να μένει, για πολλά χρόνια, σχετικά στάσιμη σε χαμηλό επίπεδο.

Όσον αφορά τους άλλους δύο συμπεριληπτικούς τομείς της οικονομίας, τον δευτερογενή και τον τριτογενή, ο κλάδος της μεταποίησης για την επεξεργασία των αγροτικών προϊόντων, ελαιοκάρπου και σιτηρών, που ανήκει στον πρώτο τομέα, διένυσε μια πολλή μακρά πορεία εξελίξεων. Ξεκινώντας με παραδοσιακές χειρωνακτικές μεθόδους, με την βοήθεια ζωικής δύναμης, πέρασε στο επόμενο στάδιο της δύναμης των ανέμων και του νερού (ανεμόμυλοι και υδρόμυλοι), μέχρις ότου καταλήξει, στην δεκαετία του 1920, στην εισαγωγή των μηχανοκίνητων εργοστασίων.

Τα εργοστάσια αυτά, τα οποία σε εξελιγμένη μορφή λειτουργούν μέχρι και σήμερα, ανέρχονταν σε 20 στην δεκαετία του 1930. Είναι ο μοναδικός βιομηχανικός κλάδος per se του δευτερογενούς τομέα στα Κύθηρα, με έτερο σημαντικό και κυρίαρχο κλάδο τις οικοδομήσεις. Πέραν αυτών, στα παραδοσιακά Κύθηρα λειτουργούσαν  πολλές βιοτεχνίες και οικοτεχνίες, – ορισμένες λειτουργούν και  σήμερα – κυρίως με παραδοσιακά χαρακτηριστικά. Ασκούσαν μια μεγάλη γκάμα μεταποιητικών δραστηριοτήτων, που παρήγαγαν είτε για την αγορά είτε αποκλειστικά για την οικογένεια.

Ο τριτογενής τομέας είναι ένας ευρέως φάσματος τομέας, ο οποίος περιλαμβάνει το εμπόριο, τις υπηρεσίες αγοράς, τις δημόσιες υπηρεσίες και τις τράπεζες, τις συγκοινωνίες  και τις πάσης φύσεως προσωπικές υπηρεσίες, ενώ οριζόντια, τέμνοντας άλλους κλάδους, περιλαμβάνεται και ο τουρισμός.

 

Στα παραδοσιακά Κύθηρα, εκτός από κάποιο στοιχειώδες εμπόριο, ο τομέας αυτός ήταν πολύ περιορισμένος και μικρής σημασίας για την ζωή των κατοίκων, γιατί οι οικογένειες ήταν σχεδόν αυτάρκεις σε σχέση με τις ανάγκες της εποχής. Αντίθετα, στα σύγχρονα Κύθηρα, όπου η οικογενειακή αλλά και η γενικότερη αυτάρκεια εξέλιπε, ο τριτογενής είναι ο κυρίαρχος τομέας, όπως στα παραδοσιακά Κύθηρα ήταν ο πρωτογενής.

Ένας τρόπος για να προσδιορίσουμε πιο συγκεκριμένα το ειδικό βάρος κάθε τομέα και να μετρήσουμε την διαχρονική αναδιάρθρωση της οικονομίας, η οποία  στοιχειοθετεί και την οικονομική πρόοδο των Κυθήρων, είναι η κατανομή και η εξέλιξη της απασχόλησης ανάμεσα στους τρεις τομείς (πίνακας 1).

Πίνακας 1. Τομεακή διάρθρωση (%) απασχόλησης 1971-2021

τομείς	1971	1981	1991	2001	2011	2021
πρωτογενής	77,3	67,5	36,8	17,8	14,6	13,5
Δευτερογενής	9,6	7,2	18,8	22,2	22,7	17,8
(οικοδομήσεις)*	(41,7)	(-)	(77,1)	(83,3)	(79,3)	(75.0)
τριτογενής	13,1	25,3	44,4	60,0	63,7	68,7
	100	100	100	100	100	100
Σύνολο Απασχόλησης	1988	1767	1119	1350	1448	1375

* ποσοστό(%) οικοδομήσεων επί του δευτερογενούς τομέα

Πηγή: Επεξεργασία από Απογραφές Πληθυσμού, 1971-2021

 

Ο σχεδόν μοναδικός, όπως είπαμε, τομέας της γεωργίας των παραδοσιακών Κυθήρων απασχολούσε, κατά τον  19ο αιώνα, την συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού του νησιού, για την συντήρηση και μόνο των πολυμελών οικογενειών της εποχής. Η κατάσταση αυτή συνεχίστηκε, με κάποια μικρή αναδιάρθρωση υπέρ της  αμυδρά αναφυομένης μη  γεωργικής δραστηριότητας μέχρι και την δεκαετία του 1960, όπου, σύμφωνα με τα στοιχεία του πίνακα 1, ο πρωτογενής τομέας εξακολουθούσε να απασχολεί πλέον των τριών-τετάρτων του πληθυσμού.

Από το έτος 1971 και μετά, ξεκίνησε μια ταχύτατη συνεχής συρρίκνωση της συμμετοχής του πρωτογενούς τομέα, με κατάληξη να απασχολεί σήμερα (2021) το 13,5% των εργαζομένων από τα τρία-τέταρτα 50 χρόνια πριν. Η εκμηχάνιση όμως της γεωργίας, που ουσιαστικά πραγματοποιήθηκε στην δεκαετία του 1960, αύξησε την αποδοτικότητα της γεωργικής καλλιέργειας, και κατά συνέπεια συγκράτησε την μείωση της παραγωγής, παρά την έντονη μείωση της απασχόλησης.

Η δεκαετία του 1970 αποτελεί σημείο καμπής, ένα ορόσημο, για την αναδιάρθρωση της οικονομίας του νησιού, και μπορεί να θεωρηθεί ως η απαρχή μετάβασης από τα παραδοσιακά στα σύγχρονα Κύθηρα, ακολουθώντας τα στάδια που περιγράφουμε ευθύς αμέσως. Την έναρξη της κατιούσας εξέλιξης του πρωτογενούς τομέα συνακολούθησε δειλά-δειλά η ανάδυση του δευτερογενούς τομέα, απασχολώντας στην αρχή το 10% περίπου των εργαζομένων, και σημειώνοντας έκτοτε συνεχή μικρού ρυθμού   άνοδο, συμμετέχει  σήμερα (2021) με 18% στη συνολική απασχόληση του νησιού (πίνακας 1). Η οικοδομική δραστηριότητα, η οποία, όπως αναφέραμε, κυριαρχεί στον δευτερογενή τομέα, συμμετέχει σε αυτόν σχεδόν σταθερά με ποσοστό περίπου 80%, και,  κατά συνέπεια, προσδιορίζει την εξέλιξη του μεγέθους του.

Σε αντίθεση, η εξέλιξη του τριτογενούς τομέα ήταν ραγδαία, οδηγώντας τα Κύθηρα από την παραδοσιακή φάση της υπανάπτυξης στην σύγχρονη φάση της ανάπτυξης και της ευημερίας. Η συμμετοχή του τομέα στην απασχόληση αυξανόταν σχεδόν εκθετικά στην πεντηκονταετία αναφοράς, στην διάρκεια της οποίας πενταπλασιάστηκε (από 13,1% σε 68,7%). Εντονότερη ήταν η αύξηση στα 30 πρώτα χρόνια της περιόδου, ενώ στην επόμενη εικοσαετία η αύξηση ήταν ασθενέστερη.

Είναι νομίζω ενδιαφέρον να παρατηρήσουμε, ότι η εναλλαγή μεταξύ πρωτογενούς και τριτογενούς τομέα ήταν, στην πεντηκονταετία, σαρωτική, άλλαξαν ουσιαστικά θέσεις περίπου με μαθηματική ακρίβεια. Ο τριτογενής ανυψώθηκε στο επίπεδο του πρωτογενούς (από 13.1% σε 68,7%) και ο πρωτογενής κατέπεσε στο επίπεδο του τριτογενούς (από 77,3% σε 13,5%).

Το συμπέρασμα που προκύπτει από αυτήν την ανάλυση, είναι ότι το πέρασμα από τα παραδοσιακά Κύθηρα στα σύγχρονα Κύθηρα ήταν θεσμικά και κοινωνικά μακρόσυρτο, και χρονικά αργοπορημένο. Η στοιχειώδης εκπαίδευση άρχισε καθυστερημένα και δειλά, ιδιαίτερα για τα κορίτσια που έμειναν 100 χρόνια πίσω, ενώ πλήρης ισότητα των δύο φύλων στην εκπαίδευση επήλθε στο τέλος της δεκαετίας του 1970.

Η καθυστέρηση αυτή στην εκπαίδευση, μαζί με άλλους θεσμούς, όπως η προίκα, η πατριαρχική οικογένεια και τα αυστηρά κοινωνικά ήθη, όλα γνωρίσματα της άγονης γραμμής των παραδοσιακών Κυθήρων, δεν επέτρεπαν την έγκαιρη χειραφέτηση των γυναικών και την απελευθέρωσή τους από φραγμούς και περιορισμούς, εμποδίζοντας  την ανάπτυξη της προσωπικότητάς τους και την διαχείριση της ζωής τους.

Όσον αφορά την οικονομία του νησιού, μέσα στα τελευταία πενήντα  χρόνια, ήρθαν όλα  «τα πάνω-κάτω»  στην αναδιάρθρωση της οικονομικής δραστηριότητας του πληθυσμού. Ο πρωτογενής τομέας από τα ύψη των παραδοσιακών Κυθήρων πιάνει πάτο, στα σύγχρονα Κύθηρα, και ο τριτογενής από τον πάτο αναρριχάται στα ΄ ύψη, αφήνοντας στην μέση τον  δευτερογενή τομέα με μια σχετικά μικρή συμμετοχή, ανερχόμενη ελαφρώς τα τελευταία χρόνια, οφειλόμενη στην αυξημένη οικοδομική δραστηριότητα και όχι στην ανύπαρκτη βιομηχανία.

Με άλλα λόγια, η οικονομία των Κυθήρων, από την αποκλειστικότητα του πρωτογενούς τομέα  στα παραδοσιακά Κύθηρα της άγονης γραμμής, προσγειώθηκε  στην αποκλειστικότητα του τριτογενούς τομέα στα σύγχρονα Κύθηρα της γόνιμης πορείας, ανοικοδομώντας στο πέρασμα το νησί, και αφήνοντας μια πολύ μικρή και ασήμαντη μερίδα για τον δευτερογενή τομέα (πλην οικοδομήσεων).

 

---

Δημοσιεύθηκε στην έντυπη έκδοση της εφημερίδας ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ στο φύλλο Οκτωβρίου 2025