Αγιον Ορος και Νομοθεσία: «Γενέθλιο 100 ετών»

Μορφές βιβλικές, απόκοσμα ήρεμη φύση, μονές σκαρφαλωμένες στα βράχια, ήχοι από ψαλμωδίες, κειμήλια και σήμαντρα, μα και άβατο. Αναρίθμητα είναι τα «κομμάτια» που μπορούν να συνθέσουν την εικόνα του Αγίου Ορους, από τον 10ο αιώνα –και την πρώτη μορφή οργανωμένης μοναστικής πολιτείας– έως σήμερα.

Ο μοναδικός πυρήνας μοναστικού βίου με πανορθόδοξο χαρακτήρα, μετά την παρακμή των σημαντικών αρχαίων μοναστικών κέντρων στην Αίγυπτο, την Παλαιστίνη, τον Ολυμπο της Μικράς Ασίας, το Αγιον Ορος έχει επιτύχει να διατηρήσει, ή καλύτερα να περιφρουρήσει, την ιδιαιτερότητα της παρουσίας του – μια παρουσία που διέπεται τα τελευταία 100 χρόνια από το ιδιαίτερο νομικό και συνταγματικό καθεστώς του.

Advertisement

Η ταυτότητα της εκδήλωσης

«Γενέθλιο εκατό ετών για την περί Αγίου Oρους νομοθεσία» επιγράφεται η εκδήλωση που διοργανώνει η Πρυτανεία του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών, η Κοσμητεία της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών και το Εργαστήριο Εκκλησιαστικού Δικαίου και σχέσεων Κράτους – Θρησκευμάτων της Νομικής Σχολής, την Τρίτη 20 Οκτωβρίου και ώρα 19.00 στη Μεγάλη Αίθουσα του Πανεπιστημίου Αθηνών (κεντρικό κτήριο, Πανεπιστημίου 30).

Κύριοι ομιλητές είναι ο Ευάγγελος Βενιζέλος, πρ. αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης, ομότιμος καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου της Νομικής Σχολής του ΑΠΘ και ο Μητροπολίτης Μεσογαίας και Λαυρεωτικής κ. Νικόλαος.

Θα προσφωνήσει ο πρύτανης του ΕΚΠΑ Γεράσιμος Σιάσος, ενώ την εκδήλωση θα χαιρετίσουν ο Σπύρος Βλαχόπουλος, καθηγητής της Νομικής Σχολής και μέλος του Συμβουλίου Διοίκησης ΕΚΠΑ, καθώς και ο κοσμήτορας της Νομικής Σχολής, καθηγητής Κωνσταντίνος Χριστοδούλου.

Εισαγωγή θα κάνει ο αναπληρωτής καθηγητής Εκκλησιαστικού Δικαίου της Νομικής Σχολής και Διευθυντής του νεότευκτου Εργαστηρίου Γεώργιος Ανδρουτσόπουλος – «Τιμή και μνήμη αγιορειτικού ιωβηλαίου (1926-2026)».

100 χρόνια Καταστατικού Χάρτη

Μιλώντας στο Protagon, o κ. Ανδρουτσόπουλος υπογραμμίζει ότι το Αγιον Ορος είναι το μοναδικό αυτοδιοίκητο τμήμα της ελληνικής επικράτειας, ένα από τα επιμέρους ιδιαίτερα εκκλησιαστικά καθεστώτα της. Εφέτος συμπληρώνονται 100 χρόνια από την καθιέρωση της καταστατικής νομοθεσίας του – το 1926 είχαν τεθεί σε ισχύ τόσο ο Καταστατικός Χάρτης του, όσο και οι σχετικές συνταγματικές διατάξεις.

Ο καθηγητής στέκεται ιδιαίτερα στην απελευθέρωση του αθωνικής χερσονήσου το 1912, οπότε και περιήλθε στην κυριαρχία του ελληνικού κράτους με τις συνθήκες που ακολούθησαν. Την άνοιξη του 1924 καταρτίσθηκε το Σχέδιο του Καταστατικού Χάρτη, το φθινόπωρο του 1926 κυρώθηκε από την Πολιτεία, επί κυβερvήσεως Γεωργίου Κovδύλη. Το νομοθετικό διάταγμα φέρει την υπογραφή τoυ Πρoέδρoυ της Δημoκρατίας, vαυάρχoυ Παύλoυ Κoυvτoυριώτη.

Ο κ. Βλαχόπουλος τονίζει, από την πλευρά του, ότι η θωράκιση του καθεστώτος του Αγίου Ορους έχει επιτευχθεί με το άρθρο 105 του ελληνικού Συντάγματος. Αφετηρία υπήρξαν διατάξεις του Συντάγματος του 1925/1926, οι οποίες έδωσαν μέσα στον χρόνο τη θέση τους σε αυτές που ισχύουν μέχρι και σήμερα, στο Σύνταγμα του 1974 – «Καθεστώς Αγίου Ορους».

Είναι οι διατάξεις που «κλειδώνουν» το αρχαίο προνομιακό καθεστώς του. Αυτές που ορίζουν ότι από πνευματική άποψη το Αγιον Ορος διατελεί υπό την άμεση δικαιοδοσία του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Και οι πλέον καθοριστικές για τη διοίκησή του από τις είκοσι Iερές Mονές του, μεταξύ των οποίων είναι κατανεμημένη ολόκληρη η χερσόνησος του Αθω.

«Το Αγιον Ορος δεν είναι μόνο Κιβωτός της Ορθοδοξίας, είναι και μεγάλο κεφάλαιο στο Συνταγματικό Δίκαιο», εξηγεί ο καθηγητής Βλαχόπουλος, επισημαίνοντας ότι ο Αθως έχει ξεχωριστή σημασία και στο εθνικό, και το ενωσιακό δίκαιο: υφίσταται σχετική πρόβλεψη για την ύπαρξή του εντός της Ευρωπαϊκής Ενωσης. «Η προστασία του ειδικού καθεστώτος κατοχυρώνεται νομικά μέσω της Κοινής Δήλωσης (αριθμ. 4) περί του Αγίου Ορους, η οποία προσαρτήθηκε στην Τελική Πράξη της Συνθήκης Προσχώρησης της Ελλάδας στις Ευρωπαϊκές Κοινότητες (ΕΟΚ), τον Μάιο του 1979». Στη Δήλωση, αναγνωρίζεται ότι το ειδικό αυτό καθεστώς οφείλεται σε πνευματικούς και θρησκευτικούς λόγους, με ρητή τη δέσμευση της Κοινότητας να φροντίζει, ώστε να λαμβάνονται πάντοτε υπόψη οι λόγοι αυτοί, στο ενωσιακό δίκαιο.

Το Οικουμενικό Πατριαρχείο

Το Σύνταγμα προβλέπει ότι «η ακριβής τήρηση των αγιορειτικών καθεστώτων τελεί ως προς το πνευματικό μέρος υπό την ανώτατη εποπτεία του Oικουμενικού Πατριαρχείου, και ως προς το διοικητικό μέρος υπό την εποπτεία του Kράτους, στο οποίο ανήκει αποκλειστικά και η διαφύλαξη της δημόσιας τάξης και ασφάλειας».

Στη σχέση ελληνικής Πολιτείας και Οικουμενικού Πατριαρχείου, η οποία διέπεται από καθεστώς ομοταξίας –και στους δύο θεσμούς επιφυλάσσεται, ως προς τον Καταστατικό Χάρτη, ισότιμος κυρωτικός ρόλος– θα αναφερθεί ο κ. Βενιζέλος.

Ο πρώην αντιπρόεδρος της κυβέρνησης έχει άλλωστε εξάρει τη σημασία του ρόλου του Οικουμενικού Πατριαρχείου, «του φαινομένου του Οικουμενικού Πατριαρχείου που διαπερνά την Ιστορία, ως ιερός θεσμός», σε εκδήλωση λίγες μέρες νωρίτερα στο Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο. Σημειώνοντας ότι «πρέπει να έχουμε συνείδηση των αριθμών. Οι ορθόδοξοι χριστιανοί αποτελούν μόλις το 4% του παγκόσμιου πληθυσμού και μόλις το 12% του χριστιανικού πληθυσμού στον κόσμο», ο κ. Βενιζέλος αναφέρθηκε στο «πρωτείο ενός λόγου που, προσέξτε, είναι λόγος μονοφωνικός ψαλτικά, αλλά πολύπλοκος από πλευράς περιεχομένου· παρόλα αυτά, διακριτικός και αυθεντικός, γιατί σπανίως πολλαπλασιάζεται τεχνητά με τεχνητά μέσα. Άρα αναφέρομαι σε έναν λόγο παραδοσιακό, αλλά οξυδερκή. Έναν λόγο που επιδιώκει να βρίσκεται σε διαρκή επαφή με την κοινωνική πραγματικότητα και την ανθρώπινη αγωνία. Γιατί είναι λόγος ποιμαντικός, πνευματικός, ειλικρινής, εξομολογητικός και εξομολογούμενος ταυτοχρόνως, συγχωρητικός, παρηγορητικός.

»Αναφέρομαι σε έναν λόγο που αναπαύει, που είναι οικονομημένος γιατί διέπεται από την αρχή της οικονομίας, που είναι διακριτικός γιατί διέπεται από τη μεγίστη αρετή της διακρίσεως, αλλά και σε ένα λόγο που είναι, μεταξύ άλλων, και λόγος επιτελεστικός. Δηλαδή, διά του λόγου πράττει. Οχι όταν είναι τελετουργικός, αλλά και όταν προσπαθεί να παρέμβει πολιτικά και κοινωνικά στον δημόσιο διάλογο. Αρα αναφέρομαι σε έναν λόγο που συνιστά μαρτυρία, αλλά πρέπει να έχουμε υπόψη μας ότι πολλές φορές μαρτυρία είναι απλά και μόνο η σιωπή, που είναι πολύ πιο εύγλωττη από οποιονδήποτε πανηγυρικό και ευθύ λόγο.

»Και προφανώς αναφέρομαι σε έναν λόγο θεολογικό, που δεν διολισθαίνει στην αλαζονεία της θεολογικής αυθεντίας, την οποία εξ ορισμού διαθέτει ως λόγος Πατριαρχικός και Συνοδικός της πρωτοθρόνου Εκκλησίας, γιατί δεν χρειάζεται να επικαλεστεί την αυθεντία αυτή. Ούτε στην αλαζονεία της θεολογικής υπερεπεξεργασίας, η οποία πολλές φορές συσκοτίζει αντί να αποσαφηνίζει το ζητούμενο, το οποίο ούτως ή άλλως προϋποθέτει πίστη. Αρα μιλάω για έναν λόγο συμπεριληπτικό, για έναν λόγο καταλλαγής».

Το άβατο

Το πρόγραμμα της εκδήλωσης θέλει τον Μητροπολίτη Μεσογαίας και Λαυρεωτικής κ. Νικόλαo να μιλά για το άβατο στον Αθω – «Αγιον Ορος: Αβατον και θεοβάδιστον». Είναι ενδιαφέρον ότι ο Μητροπολίτης προ της εκλογής του σε επίσκοπο, έχει –μεταξύ άλλων– ασκητεύσει τρία χρόνια στο Περιβόλι της Παναγίας.

«Η εις την χερσόνησον του Αγίου Ορους είσοδος των θηλέων απαγορεύεται κατά τα ανέκαθεν κρατούντα», αναφέρει το άρθρο 186 του οικείου Καταστατικού, προβλέποντας «ποινή φυλακίσεως δύο μηνών μέχρις ενός έτους, μη εξαγοραζομένης», για όσες το παραβούν.

Παρά τις κατά καιρούς συζητήσεις για την άρση του, οι γνώστες το συνδέουν κατά κύριο λόγο με τη θρησκευτική παράδοση. Το άβατο ανάγεται –όπως τονίζουν– στην περίοδο κατά την οποία διαμορφώθηκε οργανωμένος μοναχισμός (έτος 969), ενώ έχει περιφρουρηθεί με αυτοκρατορικά διατάγματα, όπως αυτά του Ιωάννη Τσιμισκή, του Κωνσταντίνου Θ’ Μονομάχου και του Μανουήλ Παλαιολόγου, με πατριαρχικά έγγραφα και σιγίλλια.

Ως εκ τούτου η ομιλία του Μητροπολίτη Μεσογαίας για τον πιο αυστηρό κανόνα της χιλιόχρονης πνευματικής κοινωνίας του Αθω, προβλέπεται εξαιρετικά ενδιαφέρουσα.