«Ουρανία»: Η πρώτη πτήση με αερόστατο πάνω από την Αθήνα το 1890 που άφησε άναυδους τους κατοίκους της πρωτεύουσας

Είναι απόγευμα, αρχές Απριλίου του 1890, και στην οδό Πειραιώς συμβαίνει κάτι που η Αθήνα δεν έχει ξαναδεί. Από νωρίς ο κόσμος έχει αρχίσει να πυκνώνει γύρω από έναν περιφραγμένο χώρο απέναντι από το τότε Ωδείο Αθηνών, λίγα μέτρα από την Ομόνοια. Μέσα έχουν στηθεί θρανία και καρέκλες για όσους έχουν πληρώσει εισιτήριο, ενώ άνδρες και γυναίκες καταλαμβάνουν τα καλύτερα σημεία για να βλέπουν όσα συμβαίνουν στον περίβολο. Τα γειτονικά μπαλκόνια και οι ταράτσες γεμίζουν, ενώ νεαροί σκαρφαλώνουν στη μάντρα για να παρακολουθήσουν όσα πρόκειται να ακολουθήσουν χωρίς να πληρώσουν.

Στο κέντρο του περιβόλου δεσπόζει μια τεράστια, κιτρινωπή σφαίρα, φτιαγμένη από μεταξωτό ύφασμα εμποτισμένο με λινέλαιο, με ύψος που πλησιάζει εκείνο ενός τετραώροφου κτιρίου, τυλιγμένη με δίχτυ και δεμένη ακόμη στη γη με χοντρά σχοινιά και σάκους γεμάτους άμμο. Κάτω απ’ αυτήν κρέμεται ένα καλάθι. Σε λίγη ώρα άνθρωποι θα μπουν μέσα σε αυτό και, μπροστά στα μάτια χιλιάδων Αθηναίων, θα αφήσουν τη γη.

Advertisement

Αυτή η τεράστια, μεταξωτή σφαίρα είναι η «Urania» («Ουρανία»), ένα αερόστατο που μέσα σε λίγα λεπτά θα υψωθεί πάνω από την πρωτεύουσα. Κυβερνήτης του είναι ένας 37χρονος Ελβετός, ο Εδουάρδος Σπελτερίνι, που έχει μετατρέψει την αεροναυτική σε επάγγελμα και δημόσιο θέαμα. Εχει έρθει στην Αθήνα έπειτα από μια περιοδεία σε Βουκουρέστι και Θεσσαλονίκη. Τώρα, πρόκειται να πραγματοποιήσει την πρώτη επανδρωμένη πτήση αερόστατου στον αττικό ουρανό. Για τους ανθρώπους που περιμένουν εκείνο το απόγευμα στην οδό Πειραιώς, 13 χρόνια πριν από την πρώτη μηχανοκίνητη πτήση των αδελφών Ράιτ, το θέαμα αγγίζει ακόμη τα όρια του αδιανόητου.

Ο άνθρωπος που έκανε τις πτήσεις με αερόστατο επάγγελμα

Ο Εδουάρδος Σπελτερίνι δεν λεγόταν στην πραγματικότητα έτσι. Είχε γεννηθεί στις 2 Ιουνίου 1852 στο Μπάζενχαϊντ του καντονιού Σεν Γκάλεν της Ελβετίας ως Εδουάρδος Σβάιτσερ και ήταν γιος ενός ζυθοποιού και πανδοχέα. Το όνομα Σπελτερίνι, που αργότερα θα συνδεόταν με μερικές από τις πιο εντυπωσιακές αεροστατικές πτήσεις της εποχής, ήταν αρχικά ψευδώνυμο. Οι βιογραφικές πηγές που αναζητήσαμε διαφέρουν σε ορισμένες λεπτομέρειες των νεανικών του χρόνων, συμφωνούν όμως στο ότι βρέθηκε ως νέος στο Παρίσι, την πόλη που αποτελούσε τότε ένα από τα σημαντικότερα κέντρα της ευρωπαϊκής αεροναυτικής, και εκπαιδεύτηκε στην τέχνη των αερόστατων. Θα εξελισσόταν στον πρώτο επαγγελματία αεροναύτη της Ελβετίας και σε μία από τις γνωστότερες φυσιογνωμίες της πρώιμης ιστορίας των πτήσεων.

Απέκτησε το δικό του αερόστατο το 1887. Είχε κατασκευαστεί στο παρισινό εργαστήριο Surcouf, στοίχισε περίπου 14.000 φράγκα, ποσό που αντιστοιχούσε χονδρικά σε οκτώ έως εννέα χρόνια αποδοχών ενός ειδικευμένου εργάτη στο Παρίσι, και ήταν φτιαγμένο από μεταξωτό, εμποτισμένο ύφασμα ώστε να περιορίζεται η διαφυγή του αερίου. Η χωρητικότητα του τεράστιου μπαλονιού έφθανε τα 1.500 κυβικά μέτρα υδρογόνου. Ο Σπελτερίνι του έδωσε το όνομα «Urania», από την Ουρανία, τη Μούσα που στην αρχαία ελληνική παράδοση συνδεόταν με την αστρονομία και την παρατήρηση του ουρανού. Με αυτήν τη μεγάλη, κίτρινη σφαίρα άρχισε να ταξιδεύει από πόλη σε πόλη, οργανώνοντας δημόσιες επιδείξεις με εισιτήριο και, για όσους διέθεταν περισσότερα χρήματα και αρκετό θάρρος, προσφέροντας θέση στο καλάθι για μια πραγματική πτήση μαζί του.

Η λειτουργία του αερόστατου ήταν σχετικά απλή ως προς τις βασικές αρχές της, αλλά απαιτούσε μεγάλη εμπειρία και συνεχή προσοχή. Δεν υπήρχε κινητήρας ούτε πηδάλιο που να επέτρεπε στον αεροναύτη να επιλέξει ελεύθερα την κατεύθυνσή του. Ο άνεμος αποφάσιζε ουσιαστικά προς τα πού θα ταξίδευε η «Ουρανία». Ο κυβερνήτης μπορούσε κυρίως να ελέγξει το ύψος. Αδειάζοντας άμμο από τους σάκους του έρματος έξω από το καλάθι, μείωνε το συνολικό βάρος και έκανε το αερόστατο να κερδίζει ύψος, ενώ με την απελευθέρωση αερίου το οδηγούσε χαμηλότερα. Γι’ αυτό και κάθε απογείωση είχε ένα στοιχείο αβεβαιότητας. Ο τόπος προσγείωσης μπορούσε να προβλεφθεί μόνο κατά προσέγγιση.

Εκατό χρυσά φράγκα για να δεις την Αθήνα από ψηλά

Μια θέση για την πτήση με το αερόστατο κόστιζε 100 χρυσά φράγκα, σύμφωνα με τον Τύπο της εποχής, ποσό απαγορευτικό για τη συντριπτική πλειονότητα των Αθηναίων, αν σκεφτούμε ότι με την ισοτιμία του 1890 αντιστοιχούσε σε περίπου 123 δραχμές, δηλαδή περίπου από 30 έως 120 ημερομίσθια, ανάλογα με την ειδικότητα του εργαζομένου. Η εμπειρία της πτήσης έμενε έτσι ένα προνόμιο ελαχίστων. Για τους περισσότερους το μεγάλο γεγονός ήταν να παρακολουθήσουν από το έδαφος τη στιγμή που το αερόστατο θα λυνόταν από τα σχοινιά του και θα χανόταν πάνω από τις στέγες της πόλης.

Για την ακριβή σύνθεση της πρώτης ομάδας των επιβατών της «Ουρανίας» στην Αθήνα οι μεταγενέστερες καταγραφές δεν συμφωνούν σε όλα τα ονόματα. Τρεις Ελληνες, ωστόσο, εμφανίζονται σταθερά στις περισσότερες πηγές: ο ανθυπίλαρχος Στέφανος Μεταξάς, ο αδελφός του Αναστάσιος Μεταξάς, αρχιτέκτονας που αργότερα θα διακρινόταν και ως σκοπευτής και ολυμπιονίκης, και ο Αιμίλιος Προσαλέντης, μηχανικός και αξιωματικός του Πολεμικού Ναυτικού, ο οποίος υπήρξε παράλληλα σημαντικός ζωγράφος και θαλασσογράφος. Μαζί τους ταξίδευε κι ένας ξένος δημοσιογράφος, ενώ σε αθηναϊκές αφηγήσεις αναφέρεται και μια γυναίκα ονόματι Αδέλα Μαρτέν, η οποία είχε έρθει από το Κάιρο.

Ολα πλέον είναι έτοιμα για τη πτήση. Οι τελευταίοι έλεγχοι γύρω από το καλάθι έχουν ολοκληρωθεί, οι επιβάτες έχουν πάρει τις θέσεις τους και οι άνδρες που κρατούν την «Ουρανία» δεμένη στο έδαφος περιμένουν το σύνθημα του Σπελτερίνι. Τα σχοινιά χαλαρώνουν ένα ένα και, μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, η τεράστια, μεταξωτή σφαίρα αρχίζει να υψώνεται αργά πάνω από τα κεφάλια του πλήθους, που παρακολουθεί με το στόμα ανοικτό. Για λίγες στιγμές η πτήση κινδυνεύει να μετατραπεί σε ατύχημα. Ο άνεμος παρασύρει τη μεγάλη σφαίρα προς γειτονικό κτίριο και το αερόστατο φαίνεται έτοιμο να προσκρούσει επάνω του. Ο Σπελτερίνι αντιδρά αμέσως. Αδειάζει σάκους με άμμο, μειώνει το βάρος και η «Ουρανία» παίρνει απότομα ύψος, ενώ μέρος του έρματος πέφτει πάνω στους ανθρώπους που βρίσκονται από κάτω. Η στέγη απομακρύνεται. Το ίδιο και η πόλη.

Οι άνθρωποι σαν μυρμήγκια

Οσο το αερόστατο ανεβαίνει, η Αθήνα αλλάζει μορφή όταν τη βλέπεις από ψηλά. Οι δρόμοι στενεύουν, οι στέγες ενώνονται σε μικρά γεωμετρικά σχήματα και οι άνθρωποι σχεδόν εξαφανίζονται. Μαρτυρία που δημοσιεύθηκε έπειτα από την πτήση περιέγραφε τις οικίες σαν «αθύρματα», σαν μικρά παιχνίδια, και τους ανθρώπους να διακρίνονται «ως μέρμηγκες». Για τους επιβάτες δεν επρόκειτο απλώς για μια διαφορετική θέα. Ηταν μια οπτική του κόσμου που μέχρι τότε δεν είχαν ξαναδεί.

Η «Ουρανία» παρασύρεται προς τα βορειοανατολικά, περίπου κατά μήκος της διαδρομής του σιδηροδρόμου προς το Λαύριο, και κινείται προς το Πεντελικό. Η πτήση διαρκεί περίπου μία ώρα και ένα τέταρτο. Καθώς όμως τα αποθέματα του έρματος περιορίζονται, ο Σπελτερίνι κρίνει ότι δεν πρέπει να συνεχίσει. Η άμμος είναι το βασικό περιθώριο ασφαλείας: χωρίς αυτήν, η δυνατότητά του να ανακόψει μια ανεπιθύμητη κάθοδο μειώνεται δραματικά.

Η προσγείωση γίνεται ομαλά σε χωράφι ανάμεσα στο Ψυχικό και στο Χαλάνδρι –μάλιστα σε χωράφι σπαρμένο με κουκιά σύμφωνα με μαρτυρίες–, ενώ άλλες μεταγενέστερες αναφορές μιλούν γενικότερα για την περιοχή των Ποδαράδων (στη σημερινή Νέα Ιωνία) ή του Χαλανδρίου. Η ελαφρώς διαφορετική τοποθέτηση δεν αλλάζει την ουσία: όσοι είχαν ανέβει λίγο νωρίτερα από το κέντρο της Αθήνας είχαν ταξιδέψει για περισσότερο από μία ώρα πάνω από την Αττική και είχαν επιστρέψει σώοι στο έδαφος.

Για πρώτη φορά άνθρωποι βλέπουν από πάνω την Ακρόπολη

Η επιτυχία της πρώτης πτήσης οδηγεί πολύ γρήγορα σε νέα πτήση της «Ουρανίας». Αυτή τη φορά ανάμεσα στους επιβάτες βρίσκεται ένας από τους γνωστότερους δημοσιογράφους της εποχής, ο Νικόλαος Σπανδωνής, συνεργάτης της «Ακροπόλεως» του Βλάση Γαβριηλίδη. Μαζί του αναφέρονται ο στρατιωτικός ακόλουθος της οθωμανικής πρεσβείας, εκπρόσωπος της ιταλικής πρεσβείας και μηχανικοί της Εταιρείας Αεριόφωτος Αθηνών, της επιχείρησης που παρήγε τότε το φωταέριο για τον φωτισμό της πρωτεύουσας.

Η συγκεκριμένη εναέρια βόλτα έδωσε την ευκαιρία στον Σπανδωνή να καταγράψει με ιδιαίτερη ζωντάνια την Αττική από ψηλά. Κοιτάζει τον Λυκαβηττό και τον παρομοιάζει με «κώνον σακχάρεως αποκεφαλισμένον». Από το ύψος του αερόστατου διακρίνει την Ευβοϊκή Θάλασσα, τον Μαραθώνα και προς την άλλη πλευρά τη θάλασσα του Φαλήρου. Οταν όμως η «Ουρανία» περνά πάνω από την Ακρόπολη, η ανταπόκρισή του αλλάζει τόνο. «Ουδέποτε αντελήφθημεν κάλλιον το όλον της Ακροπόλεως σχέδιον», γράφει. Για πρώτη φορά ένα από τα διασημότερα μνημεία του κόσμου δεν παρατηρείται από τον γύρω αττικό χώρο, αλλά από πάνω.

Και αυτή η πτήση όμως έχει τα απρόοπτά της. Το αερόστατο αρχίζει κάποια στιγμή να χάνει ύψος ταχύτερα από όσο επιθυμεί ο κυβερνήτης του και οι σάκοι με την άμμο αδειάζουν διαδοχικά για να ανακοπεί η κάθοδος. Τελικά η ισορροπία αποκαθίσταται και η «Ουρανία» προσγειώνεται στην περιοχή πίσω από τα τότε σφαγεία, προς την Καλλιθέα.

Από την Αθήνα στις Αλπεις

Η πτητική σταδιοδρομία του Σπελτερίνι διήρκεσε πάνω από τέσσερις δεκαετίες. Συνολικά πραγματοποίησε περίπου 570 πτήσεις σε Ευρώπη, Αίγυπτο, Μέση Ανατολή και Νότια Αφρική. Το 1898 κατέγραψε το μεγαλύτερο έως τότε αεροναυτικό κατόρθωμά του, την πρώτη διάσχιση των Αλπεων με αερόστατο, αυτή τη φορά όχι με την «Ουρανία», αλλά με το μεγαλύτερο «Wega». Θα ακολουθούσαν και άλλες πτήσεις πάνω από τη συγκεκριμένη οροσειρά, αρκετές εκ των οποίων σε συνεργασία με επιστήμονες που χρησιμοποιούσαν το αερόστατο ως εναέριο εργαστήριο.

Ο Σπελτερίνι έμεινε επίσης στην Ιστορία ως ένας από τους πρωτοπόρους της αεροφωτογραφίας. Ωστόσο, αυτή η πλευρά της δραστηριότητάς του άρχισε λίγα χρόνια μετά την επίσκεψή του στην Ελλάδα. Η Εθνική Βιβλιοθήκη της Ελβετίας τοποθετεί την έναρξη των φωτογραφικών του λήψεων από αερόστατο κατά το έτος 1893, δηλαδή τρία χρόνια μετά τις πτήσεις της «Ουρανίας» πάνω από την Αθήνα. Από τη μεταγενέστερη αυτή δραστηριότητά του σώζονται σήμερα περίπου 130 φωτογραφίες, τραβηγμένες από αερόστατο μεταξύ 1893 και 1924, οι οποίες φυλάσσονται στην Ελβετική Εθνική Βιβλιοθήκη και αποτελούν πολύτιμα τεκμήρια των πρώτων δεκαετιών της εναέριας φωτογραφίας.

Ο Εδουάρδος Σπελτερίνι πέθανε στην Ανω Αυστρία στις 16 Ιουνίου 1931, σε μια εποχή κατά την οποία το αεροπλάνο είχε πλέον αλλάξει οριστικά τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος κατακτούσε τον ουρανό. Η «Ουρανία» ανήκε ήδη σε έναν παλαιότερο κόσμο. Για την Αθήνα του 1890, όμως, εκείνη η τεράστια, κίτρινη σφαίρα υπήρξε για λίγες ημέρες η ίδια η εικόνα του μέλλοντος. Οι άνθρωποι που είχαν συγκεντρωθεί στην οδό Πειραιώς έβλεπαν συμπολίτες τους να απομακρύνονται από τις στέγες, να περνούν πάνω από την πόλη και να κοιτούν τον Παρθενώνα, τον Λυκαβηττό, τους δρόμους και τα σπίτια από ένα σημείο όπου μέχρι τότε κανένας Αθηναίος δεν μπορούσε να σταθεί.

Και όταν η «Ουρανία» έγινε πια μια μικρή κουκκίδα στον αττικό ουρανό, το αδιανόητο είχε ήδη συμβεί: άνθρωποι είχαν πετάξει πάνω από την Αθήνα και είχαν επιστρέψει στη γη για να διηγηθούν πώς έμοιαζε η πόλη από ψηλά.