Κοινωνική αναταραχή και σφαγή των ευγενών στα Κύθηρα το 1800

Ασφαλώς δεν είναι εύκολο να παρατεθούν όλα τα σχετικά με τα γεγονότα της εποχής, όπως μας ζήτησαν φίλοι μετά τη δημοσίευση των θεμάτων της Αυτονομίας και της Ανθρωποφαγίας στα Αντικύθηρα, αλλά και των καταλόγων με τα ονόματα των πρωταιτίων των σφαγών και των επαναστατικών κινήσεων του 1800, θα προσπαθήσουμε όμως να παραθέσουμε μία περίληψη των γεγονότων.

Μετά την αποχώρηση των Γάλλων από τα Επτάνησα, που ακολούθησε την πτώση της Ενετικής Δημοκρατίας, τα νησιά βρέθηκαν σε ένα κενό εξουσίας, αφού η Ρωσσοτουρκική συμμαχία, η οποία οδήγησε στη βραχύβια δημιουργία του κράτους των Ιονίων Νήσων δεν είχε κατορθώσει να δημιουργήσει συνθήκες ασφαλείας στα νησιά, τα οποία συνταράσσονταν από εξεγέρσεις στο πρότυπο της Γαλλικής Επανάστασης. Όσον αφορά τα Κύθηρα, οι πληροφορίες ότι η Ρωσσοτουρκική Συμμαχία είχε αποφασίσει να λειτουργεί το Δικαστήριο (κριτήριο) στη Χώρα με πρόεδρο τον πλέον μισητό μεταξύ των αρχόντων Εμμ. Στάη, οδήγησε σε αποστολή αντιπροσωπείας στην Κέρκυρα εκ των Τζώρτζη Δουρέντε και Θεοδ. Καρύδη –Γλέζου, η οποία μετέφερε τα αιτήματα των κατοίκων, με κύριο την μη αλλαγή στον τρόπο εκλογής των εκπροσώπων τους, όπως είχε καθιερωθεί από τους Γάλλους. Η απόρριψη του αιτήματος αυτού, αλλά και ο ορισμός της έδρας και του προέδρου του Δικαστηρίου εξαγρίωσαν τους χωρικούς, οι οποίοι είχαν χρονικά πρόσφατη την προσβολή ενός ιερέα τον προηγούμενο χρόνο κατά την πανήγυρι του Οσίου Θεοδώρου και τη σφαγή των ευγενών Τζώρτζη και Παναγιωτάκη Κασιμάτη και οδήγησαν σε έξαψη των παθών.

Advertisement

Έτσι φθάσαμε στο Φεβρουάριο του 1800 οπότε οι συνελεύσεις στα χωριά, στα οποία υπερείχαν αριθμητικά οι χωρικοί, αποφάσισαν την μεταφορά του Κριτηρίου στο Μυλοπόταμο, σε μία σαφή κίνηση απείθειας προς τις αποφάσεις των αρχών στην Κέρκυρα. Η κίνηση αυτή είχε σημασία, καθώς στο Μυλοπόταμο είχε μεγάλη επιρροή ο ευγενής Εμμ. Καλούτσης, τον οποίο υποστήριζαν οι χωρικοί, καθώς είχε λάβει πάντα θέσεις υπέρ των συμφερόντων τους, ενώ διέθετε και μεγάλη περιουσία (μερίδια) στους νερόμυλους του πολυάνθρωπου τότε Μυλοποτάμου, στους οποίους γινόταν η άλεση των σιτηρών, κάτι που είχε μεγάλη οικονομική σημασία για τους χωρικούς. Η στάση του Καλούτση και η συμπάθεια των χωρικών προς αυτόν, που θεωρούσαν ότι είχε επηρεασθεί από τη Γαλλική Επανάσταση, είχε δημιουργήσει το μίσος των ευγενών προς αυτόν. Το Κριτήριο, λοιπόν, μεταφέρθηκε επαναστατικώ δικαίω στο Μυλοπόταμο στην οικία του νοταρίου Γ. Μαλάνου, πολύ κοντά στον Άγιο Χαράλαμπο, ενώ είχαν αρχίσει συνεννοήσεις για συνδιαλλαγή μεταξύ των αρχόντων και των χωρικών με τη μεσολάβηση του Μητροπολίτη Κυθήρων Ανθίμου Λεβούνη.  Το Μάρτιο του 1800, με την εφαρμογή του Συντάγματος των Ιονίων Νήσων Θεωρείται ο πρώτος καταστατικός χάρτης στον Ελληνικό χώρο και η πρώτη απόπειρα δημιουργίας κρατικής οντότητος έστω με υποτέλεια στη Ρωσσοτουρκική Συμμαχία, απεσύρθη και η μικρή φρουρά που είχε εγκατασταθεί στα Κύθηρα από Ρώσσους αξιωματικούς και Τούρκους στρατιώτες και βρήκαν την ευκαιρία οι χωρικοί να αποστείλουν εκπρόσωπό τους στην Κωνσταντινούπολη για να διατυπώσουν τα αιτήματά τους, αλλά και να ζητήσουν αντίστοιχα διάφορα ανάλογα από τους ευγενείς με τους οποίους είχε κανονιστεί συνάντηση στο φρούριο στη Χώρα και στο Παλάτι των Προβλεπτών, παρά τους φόβους και τις αντιρρήσεις μερίδας των Ευγενών. Στη συνάντηση, στην οποία παρίστατο και ο Μητροπολίτης  οι χωρικοί προέβαλαν την απαίτηση να πληρώσουν οι ευγενείς τα έξοδα για τη συντήρηση των στρατιωτών, για τη μετάβαση της αντιπροσωπείας τους στην Κέρκυρα και την Κωνσταντινούπολη και για την πληρωμή των έκτακτων εισφορών και φόρων που είχαν επιβάλει τα ξένα στρατεύματα. Οι ευγενείς θεώρησαν τις απαιτήσεις υπερβολικές, τα αίματα οξύνθηκαν ιδιαίτερα, καθώς είχαν υπεισέλθει και προσωπικές διαφορές μεταξύ του Στάη και μέρους των χωρικών (της οικογένειας Μπελέση) με αποτέλεσμα να εκτραχυνθούν τα πράγματα, να καταδιώξουν οι χωρικοί τους ευγενείς και να σφαγούν από αυτούς ο Εμμ. Στάης, ο Τζ. Δουρέντες, ο Παύλος. Δαντώνης και ο Ιω. Μαχαιριώτης. Ακολούθησαν λεηλασίες περιουσιών, ιδιαίτερα εξοχικών των αρχόντων στα χωριά και οι χωρικοί ανέθεσαν στον Εμμ. Καλούτση τη σύνταξη ενός νέου καταστατικού χάρτη, στον οποίο φρόντισαν να περιέχεται διάταξη που τους απάλλασσε από την ευθύνη των φόνων!

Αργότερα οι συνελεύσεις των χωρικών αποφάσισαν νέα μεταφορά του Κριτηρίου από το Μυλοπόταμο στα Αρωνιάδικα, προφανώς έπειτα από επικράτηση των πλέον ακραίων στοιχείων μεταξύ αυτών και απομόνωση των μετριοπαθών. Αναφέρεται ότι το Κριτήριο συνεδρίαζε κάτω από μία μεγάλη χαρουπιά (υπό την κουτσουπέα, όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά) ενώ προήδρευε σε αυτό ένας χωρικός από τα Λογοθετιάνικα με το όνομα Θεόδωρος Λογοθέτης η Μέγας Θεόδωρος, επειδή ήταν τεράστιος το δέμας.  Με την πάροδο του χρόνου πέφτει ο επαναστατικός ζήλος μεταξύ των χωρικών, επικρατούν μετριοπαθείς απόψεις και ο Μητροπολίτης Άνθιμος, μαζί με το Μητροπολίτη Ρέονταος Μακάριο Στάη και προεστούς περιοδεύουν στα χωριά επιδιώκοντας τη συνδιαλλαγή. Φυσικά το μεγαλύτερο ρόλο για την εκτόνωση της κατάστασης έπαιξε η επέμβαση του Ναπολέοντος στον Τσάρο της Ρωσίας, ο οποίος απομόνωσε τους Τούρκους και έστειλε στόλο με εντολή να επαναφέρει την τάξη στα Επτάνησα. Τότε έρχεται εκπρόσωπος της αρχής ο Ευστ. Μεταξάς, ο οποίος ενεργεί με αυστηρότητα, καταργεί τα επαναστατικά δικαστήρια και τους νόμους που είχαν θεσπίσει, επαναφέρει την τάξη και στέλνει τους πρωταιτίους στα δικαστήρια, ανάμεσα στους οποίους ο Δημ. Μπελέσης, ο οποίος καταδικάζεται σε θάνατο και εκτελείται στο Ζάκυνθο το 1805. Οι υπόλοιποι που καταδικάζονται σε φυλάκιση δεν μένουν πολύ καιρό στις φυλακές, καθώς λαμβάνουν χάρη αργότερα.

Φυσικά, εδώ παρατίθεται μία μικρή περίληψη των γεγονότων, ενώ όποιος επιθυμεί περισσότερες λεπτομέρειες μπορεί να τις αναζητήσει στα βιβλία Κυθηραϊκής Ιστορίας (ιδιαίτερα έχει ασχοληθεί ο καθηγητής κ. Γ. Λεοντσίνης με τα θέματα που σχετίζονται με την εποχή αυτήν).

Αυτό που έχει σημασία είναι να τονισθεί ότι τα γεγονότα της εποχής συνετέλεσαν σε βαθιές αλλαγές στον κοινωνικό χάρτη των Κυθήρων, οι οποίες έγιναν σταδιακά κατά την περίοδο της Αγγλοκρατίας που ακολούθησε και δημιούργησαν τις συνθήκες για τη μεγάλη αλλαγή στο νησί κατά το 19ο αι.