Τα δεινά της Κατοχής (1941-1944) και η  επιβίωση των Κυθηρίων

Στο άρθρο αυτό θα προσπαθήσω να παρουσιάσω τις τραγικές συνέπειες της Κατοχής για τους Κυθήριους, και την κατάσταση που άφησαν οι κατακτητές στις υποδομές του νησιού και στις ζωές των κατοίκων. Θα εξετάσω πως συντηρήθηκε και επέζησε ο πληθυσμός των 8.178 ατόμων, κατά την σκληρή δεκαετία 1940-1950, και ποιες ήταν οι απώλειες σε ανθρώπινες ζωές, κατά την διάρκεια, και εξ’ αιτίας, της Κατοχής.

Η περιγραφή της άθλιας κατάστασης των υποδομών του νησιού και των ανθρώπων, από την εφημερίδα  Κυθηραΐκή Δράσις (1.1.1946), δημιουργεί συναισθήματα θλίψης και απελπισίας. Η εφημερίδα γράφει: «Οί δρόμοι μας κατεστραμμένοι, τά σχολειά μας έρειπωμένα, τηλέφωνα απουσιάζουν, τηλεγραφική επικοινωνία ανύπαρκτος, συγκοινωνία ύποτυπώδης. Ή παραγωγή ήλαττωμένη εις τό πέμπτον της συνήθους. Γύμνια, ξυπολυσιά. Ό υποσιτισμός έν συνεργασία μέ τάς ασθενείας, μαστίζουν τόν πληθυσμόν μας».

Ειδικώς για τους δρόμους, η εφημερίδα (15.9.1947) αναφέρει: «Έγκατάλειψις τόσων έτών έχει μεταβάλει τους δρόμους είς χαντάκια πλήρη χωμάτων καί λίθων. Τά πόδια, όχι μόνον άνθρώπων, άλλά καί τών ζώων ακόμη πληγώνονται καί τά αυτοκίνητα ύφίστανται άνυπολόγιστον φθοράν καί κινδυνεύουν είς κάθε στιγμήν νά ανατραπούν». Να σημειώσουμε εδώ, ότι, στην πραγματικότητα, τα αυτοκίνητα δεν κυκλοφορούν,  για κάποιο διάστημα, λόγω έλλειψης ελαστικών και ανταλλακτικών.

Υπολογίζεται ότι μόνο για την επισκευή του δρόμου Καψάλι-Αγία Πελαγία, απαιτούνται 300 εκατομμύρια δραχμές. Με τα ποσά 1 εκατ. και 1,25 εκατ. που εγκρίθηκαν, το 1945, με την φροντίδα του Υπουργού Γρηγορίου  Κασιμάτη, αντίστοιχα, για τον κεντρικό και τους  κοινοτικούς δρόμους δεν μπορούσαν να γίνουν και πολλά πράγματα. Πέρασαν πολλά χρόνια μέχρις ότου, με την είσοδο του 1950, διατέθηκε το πρώτο σημαντικό κονδύλι των 100 εκατομμυρίων δρχ. από το σχέδιο Μάρσαλ, και άρχισε η επισκευή του κεντρικού δρόμου.

Ιδιαίτερα το τμήμα   Ποταμού-Αγίας Πελαγίας, που συνδέει την ενδοχώρα με το λιμάνι, ήταν άκρως προβληματικό. Ο δρόμος είναι αδιάβατος τόσο από τα αυτοκίνητα  όσο και από τους πεζούς.  Σε πολλά σημεία υπάρχουν καθιζήσεις με κίνδυνο πεζοί και αυτοκίνητα να πέσουν στο βάραθρο. Μετά από εκκλήσεις των αυτοκινητιστών και των Ποταμιτών, διατέθηκε, στο τέλος του 1948 ,ποσό 30 εκατ. δραχμών για την επισκευή του.

ΟΙ καταστροφές των Δημοτικών Σχολείων άρχισαν να αποκαθίστανται κάπως καθυστερημένα. Τέσσερα χρόνια μετά την απελευθέρωση,  με την φροντίδα του βουλευτού Κρίτωνος Δηλαβέρη, εγκρίθηκαν,  το 1948, 115,6 εκατ.  δραχμές, για τις επισκευές όλων των σχολικών κτιρίων του νησιού. Πολύ καθυστέρησε επίσης η αποκατάσταση των τηλεπικοινωνιών, με αποτέλεσμα, το νησί να βρίσκεται, για μια πενταετία,   σε πλήρη απομόνωση.

Περνώντας από τις υποδομές στο ανθρώπινο δράμα, οι κάτοικοι υποφέρουν έντονα από πείνα και γύμνια, ενώ ταυτόχρονα  μαστίζονται από μολυσματικές ασθένειες, κυρίως φυματίωση αλλά και από τύφο και άλλες, ακόμη και ελονοσία. Κατά συνέπεια, τρεις κατηγορίες εφοδίων είναι απαραίτητες: τρόφιμα, ιματισμός και φάρμακα, και, φυσικά, υγειονομική φροντίδα .

Όσον αφορά τα τρόφιμα, η εγχώρια παραγωγή, είναι έντονα περιορισμένη, σε σύγκριση με τις προ του πολέμου παραγόμενες ποσότητες. Το 1947 π.χ., η παραγωγή λαδιού, του βασικού προϊόντος διατροφής των Κυθηρίων, ήταν μειωμένη στο ένα-τρίτο της συνήθους, γεγονός το οποίο αποδίδεται σε μια συρροή διαφορετικών παραγόντων:  έλλειψη λιπασμάτων, δυσμενείς καιρικές συνθήκες, ακριβό κόστος των γεωργικών εργαλείων και ανεπάρκεια των κτηνών για το όργωμα των λιόφυτων.

Για την πλήρωση του κενού, καταβλήθηκαν ορισμένες προσπάθειες βελτίωσης των συνθηκών καλλιέργειας και απόδοσης της παραγωγής. Το 1949 έγινε εκτεταμένος εμβολιασμός δέντρων, περίπου 2.500,  κυρίως αγριαχλαδιές, για την παραγωγή εδώδιμων φρούτων. Άλλες ενέργειες, για την καταπολέμηση των ασθενειών των αμπελιών, ήταν η διανομή θείου και γαλαζόπετρας στους αμπελουργούς.

Οι προσπάθειες  αυτές δεν ήταν αρκετές για να φέρουν κάποιο ουσιαστικό αποτέλεσμα. Κατ’ ανάγκην, η εξασφάλιση ενός ελαχίστου επιπέδου διατροφής για την διατήρησή των Κυθηρίων στην ζωή, απαιτούσε μεγάλες  ποσότητες εισαγομένων τροφίμων, οι οποίες έφταναν στο νησί από διάφορες προελεύσεις και ποικίλους παρόχους.

Εν πρώτοις, καθιερώθηκε δελτίο στα τρόφιμα, αλλά και σε άλλα είδη πρώτης ανάγκης. Με ενέργειες του Υπουργού Γρηγορίου  Κασιμάτη, το πρώτο φορτίο με 87 τόνους τροφίμων έφθασε στα Κύθηρα  το Καλοκαίρι του 1945, για διανομή σε όλους τους κατοίκους των Κυθήρων «αδιακρίτως και έξ ίσου».  Εκτός από το κανονικό δελτίο,  η αποστολή περιλαμβάνει και έκτακτη ποσότητα ρυζιού, καφέ, σαπουνιού και αλατιού.

Ένα δεύτερο φορτίο[i] με 300 τόνους τροφίμων στάλθηκε στο νησί, τον Οκτώβριο του 1946, με την φροντίδα του βουλευτού Κρίτωνος Δηλαβέρη, σε δύο δόσεις. Υπολογίζεται ότι τα τρόφιμα αυτά θα επαρκέσουν για 4 μήνες, μέχρι τον Ιανουάριο του 1947. Το δελτίο στα τρόφιμα συνεχίστηκε μέχρι το 1950 και λίγο μετά, άλλοτε έγκαιρα και άλλοτε με καθυστερήσεις, λόγω γραφειοκρατικών ή άλλων διαδικασιών, είτε κατά την προετοιμασία της αποστολής είτε  κατά την διανομή των τροφίμων.

Πέρα από το δελτίο των τροφίμων της Ελληνικής κυβέρνησης,   τεράστια και  καταλυτική για την πείνα και την ξυπολυσιά των Κυθηρίων ήταν η βοήθεια των ομογενών μας του εξωτερικού σε χρήματα, τρόφιμα και ιματισμό, από την απελευθέρωση και για πολλά χρόνια.

Τονίζοντας την μεγάλη ανάγκη των Κυθηρίων για είδη ενδύσεως και υποδήσεως, η Κυθηραΐκή Δράσις (Ιούλιος 1945),περιγράφει την οικτρά κατάσταση στο νησί, λέγοντας «βλέπει κανείς χθεσινούς νοικοκύρηδες νά είναι μέ μισό παπούτσι ή χιλιομπάλωτο πανταλόνι ώς έπαίται, καί άλλους νά φοροΰν αντί γιά σόλες λάστιχα άπό τροχούς αυτοκινήτων, καί είναι αυτοί οι μάλλον προνομιούχοι».

Οι ομογενείς ανταποκρίθηκαν στην ανάγκη αυτή και έστελναν εμβάσματα, αλλά και τα περίφημα «δέματα» στους συγγενείς τους, ορισμένοι δε από αυτούς , όπως ο Γεώργιος Στρατηγός (Πάρορας) και η Μαρία Παυλάκη, ακόμη και σε άλλους αναξιοπαθούντες Κυθήριους.

Η βοήθεια άρχισε να φθάνει από το Καλοκαίρι του 1945, με την πρώτη αποστολή συνολικού ποσού 25.000 λιρών Αγγλίας προς τους συγγενείς στα Κύθηρα, ενώ στην συνέχεια υπήρχε συνεχής ροή δεμάτων με τρόφιμα και ιματισμό. Διαθέσιμα στοιχεία δείχνουν, ότι μόνο μέσω του Ταχυδρομείου Ποταμού, από την απελευθέρωση μέχρι το 1947, πέρασαν 8.500 δέματα, προερχόμενα κυρίως από την Αμερική και την Αυστραλία, άλλά και από άλλες χώρες του εξωτερικού.

Επί πλέον, οι ομογενείς συνέδραμαν συλλογικά τους Κυθήριους, με εμβάσματα για κοινωνικά έργα. Στην περίοδο 1945-1947, οι χρηματικές δωρεές  των απανταχού Κυθηρίων για «φιλανθρωπικούς και κοινωφελείς σκοπούς» ανήλθαν σε 101.558.000 δραχμές, το μεγαλύτερο μέρος των οποίων, 60.235.000 δραχμές, από τους Κυθήριους του εξωτερικού, κατ’ εξοχήν της Αμερικής. Τα χρήματα αυτά διατέθηκαν σε μια σειρά έργων, όπως το Γυμνάσιο, το λιμάνι της Αγίας Πελαγίας, τα ιερά προσκυνήματα, ο δρόμος του Καψαλιού, σχολεία, έργα κοινοτήτων, κ ά.

Εκτός όμως από τους Κυθήριους του εξωτερικού, και άλλοι, όπως διεθνείς οργανισμοί, βοήθησαν τα Κύθηρα να σταθούν στα πόδια τους. Μεταξύ αυτών, τα Ηνωμένα Έθνη μέσω της UNRA (United Nations Relief Assistance), κυρίως  Αμερικανική βοήθεια[ii].

Άλλη διεθνής αποστολή με 5 κιβώτια ρούχα  στάλθηκε από την Νέα Ζηλανδία, με την μεσολάβηση του Ευστρατίου Γαλάνη, επιτίμου προξένου της ‘Ελλάδος, για να διανεμηθούν σε απόρους σε όλο το νησί και άλλα 5 κιβώτια για τα Αρωνιάδικα και την γύρω περιοχή.  Με την φροντίδα του ιδίου, ως προέδρου της φιλανθρωπικής εταιρείας ΚΟΡΣΟ της Νέας Ζηλανδίας, στάλθηκαν επίσης από την εταιρία 6 κιβώτια με τρόφιμα και άλλα είδη να μοιραστούν στους Κυθήριους. Τέλος, η κυβέρνηση του Καναδά απέστειλε, στις γιορτές του Πάσχα 1948, κονσέρβες και μακαρόνια για διανομή σε απόρους Κυθήριους και σε οικογένειες στρατευμένων.

Πολύ φλέγον, καυτό θα λέγαμε σήμερα, ήταν το ζήτημα των μεταδοτικών και άλλων ασθενειών που ταλάνιζαν τον πληθυσμό των Κυθήρων, στην διάρκεια της Κατοχής και τα επόμενα χρόνια.   Για την αντιμετώπιση των ασθενειών αυτών, με την φροντίδα του Γρηγόρη Κασιμάτη, στάλθηκε, το Καλοκαίρι του 1945, ικανοποιητική ποσότητα φαρμάκων, κυρίως ανθελονοσιακών και αντιτυφικών, μεταξύ αυτών και αντιτυφικά εμβόλια, όπως επίσης και   αντιδιφθεριτικοί οροί.

 

Από το καλοκαίρι όμως μέχρι τον Χειμώνα, τα φάρμακα εξαντλήθηκαν, και υπάρχει μεγάλη έλλειψη στο εμπόριο ή είναι πολύ ακριβά, και συνεπώς απρόσιτα για τον πολύ κόσμο, ενώ η διανομή των φαρμάκων του Ερυθρού Σταυρού δεν φτάνει σε όλους όσους έχουν ανάγκη.

Ειδικώς για την καταπολέμηση της ελονοσίας, με συντονισμένες ενέργειες των Κυθηραϊκών σωματείων,  στάλθηκαν από την Νομαρχία 7 τόνοι εντομοκτόνα. Με την φροντίδα, τέλος, του βουλευτού Δ. Μαρσέλλου, τα Κύθηρα έλαβαν, το 1948, ποσότητες φαρμακευτικού και υγειονομικού υλικού, καθώς και ένα χειρουργικό τραπέζι.

Ως συνέπεια της πείνας, της γύμνιας, των ασθενειών και της έλλειψης φαρμάκων, στα τέσσερα χρόνια της Κατοχής υπήρξε ένας εξαιρετικά μεγάλος αριθμός θανάτων, πολύ πέρα από τον συνήθη (πίνακας 1).

Πίνακας 1. Θάνατοι σε επτά κοινότητες των Κυθήρων στην περίοδο 1941-1944, και αντίστοιχος πληθυσμός 1940

Κοινότητες	Θάνατοι* Κατοχής 1941-1944	Πληθυσμός 1940	% θανάτων
Κοντολιανίκων	22	317	6,9
Καρβουνάδων	54	663	8,1
Φρατσίων	37	468	7,9
Ποταμού	88	999	8,8
Μητάτων	44	343	12,8
Μυρτιδίων	26	306	8,5
Βιαραδίκων	24	281	8,5
Σύνολο	295	3377	8,7
Σύνολο Κυθήρων 1929-1932 1956-1959	Θάνατοι 586 326	Πληθυσμός Κυθήρων 9091 (1928) 6012 (1956)	6,4 5,4

 

Πηγή: Επεξεργασία από Κυθηραΐκή Δράσις 1945 (1.7,15,7,1.8)

ΕΣΥΕ, Απογραφή Πληθυσμού ,1940. Στατιστική Φυσικής Κίνησης Πληθυσμού

*Για κάθε κοινότητα που συμμετείχε στην παροχή στοιχείων, παρουσιάζεται πλήρης ονομαστικός κατάλογος των θανόντων

Όπως δείχνει ο πίνακας 1, το σύνολο των θανάτων της περιόδου 1941-1944, στις επτά κοινότητες, αποτελεί το 8,7% του πληθυσμού τους, με παραπλήσια ποσοστά στις περισσότερες. Για να σπάσουμε το ποσοστό αυτό στους «δημογραφικούς» (τους συνήθεις), και τους «έκτακτους θανάτους» που είναι το ζητούμενο, υπολογίζουμε το σύνηθες ποσοστό θανάτων του συνόλου των Κυθήρων, σε μια προγενέστερη και σε μια μεταγενέστερη τετραετία  της περιόδου Κατοχής, εκεί που τα στοιχεία το επιτρέπουν, το οποίο είναι, αντίστοιχα, 6,4 και 5,4%.

Δεδομένου ότι ο πληθυσμός των επτά κοινοτήτων αποτελεί σχεδόν το ήμισυ (41,3%) του πληθυσμού του νησιού, και ότι οι περισσότερες από τις επτά κοινότητες έχουν ποσοστά κοντά στο μέσο όρο, είναι εύλογο να θεωρήσουμε  ότι ο πραγματικός αριθμός των θανάτων, κατά την διάρκεια της Κατοχής, ήταν, για όλο το νησί, της τάξεως του 8,7%.

Οι υπολογισμοί αυτοί καταλήγουν στο  συμπέρασμα, ότι οι, εξ’ υπολοίπου, «ανεξήγητοι» θάνατοι της περιόδου 1941-1944, αποτελούν  το 2,3%-3,3% του πληθυσμού των 8178 κατοίκων του 1940. Αποδίδοντας τους θανάτους αυτούς στις παράπλευρες απώλειες των αμάχων, τα Κύθηρα φαίνεται να έχασαν μεταξύ 188 και 270 συνανθρώπους, κατά την διάρκεια της Κατοχής,  εξ’ αιτίας της πείνας, της γύμνιας και των ασθενειών.

Περαιώνοντας την συζήτηση για τις οδυνηρές και θανατηφόρες συνέπειες  της Κατοχής και για τα βάσανα   που πέρασαν οι κάτοικοι για να επιβιώσουν, βλέπει κανείς, στο τέλος της πορείας, να ξεπροβάλει   στον ορίζοντα  μια αχτίδα φωτός και αισιοδοξίας για το μέλλον.

Στην πρώτη μετακατοχική πενταετία, τα Κύθηρα γνώρισαν μια σειρά  νεοφανών χαρμόσυνων εξελίξεων που, εκτός από την πρακτική τους αξία, συνέτειναν στην ψυχική ανάταση  των κατοίκων. Η ίδρυση Ιατρείου από τον Ελληνικό Ερυθρό Σταυρό και η ταυτόχρονη εγκατάσταση στο νησί του διακεκριμένου χειρουργού Νικολάου Κασάπη  ήταν ένα βάλσαμο για την ταλαιπωρημένη υγεία των Κυθηρίων. Η ίδρυση της Οικοκυρικής Καρβουνάδων ήταν ελπιδοφόρα για τον εμπλουτισμό της εκπαίδευσης των κοριτσιών. Με την δημιουργία του Ομίλου Φιλόμουσων Κυθήρων, και την δημιουργία βιβλιοθήκης και άλλων εκδηλώσεων, ξεκίνησε μια πολιτιστική κίνηση στο νησί.

Σημάδι ότι η οικονομία άρχισε να αναζωογονείται, ήταν η δημιουργία, στην Χώρα, του πρώτου μεγάλου καταστήματος στα Κύθηρα, η «’Αθηναϊκή Αγορά», του Νίκου Πετρόχειλου και Άγγελου Πετρόχειλου(πατρός). Το ταξίδι των Κυθηρίων  προς την Αυστραλία διευκολύνθηκε και συντομεύτηκε με την απ’ ευθείας αεροπορική σύνδεση της Αθήνας με το Σύδνεϋ,  από την  European Air Transport, όπου «το ταξίδιον διαρκεί μόλις έξ ημέρας». Τέλος, η δεκαετία του 1940 κλείνει,  κομίζοντας ένα ακόμη σπουδαίο στοιχείο στην χειραφέτηση  των Κυθηρίων γυναικών, με την υψηλού συμβολισμού πολιτιστική εξέλιξη, της απόκτηση ψήφου, με την εγγραφή τους στους εκλογικούς καταλόγους.

Με αυτές τις θετικές εξελίξεις, μπαίνουμε αισίως στο 1950, απαρχή της πρώτης μεταπολεμικής ανάπτυξης των Κυθήρων, αφήνοντας πίσω μας, αλλά χωρίς να τα ξεχνάμε, τα τραγικά βιώματα της καταστροφικής Κατοχής.

---

[i] Τα προϊόντα του δελτίου ήταν: αλεύρι, ζάχαρη, ζυμαρικά, όσπρια, ρύζι, και λιγότερο, γάλα και τυρί. Περιλαμβανόταν επίσης φωτιστικό και ακάθαρτο πετρέλαιο, καθώς και λιπάσματα

Η UNRA έστειλε τον Μάρτιο του 1946, 21.500 πήχεις κάμποτ, 10.000 πήχεις. ντρίλι, 7.000 πήχεις αλατζά, 2.500 σόλες υποδημάτων, 120 χλαίνες, 500 ζεύγη άρβυλα, 107 παλτά, 350 παιδικά παλτά καί 432 ζεύγη παιδικών παπουτσιών.

 

---

 

Δημοσιεύθηκε στην έντυπη έκδοση της εφημερίδας ΚΥΘΗΡΑΪΚΑ στο φύλλο Ιανουαρίου 2026