Ουράνιο δώρο για τους αγρότες η ηφαιστειακή τέφρα της Αίτνας

Στην κωμόπολη Τζάρε, προάστιο της Κατάνια στη Σικελία, οι αγρότες χρησιμοποιούν ένα ασυνήθιστο λίπασμα στις γεωργικές εκτάσεις τους: ηφαιστειακή τέφρα! Εκατοντάδες πολίτες αγροτικών πόλεων στις πλαγιές του υψηλότερου και πιο ενεργού ηφαιστείου της Ευρώπης βρίσκονταν εδώ και χρόνια αντιμέτωποι με τις υπερβολικές ποσότητες στάχτης της Αίτνας, ώσπου ανακάλυψαν αυτή την εναλλακτική χρήση της.

Με κάθε έκρηξη, πόλεις όπως η Τζάρε δέχονται κατά μέσο όρο 12.000 τόνους τέφρας ημερησίως, την οποία ο άνεμος μπορεί να μεταφέρει έως και 800 χιλιόμετρα μακριά. Ρεπορτάζ του Guardian αναφέρει ότι τον Ιούλιο του 2024, η Κατάνια, η δεύτερη μεγαλύτερη πόλη της Σικελίας, κατέγραφε 17.000 τόνους τέφρας ημερησίως – η συλλογή της οποίας διήρκεσε περίπου 10 εβδομάδες.

Για πολλά χρόνια οι αγρότες της περιοχής θεωρούσαν το φαινόμενο επιβλαβές για τις καλλιέργειές τους, καθώς η τέφρα μόλυνε τα νερά άρδευσης που χρησιμοποιούσαν και απαιτούσε ειδικό εξοπλισμό και ημέρες άδειας από την εργασία για τον καθαρισμό της.

Ωστόσο, ένα πενταετές project του Pανεπιστημίου της Κατάνια ανέδιεξ τη δυνατότητα να γίνει η τέφρα χρήσιμη στον κύκλο παραγωγής πολλών και διαφορετικών τομέων, συμπεριλαμβανομένης της γεωργίας. Η χρήση της ως λιπάσματος επιτρέπει στους αγρότες να χρησιμοποιούν λιγότερα χημικά, γεγονός που καθιστά τη λίπανση φθηνότερη και πιο βιώσιμη, συμβάλλοντας στη φυσική ισορροπία.

Η διεπιστημονική έρευνα του πανεπιστημίου για την επίλυση του προβλήματος της κατανομής των αποβλήτων τέφρας ξεκίνησε μετά το 2011, όταν και σημειώθηκε εκρηκτική αύξηση των ποσοτήτων της. Οι ερευνητές επιχείρησαν να ανακαλύψουν μια συστημική λύση για τη διαχείρισή της, όπως αναφέρουν στον Guardian.

Η μελέτη προσδιόρισε τα χημικά χαρακτηριστικά της τέφρας της Αίτνας, προκειμένου να προταθούν οι δυνατότητες χρήσης της σε διάφορους τομείς – από υλικά για την κατασκευή δρόμων και τη μόνωση τοίχων έως τον καθαρισμό νερού και το μελάνι τρισδιάστατων εκτυπωτών. Μέχρι στιγμής, η άτυπη χρήση της τέφρας λειτουργεί ευεργετικά για αγρότες με αμπελώνες που βρίσκονται μερικά χιλιόμετρα μακριά από τους πρόποδες του ηφαιστείου.

Η τέφρα της Αίτνας βοηθά στην αποστράγγιση των περίσσιων υδάτων από το έδαφος και παρέχει πρόσθετη λίπανση, χάρη στη σύνθεσή της από σίδηρο, αλουμίνιο και πυρίτιο. Οι αγρότες της περιοχής δηλώνουν ενθουσιασμένοι με την ανακάλυψη, αποκαλώντας την «κυριολεκτικά ουράνιο δώρο», που ενισχύει την παραγωγή τους, όπως επισημαίνουν στον Guardian.

Βέβαια, για να κριθεί η τέφρα κατάλληλη για επίσημες εμπορικές χρήσεις θα πρέπει να ισχύσουν ορισμένες προϋποθέσεις. Η ευρωπαϊκή περιβαλλοντική νομοθεσία απαιτεί όλα τα απόβλητα των αστικών περιοχών, συμπεριλαμβανομένης της ηφαιστειακής τέφρας, να διαχειρίζονται ως αστικά απόβλητα. Μόλις συλλεχθεί, η τέφρα πρέπει να λάβει τον ειδικό ευρωπαϊκό κωδικό αποβλήτων που απαιτείται για την αναγνώρισή της.

Η νομοθεσία ταξινομεί αυτόν τον τύπο αποβλήτων ως αδιαχώριστα, που σημαίνει ότι δεν μπορούν να ανακτηθούν ή να ανακυκλωθούν. Αλλά η ειδική απόρριψή τους σε εξουσιοδοτημένους χώρους υγειονομικής ταφής συνεπάγεται σημαντικό κόστος για τους δήμους – περίπου 300 ευρώ ανά τόνο. Η έρευνα του Πανεπιστημίου της Κατάνια, όμως, διαπίστωσε ότι η ανακύκλωση της τέφρας για εμπορική χρήση θα μειώσει το ποσό στα 30 ευρώ ανά τόνο.

Το 2021, δεκάδες πόλεις της Σικελίας γύρω από το ηφαίστειο αντιμετώπισαν κίνδυνο πτώχευσης λόγω του κόστους καθαρισμού της στάχτης. Ο Guardian αναφέρει ότι το project ανακύκλωσης τέφρας οδήγησε, το 2024, στη δημοσίευση περιφερειακών κατευθυντήριων γραμμών για όσους θέλουν να την επαναχρησιμοποιήσουν.

Το πρόβλημα που προκύπτει είναι ότι έναν χρόνο αργότερα εξακολουθεί να μην υπάρχει επίσημη λίστα καταχώρησης των εταιρειών που θα συλλέγουν και θα επεξεργάζονται την τέφρα προτού την ανακατανείμουν για παραγωγικούς σκοπούς. Προς το παρόν οι αγρότες έχουν ως στόχο να προωθήσουν τη λειτουργικότητα αυτής της εναλλακτικής προσέγγισης, ώστε να γίνει κοινός τόπος στο εγγύς μέλλον.

Στη βόρεια πλευρά της Ευρώπης, τα οφέλη της τέφρας έχουν ανακαλυφθεί εδώ και καιρό από μια άλλη ομάδα αγροτών. Μετά τις διεθνείς αναταραχές που προκάλεσε η τελευταία μεγάλη έκρηξη του ηφαιστείου της νήσου Εϊγιαφιάτλαγιοκιτλ στην Ισλανδία το 2010, οι αγρότες, όπως αναφέρουν στον Guardian, έσπευσαν να προστατεύσουν τα ζώα τους.

Το μεγαλύτερο μέρος της γεωργικής δραστηριότητας της Ισλανδίας βασίζεται στην εκτροφή βοοειδών, αλόγων και προβάτων, τα οποία κινδυνεύουν με θάνατο από δηλητηρίαση φθορίου μετά από ακούσια εισπνοή ή κατάποση τέφρας. Αλλά σύντομα οι ισλανδοί αγρότες συνειδητοποίησαν ότι οι καλλιέργειες σιταριού τους που καλύπτονταν από τέφρα ήταν καλύτερες από τις υπόλοιπες – και άρχισαν να τη χρησιμοποιούν ως φυσικό λίπασμα.

Κάποιοι βρήκαν ακόμα πιο δημιουργικούς τρόπους επαναχρησιμοποίησης της. Η ισλανδή αγγειοπλάστης Γκιόμποργκ Καραντότιρ αναμιγνύει την τέφρα από τη νότια χερσόνησο του νησιού στα πορσελάνινα κεραμικά της. Εξηγεί στον Guardian ότι η απόφασή της συνιστά πρωτοβουλία ανακύκλωσης, αλλά και συμβολισμό για τον τόπο καταγωγής της – «ένα στοιχείο πολιτιστικής κληρονομιάς στα προϊόντα μου», όπως το χαρακτηρίζει.

Πίσω στη Σικελία, καθώς οι κάτοικοι της Τζάρε αναμένουν την επίσημη έναρξη της εμπορικής επαναχρησιμοποίησης της τέφρας, οι ντόπιοι βρίσκουν πρωτότυπους τρόπους να τη μετατρέψουν σε πόρους. Η 42χρονη επιμελήτρια τέχνης Νίλα Ζαϊρα Ντ’Ούρσο, για παράδειγμα, ανέφερε στον Guardian ότι από το 2013 μετατρέπει την τέφρα που μαζεύει από την πόλη της –το Ριπόστο, στους πρόποδες της Αίτνας– σε μικρά τουριστικά αναμνηστικά.