Οσα κρύβουν τα αρχαία ελληνικά αγγεία

Είναι εικόνες και στιγμιότυπα που απαιτούν την παρατηρητικότητα των επισκεπτών μιας έκθεσης ή των αναγνωστών ενός βιβλίου. Εικόνες που δεν ανήκουν στις συνηθισμένες από τη μυθολογία, την ιστορία, την «Ιλιάδα» ή το δωδεκάθεο του Ολύμπου. Προέρχονται, αντιθέτως, από την καθημερινή και εν πολλοίς άγνωστη ζωή των αρχαίων Ελλήνων, έτσι όπως αποτυπώνονται πάνω σε αγγεία.

Οσα, λοιπόν, γνωρίζουμε από τις μεγάλες τραγωδίες και την υπόλοιπη αρχαία γραμματεία τα βρίσκουμε και σε κάποιες εξαιρετικές εικονογραφήσεις. Δεκάδες από αυτές συγκεντρώνονται στην έκδοση «Η πόλη των εικόνων», η οποία μεταφράστηκε πρόσφατα στα ελληνικά και κυκλοφορεί από τις Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (μετάφραση Ειρήνης-Δέσποινας Παπαοικονόμου).

Το βιβλίο είχε πρωτοκυκλοφορήσει στα γαλλικά το 1984, ύστερα από την επιτυχημένη ομότιτλη φωτογραφική έκθεση στο μετρό του Παρισιού. Αποτελεί έως σήμερα ένα από τα πιο σημαντικά έργα στην ερμηνεία της εικονογραφίας της αρχαίας Ελλάδας, καθώς είναι γραμμένο από κορυφαίους ερευνητές. Ολοι τους προσφέρουν νέες οπτικές στην κατανόηση των εικόνων.

«Αντί να αντιμετωπίζονται ως απλές αναπαραστάσεις μύθων, προσεγγίζονται ως αυτόνομα “κείμενα”, ως φορείς κοινωνικών νοημάτων», γράφει στην εισαγωγή ο καθηγητής Κλασικής Αρχαιολογίας Δημήτρης Μποσνάκης, που είχε την επιστημονική επιμέλεια μαζί με την επίσης καθηγήτρια Κλασικής Αρχαιολογίας του ΑΠΘ Ελένη Μανακίδου.

Ο ψαράς και το χταπόδι

Ενας νεαρός ψαρεύει γονατιστός πάνω στον βράχο μιας ακτής. Ενα καλάθι ψαρέματος για αστακούς είναι τοποθετημένο στον θαλάσσιο βυθό, ενώ διάφορα ψάρια προμηνύουν ότι ο ψαράς δεν θα επιστρέψει με άδεια χέρια στο σπίτι. Κρυμμένο σε μια υποβρύχια εσοχή, ένα χταπόδι παραμονεύει ίσως και αυτό τη λεία του – εκτός αν έχει καταφύγει εκεί περιμένοντας να επανέλθει η ηρεμία μόλις αποχωρήσει ο άνθρωπος.

Γενικότερα. στις εικαστικές δημιουργίες της αρχαίας ελληνικής τέχνης όλα υπάρχουν ως πλαίσιο για ανθρώπινες δραστηριότητες: η αρχιτεκτονική της πόλης, η θάλασσα, τα βουνά, οι πεδιάδες. Δεν βλέπουμε δηλαδή αυθεντικό ενδιαφέρον για την ίδια τη φύση. Στη συγκεκριμένη αναπαράσταση, όμως, από μετάλλιο κύλικας στη Βοστώνη, υπάρχει κάποιας μορφής ευαισθησία στη στάση του ψαρά – φαινόμενο που θα εκφραστεί κυρίως κατά την Ελληνιστική περίοδο.

Ο λουτήρας των ωραίων

Ενας στεφανωμένος νεαρός αθλητής πλένεται στο λουτήριο. Κρατά στο χέρι μια χάλκινη ξύστρα, τη «στρεγγλίδα», με την οποία καθαρίζει το σώμα του. Ψηλά, πάνω από το λουτήριο, βλέπουμε δύο εξαρτήματα ατομικής υγιεινής: ένα σφουγγάρι στερεωμένο στο αρωματοδοχείο και ένα σανδάλι. Μια εμβληματική επιγραφή στο κέντρο της εικόνας, επάνω στη λίθινη λεκάνη, δίνει το κλειδί της παράστασης. Γράφει καλός, δηλαδή ωραίος στα αρχαία ελληνικά.

Τα πάντα εδώ περιστρέφονται γύρω από το ωραίο. Η σκηνή απεικονίζει την ομορφιά και την εκφράζει λεκτικά, αλλά και με τρόπο αφαιρετικό μέσα από την επιγραφή, η οποία χαρακτηρίζει το λουτήριο εστία ομορφιάς, καθώς είναι γραμμένη πάνω σε αυτό.

Η κουκουβάγια που ντύθηκε Αθηνά

Στην αρχαία Αθήνα το να είσαι πολίτης σήμαινε να κατέχεις τη θέση σου ανάμεσα στους πολεμιστές για να υπερασπίζεσαι τη γη των προγόνων σου. Η Αθηνά, η προστάτιδα θεά της πόλης των Αθηνών, είναι κατεξοχήν πολεμική δύναμη. Η αντιστοιχία είναι τόσο έντονη ώστε ένας αγγειογράφος απεικόνισε, χωρίς να κινδυνεύει μήπως τον παρεξηγήσουν, οπλισμένη την εμβληματική κουκουβάγια της Αθηνάς για να αποδώσει την αξιοσημείωτη αποκάλυψη της θεάς στα μάτια των θνητών.

Η εικόνα, λοιπόν, είναι βασισμένη στη σύνθεση του θεϊκού πτηνού, της ένοπλης θεάς και του πολίτη οπλίτη.

Οσα «μαντεύει» το συκώτι

Ενας γυμνός νεαρός δούλος στο κέντρο της παράστασης –από αμφορέα στο Βίρτσμπουργκ– μεταφέρει τα σπλάχνα για να ξεκινήσει η λεγόμενη ιεροσκοπία. Ο ενεργός ρόλος ανήκει εδώ στον ίδιο τον πολεμιστή, ο οποίος εμφανίζεται ήδη οπλισμένος. «Εξετάζοντας τα εντόσθια του θυσιασμένου ζώου η μαντική ενέργεια δεν αποβλέπει στο να ερμηνευτούν οι αποφάσεις των θεών για το μέλλον, αλλά ειδικότερα στο να διαπιστωθεί η κατάλληλη στιγμή».

Το ερώτημα, δηλαδή, δεν είναι «τι να κάνουμε;», αλλά, όταν η αναχώρηση έχει ήδη αποφασιστεί και η δράση έχει αρχίσει, «πότε είναι η κατάλληλη στιγμή;». Αν η όψη των σπλάχνων, ιδίως του συκωτιού, είναι όπως πρέπει, αυτό σημαίνει πως η απάντηση είναι θετική. Συχνά πίσω από τον δούλο στέκεται ένας ηλικιωμένος με υψωμένο το χέρι, σαν να  σχολιάζει τη σπλαχνοσκοπία. Η γυναίκα στέκεται στο περιθώριο της εικόνας.

Η πυραμίδα των αθλητών και η θυσία

Εδώ βλέπουμε μια σπάνια απεικόνιση για ζώο που πρόκειται να θυσιαστεί. Το μέγεθος των ενηλίκων που το κρατάει πάνω στους ώμους υποδηλώνει ότι υπήρξε εξαναγκασμός και βίαιη μεταχείρισή του. Οι γενειοφόροι άνδρες, με έντονη συλλογική προσπάθεια, ισορροπούν σαν μια πυραμίδα αθλητών και μεταφέρουν το ακινητοποιημένο βόδι μπροστά στη λεπίδα του σφαγέα, ο οποίος βρίσκεται δεξιά. Ακόμη και έτσι πρόκειται για εξαναγκασμό και όχι για άγρια βία κατά του ζώου.

Με την έντονη σωματική προσπάθεια αποκαλύπτεται η αλληλεγγύη των γυμνών αντρών απέναντι στο ζώο που έχουν υποτάξει. «Υπάρχει εδώ ένας άλλος τρόπος για να εκφραστεί η στενή συνεργασία, αυτή τη φορά σε αθλητικό επίπεδο, όπου επιβεβαιώνεται η συνοχή της ανθρώπινης ομάδας, καθώς και η ειρήνη που επικρατεί στον τελετουργικό χώρο με τον απόλυτο έλεγχο του σώματος των ζώων», σχολιάζουν οι J-L Durand και A.Schnapp.

Τρέχει σαν λαγός

Από τη στιγμή που έγινε κοινωνικό και εξημερωμένο ζώο, σύντροφος στο παιχνίδι των νέων, ο λαγός μοιάζει περισσότερο με κουνέλι που το χαϊδεύουν και το πιάνουν τρέχοντας, παρά το καταδιώκουν. Σε μια κύλικα στο Λονδίνο ο κύκλος δείχνει να έχει κλείσει.

Ενας νέος τρέχει χωρίς οπλισμό και ενδυμασία. Στα πόδια του, με τον ίδιο διασκελισμό, τρέχει ένα κουνέλι. «Από εδώ και στο εξής στην εικόνα δεν έχει σημασία η σύλληψη, αλλά ο αγώνας δρόμου. Ο λαγός ή το κουνέλι δεν είναι πλέον σύμβολο του άγριου κόσμου και της ενέδρας, αλλά του αγώνα δρόμου στο φως της ημέρας, μέσα στο στάδιο ή στην παλαίστρα», εξηγεί ο A. Schnapp.

Τα ακροβατικά των σατύρων

Μια συντροφιά σατύρων έχει αποδοθεί με έντεχνο τρόπο σε αυτό το αγγείο, που διατηρεί το κρασί δροσερό, καθώς τοποθετείται στο εσωτερικό του κρατήρα. Κάθε ομάδα εμφανίζει μια ανατροπή του τρόπου με τον οποίο πίνουν οι άνθρωποι. Είναι μεγάλη επιδεξιότητα ενός σάτυρου, καθώς ισορροπεί το αγγείο επάνω στον φαλλό του, ενώ ένας από τους συντρόφους του το γεμίζει για να πιει.

Σε άλλη παράσταση πίνει χωρίς να αγγίζει το δοχείο, γυρισμένος ανάποδα, με την κύλικα τοποθετημένη στο πάτωμα. Αυτό μοιάζει να είναι το στοίχημα που έχει βάλει ο σάτυρος καθώς ισορροπεί πάνω στο μπράτσο του με τις γάμπες στον αέρα και την ουρά να πέφτει προς τα πίσω. Ο θεός Διόνυσος εξουσιάζει και χαρίζει σε αυτά τα όντα μια εκπληκτική επιδεξιότητα, επιτρέποντας τους να υπερβαίνουν τους περιορισμούς της βαρύτητας.

Και οι αθλήτριες έχουν ψυχή

Νεαρές γυναίκες μετά την άσκηση. Στα δεξιά η κοπέλα με την αθλητική κορμοστασιά καθαρίζει το σώμα της με τη «στρεγγλίδα», ενώ πιο ψηλά, αριστερά, φαίνεται το σφαιρικό αγγείο για το έλαιο. Είναι στοιχεία που δείχνουν ότι η αθλητική εξάρτυση δεν αφορούσε αποκλειστικά τα αγόρια.

Στην αριστερή πλευρά της εικόνας μια άλλη νεαρή γυναίκα αδειάζει υδρία μέσα στον λουτήρα. Με κανέναν τρόπο δεν αποδεικνύεται όμως ότι η σκηνή εκτυλίσσεται σε δημόσιο γυμνάσιο της πόλης. Ο κίονας μπορεί κάλλιστα να παραπέμπει στο χώρο μιας οικίας.

---

Σημείωση: Στον τόμο «Η πόλη των εκόνων» γράφουν οι Claude Bérard, Christiane Bron, Françoise Frontisi-Ducroux, François Lissarrague, Alain Schnapp και Jean-Louis Durand, με πρόλογο του J. P. Vernant. Το έργο προέκυψε από τη συνεργασία του Ινστιτούτου Αρχαιολογίας και ­Αρχαίας Ιστορίας του Πανεπιστημίου της Λοζάνης και του Κέντρου Συγκρι­τικών Μελετών για τις Αρχαίες Κοινωνίες στο Παρίσι.